Түркиядағы 1971 жылғы әскери төңкеріс

Кіріспе

Түркиядағы әскери төңкеріс

1971 жылғы 12 наурызда шығарылған түрік әскери меморандумы (12 Mart Muhtırası) Түркия Республикасындағы екінші әскери араласу болды, ол 1960 жылғы алдыңғысынан 11 жыл кейін орын алды. Бұл "меморандум арқылы жасалған төңкеріс" деп белгілі, өйткені әскерилер бұрынғыдай танктарды шығарудың орнына меморандум жіберді. Оқиға ел ішіндегі жағдайдың нашарлауы кезінде болды, бірақ ақырында бұл құбылысты тоқтатуға көп әсер етпеді.

Өмірбаян

1960 жылдардың аяғына қарай Түркияда зорлық-зомбылық пен тұрақсыздық күшейді. Сол онжылдықтың соңындағы экономикалық дағдарыс көшедегі демонстрацияларға, жұмысшылар ереуіліне және саяси қастандықтарға толы әлеуметтік толқуды тудырды. Солшыл жұмысшылар мен студенттер қозғалысы құрылды, ал оңшылдар тарапынан исламшыл және ұлтшыл түрік ұлтшылдары қарсы тұрды. Солшылдар бомбалық шабуылдар, тонаулар мен адамдарды ұрлау жасады. 1968 жылдың соңынан бастап, 1969 және 1970 жылдары солшыл зорлық-зомбылыққа, әсіресе «Сұр қасқырлар» тобынан келген оңшыл зорлық-зомбылық жауап берді және оны басып өтті. Саяси жағынан, 1969 жылы қайта сайланған Премьер-министр Сүлейман Демирельдің оңшыл «Әділет» партиясы үкіметі де қиындықтарға тап болды. Партияның әртүрлі фракциялары өздерінің жеке топтарын құрып, парламенттегі көпшілігін азайтып, заң шығару процесін тоқтатты. Демирельдің үкіметі, фракциялардан бөліну салдарынан әлсіреп, университеттер мен көшелердегі зорлық-зомбылыққа қарсы тиімді шаралар қабылдай алмады және әлеуметтік және қаржылық реформалар бойынша маңызды заңдарды қабылдауға қол жеткізе алмады. Төңкеріске түрткі болған нәрсе 9 наурызға жоспарланған тағы бір төңкеріс жоспарының ашылуы болды. Бұл жоспарға 1960 жылғы төңкеріске қатысқан зейнеткер генерал Джемаль Маданоглу, «Деврим» газетінің редакторы Доған Авжиоглу және солшыл офицерлер тобы қатысты. Жоғары қолбасшылық бұл жоспарға қатысы бар барлық офицерлерді, төрт жұлдызды генералдардан төмен деңгейдегілерді зейнеткерлікке жіберумен жауап берді. Демирель үш сағаттық кеңестен кейін отставкаға кетті, ал тәжірибелі саясаткер және оппозиция жетекшісі Исмет Инөнү саяси істерге әскери араласуды қатысты айыптады. Төңкеріс көптеген түріктерді таң қалдырмады, бірақ оның бағыты белгісіз болды, өйткені оның ұжымдық сипаты қарулы күштердің қай фракциясы бастаманы қолға алғанын анықтауды қиындатты. Либералдық зиялылар 1961 жылғы Конституцияда көзделген реформаларды жүзеге асыруды жақтаған Әуе күштерінің командирі Мүхсин Батур басқаратын радикалды реформашылық қанатты үміттенеді, осылайша олар меморандумнан жігер алды. Билікті басып алған командирлер грек хунтасының алдында тұрған мәселелерден сақтандырып, оны тікелей жүзеге асыруға асықпады. Олар консервативті, реформаға қарсы партиялар мен реформаларды жүзеге асыруға міндетті «партиядан жоғары» үкімет арқылы басқарудан басқа амалдары болмады. Әскери басшылар көлеңкедегі нұсқауларын беретін болады. Осы үкіметті басқару үшін 19 наурызда олар «Әділет» партиясы мен «Республикалық халық» партиясының консервативті фракцияларына қабылдайтын Нихат Эримді таңдады. (Бұл Инөнүді де қамтыды, ол генералдар оның жақын серігін таңдағаннан кейін оларды қабылдады, бірақ партияның бас хатшысы Бюлент Еджевит ашуланып, қызметінен кетті. Демирель өз жақтастарына сабырлы болуға кеңес берді. Режим азаматтық саясаткерлер мен әскерилер арасындағы күштердің тұрақсыз тепе-теңдігіне негізделген; бұл қалыпты сайланған үкімет де емес, парламенттік оппозицияны толығымен елемейтін тікелей әскери диктатура да емес.)

As the 1960s wore on, violence and instability plagued Turkey. An economic recession late in that decade sparked a wave of social unrest marked by street demonstrations, labour strikes and political assassinations. Left wing workers' and students' movements were formed, countered on the right by Islamist and militant Turkish nationalist groups. The left carried out bombing attacks, robberies and kidnappings; from the end of 1968, and increasingly during 1969 and 1970, left wing violence was matched and surpassed by far right violence, notably from the Grey Wolves. On the political front, Prime Minister Süleyman Demirel's centre right Justice Party government, re elected in 1969, also experienced trouble. Various factions within his party defected to form splinter groups of their own, gradually reducing his parliamentary majority and bringing the legislative process to a halt. Demirel's government, weakened by defections, seemed paralyzed in the face of the campus and street violence, and unable to pass any serious legislation on social and financial reform. The immediate spur for the coup appears to have been the discovery of another coup plot scheduled for 9 March. It involved retired general and 1960 plotter Cemal Madanoğlu, Devrim editor Doğan Avcıoğlu and a group of left wing junior officers. The high command responded by retiring all officers below four star general connected with the plot. Demirel resigned after a three hour meeting with his cabinet; veteran politician and opposition leader İsmet İnönü sharply denounced any military meddling in politics. The coup did not come as a surprise to most Turks, but the direction it would take was uncertain, as its collective nature made it difficult to discern which faction in the armed forces had seized the initiative. The liberal intelligentsia hoped it was the radical reformist wing led by Air Force commander Muhsin Batur, who favoured implementing reforms envisaged by the 1961 constitution; they were thus encouraged by the memorandum. The commanders who seized power were reluctant to exercise it directly, deterred by the problems that faced the Greek junta. They had little choice but to rule through an Assembly dominated by conservative, anti reformist parties and an "above party" government which was expected to carry out the reforms. The military chiefs would give directives from behind the scenes. To lead this government, on 19 March they chose Nihat Erim, acceptable to the Justice Party and the more conservative faction of the Republican People's Party. (This included İnönü, who embraced the generals once they picked his close associate, but the party's general secretary Bülent Ecevit was infuriated and resigned from his post. For his part, Demirel cautioned his party to remain calm. The regime rested on an unstable balance of power between civilian politicians and the military; it was neither a normal elected government, nor an outright military dictatorship which could entirely ignore parliamentary opposition.

Салдары

Сәуірде саясат екінші планға түсті (және жоспарланған реформа 1973 жылдан кейінге шегерілді), Түрік Халықтық-азаттық армиясының жаңа террорлық толқыны басталғанда, ол кепілге алу және банк тонау түрінде жүзеге асты. Ақпарат көздері бұл күштің диссиденттік кіші офицерлер мен әскери курсанттар басқарып отыр деген қауесетті растады. 27 сәуірде 67 провинцияның 11-інде, ірі қалалық аймақтар мен күрд аймақтарында әскери жағдай жарияланды. Жылдам арада жастар ұйымдарына тыйым салынды, кәсіподақ жиналыстарына тыйым салынды, солшыл (бірақ неофашистік емес) басылымдарға тыйым салынды және ереуілдер заңсыз деп жарияланды. 17 мамырда Израиль консулы ұрланғаннан кейін жүздеген студенттер, жас ғалымдар, жазушылар, кәсіподақ мүшелері мен Жұмысшы партиясының белсенділері – тек солшылдар ғана емес, сонымен қатар либералды-прогрессивті көзқарастағы адамдар ұсталды және азапталды. Консул күндізгі сағаттардағы комендант сағаты жарияланғаннан кейін төрт күннен кейін атып өлтірілді. Келесі екі жыл бойы репрессия жалғасты, әскери жағдай екі ай сайын жаңарып отырды. Конституциялық реформалар 1961 жылғы Конституцияның маңызды либералды қағидаларын жойды және үкіметке «құқықтарды теріс пайдалану» жағдайында негізгі құқықтарды алып тастауға мүмкіндік берді. Контр-геррильялар сол ғимаратта белсенділік танытты, тергеулерді негізінен Орталық барлау агенттігінде оқытылған мамандар жүргізді, нәтижесінде жүздеген адам қаза тапты немесе мүгедек болды. Олардың құрбандарының арасында төңкерістен кейін тұтқындалған журналист Уғур Мумку болды, ол кейіннен өзінің азаптаушылары тіпті президенттің өзі оларға тиіспейтінін айтқандарын жазды. 1972 жылдың сәуірінде әсері шамалы Ферит Мелен премьер-министрлік қызметін иеленді.) 1973 жылдың жазында әскери қолдауға ие болған режим өз саяси міндеттерінің көп бөлігін орындады. Конституцияға азаматтық қоғамға қарсы мемлекетті күшейту мақсатында өзгерістер енгізілді; барлық түрдегі наразылықты жылдам және қатал түрде қарау үшін арнайы соттар құрылды (олар 1976 жылы таратылғанға дейін 3000-нан астам адамды соттады); университеттердің автономиясы жойылды және студенттер мен оқытушылардың радикализмін шектеуге мәжбүр болды; радио, теледидар, газеттер және конституциялық сот шектелді; Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің өкілеттіктері артты; және 1971 жылдың шілдесінде Жұмысшы партиясы таратылғаннан кейін кәсіподақтар бейбіттендіріліп, идеологиялық вакуумда қалды. Сол мамыр айында Неджметтин Ербақанның Ұлттық тәртіп партиясы жабылды, бұл үкіметтің терроризмге қарсы күресте әділдігін көрсетуі ретінде баяндалды, бірақ ол сотталмай, 1972 жылдың қазан айында қызметін қайта бастауға рұқсат алды; Ұлттық іс-қимыл партиясы және оның қанатында жұмыс істеген оңшыл террористер көзге түспей қалды. 1973 жылдың қазан айында Инонудан Республикалық Халық партиясының бақылауын алған Эджевит күтпеген жеңіске жетті. Дегенмен, меморандумда белгіленген мәселелер қайтадан туындады. Партиялық жүйенің фрагменттілігі және шағын оңшыл партиялардың ықпалындағы тұрақсыз үкіметтер саяси поляризацияға әкелді. 1980 жылы тәртіпті қалпына келтіруді көздеп, әскерилер тағы бір төңкеріс жасады. 2013 жылы Кадыкойдағы Зивербей вилласының жанында құрбандықтарды еске алу ескерткіші ашылды. Бұл ескерткіш төңкерістен кейін ғимарат ішінде азапталған құрбандардың құрметіне орнатылды.

In April, politics was eclipsed (and the envisaged reform put off until after 1973) when a new wave of terror began, carried out by the Turkish People's Liberation Army, in the form of kidnappings with ransom demands and bank robberies. Intelligence sources confirmed rumours that dissident junior officers and military cadets were directing this force. On 27 April, martial law was declared in 11 of 67 provinces, including major urban areas and Kurdish regions. Soon, youth organisations were banned, union meetings prohibited, leftist (but not militant neo fascist) publications proscribed and strikes declared illegal. After the Israeli consul was abducted on 17 May, hundreds of students, young academics, writers, trade unionists and Workers' Party activists—not just leftists but also people with liberal progressive sympathies—were detained and tortured. The consul was shot four days later after a daytime curfew had been announced. For the next two years, repression continued, with martial law renewed every two months. Constitutional reforms repealed some of the essential liberal fragments of the 1961 Constitution and allowed the government to withdraw fundamental rights in case of "abuse". The Counter Guerrillas were active in the same building, with interrogations directed by their mainly Central Intelligence Agency trained specialists, and resulting in hundreds of deaths or permanent injuries. Among their victims was journalist Uğur Mumcu, arrested shortly after the coup, who later wrote that his torturers informed him even the president could not touch them. Ferit Melen, who made little impression, took over the premiership in April 1972,) By summer 1973, the military backed regime had achieved most of its political tasks. The constitution was amended so as to strengthen the state against civil society; special courts were in place to deal with all forms of dissent quickly and ruthlessly (these tried over 3,000 people before their abolition in 1976); the universities, their autonomy ended, had been made to curb the radicalism of students and faculty; radio, television, newspapers and the constitutional court were curtailed; the National Security Council was made more powerful; and, once the Workers' Party was dissolved in July 1971, the trade unions were pacified and left in an ideological vacuum. That May, Necmettin Erbakan's National Order Party had been shut down, which the government claimed showed its even handedness in the anti terror campaign, but he was not tried and allowed to resume his activities in October 1972; the National Action Party and the right wing terrorists who worked under its aegis were left conspicuously alone. In October 1973, Ecevit, who had won control of the Republican People's Party from İnönü, won an upset victory. Nevertheless, the very same problems highlighted in the memorandum re emerged. A fragmented party system and unstable governments held hostage by small right wing parties contributed to political polarization. In 1980, seeking once again to restore order, the military carried out yet another coup. In 2013, a monument was unveiled near the site of the Ziverbey Villa in Kadıköy. It commemorates the victims who were tortured inside the building following the coup.