Кіріспе

Төрт аяқты жануарлар туысы

Petrolacosaurus ("тас көл кесірткесі") – карбон кезеңінің соңында өмір сүрген диапсидтер тобына жататын жойылған туыс. Ол кішкентай, ұзын денелі жорғалаушы, және екі уақ терезесі (бас сүйегінің артқы бөлігіндегі тесіктер) бар ең ерте кездескен жорғалаушылардың бірі. Бұл оның Diapsida негізінде екенін көрсетеді, бұл жорғалаушылардың ең ірі және сәтті таралған тобы, ол ақырында барлық қазіргі жорғалаушылар топтарын, сондай-ақ динозаврларды (құстар түрінде бүгінге дейін сақталған) және плезиозаврлар, ихтиозаврлар және птерозаврлар сияқты басқа да танымал жойылған жорғалаушыларды қамтиды. Дегенмен, Petrolacosaurus өзі Araeoscelida тобының бір бөлігі болды, ол перм кезеңінің ортасында жойылған диапсидтер отбасының қысқа ғұмырлы алғашқы тармағы.

Ашылу

Бірінші Петролакозаврдың қазбасы 1932 жылы Канзас штатының Гарнет қаласында Канзас университетінің Табиғат тарихы мұражайының экспедициясы барысында табылды. Экспедиция құрамына Генри Х. Лейн, Клод Хиббард, Дэвид Данкл, Уоллес Лейн, Луис Когилл және Кертис Гессе кірді. Өкінішке орай, олардың жазбалары немесе ашылуына қатысты құжаттамалары сақталмаған. Петролакозаврдың қазбалары өсімдік қалдықтарымен бірге ламинатталған тақталы тақта қабатында сақталған күйде табылған. Бұл қалдықтар табылған жарықтар Жоғарғы Пенсильванияның ортаңғы Гжелиан кезеңіне (Еуропалық шкала бойынша ортаңғы Стефан кезеңіне) жатады.

Осілік қаңқа

Жеті созылған мойын омыртқасы, 2 сакральды және 60 құйрық омыртқасы бар. Омыртқалардың саны мен орналасуы Петролакозаврдың салыстырмалы түрде ұзын мойынды, бірақ қысқа денелі рептилия болғанын көрсетеді. Омыртқалардың саны және шпул тәрізді пішіні, сондай-ақ рептилиялардың өлі қалпы, олардың өте икемді жаратылыстар екенін көрсетеді. Омыртқа дененің ортасы амфикоэльді (алдыңғы және артқы жағынан ойыс) және үлкен құрсақ жақтан бүйірлік ойыстарға ие болған. Осыған ұқсас ойыстар презигапофизден постзигапофизге дейін созылатын үлкен нейрондық доғаларда да байқалады. Бұл ойыстар омыртқа бағанасын жеңілдетіп, сонымен бірге берік құрылымын сақтауға мүмкіндік берген.

Кеуде белдеуі

Петролакозаврдың кеуде сүйек белдеуі, пеликозаврлар сияқты топтардағы массивті белдеулермен салыстырғанда, жеңіл. Петролакозаврдың үлгілерінде кеңейген төменгі жағы бар кіндік сүйегі болған, бірақ ол Капторхинус немесе пеликозаврлардың кіндік сүйегінен қысқа. Сонымен қатар, кең, дөңгелек ұшы бар үлкен клитр сүйегі де кездеседі.

Ағзалар

Петролакозаврдың аяқтары Ареоскелис сияқты басқа примитивті диапсидтерге қарағанда ұзын және жұқа болды. Петролакозаврдың радиусы мен күрек сүйегінің ұзындығы шамамен бірдей. Бұл екі сүйектен өзгеше, фибула (тоқпан сүйегі) тібік сүйегінен едәуір қысқа, себебі тібік сүйегі астрагалмен (білезік сүйегімен) дистальды байланысады. Бұл ұзындық айырмашылығы астрагалдың ұзын мойны мен тіреулі, көлбеу платформасының болуынан одан да айқын байқалады, ол тібік сүйегімен икемсіз, ойыс буын құрады. Бұл буын екеуінің арасында дерлік қозғалмайтын қосылыс жасайды. Петролакозаврдың фалангалық формуласы алдыңғы аяқ үшін 2 3 4 5 3, артқы аяқ үшін 2 3 4 5 4 болып табылады. Саусақтар I саусақтан V саусаққа қарай ұзарады. IV метатарсал (табан сүйегі) I метатарсалдан 3,5 есе ұзын. Палеозойдан кейінгі көптеген дернәсілдердің манустары мен пестеріндегі IV саусақтың қысқаруы Петролакозаврдың олардан примитивті екенін көрсетеді.

Жіктеу

Бастапқыда пеликозавр деп сипатталғанмен,) және олардың Кейінгі Пермде кең таралғаны белгілі. Қазіргі филогенетикалық жіктелу Петролакозаврдың Spinoaequalis-тің, екінші ерте диапсид түрінің туыс түрі екенін көрсетеді. Spinoaequalis-тен өзгеше, Petrolacosaurus ең алғашқы диапсидтерге тән көптеген ерекше бас және бас сүйегінен кейінгі белгілерді көрсетеді. Петролакозаврдың басқа ромеридтерге және өте алғашқы жануарларға ұқсас белгілерінің болуы ғалымдарды бұл түрдің неодиапсидтердің ата-тегі болуы мүмкін деген ойға жетеледі. Петролакозавр неодиапсидтерге тән дамыған белгілерге ие болмағандықтан, ол Неодиапсидтер тобынан бөлек жіктелді.

Филогения

Филогенетикалық қатынастар De Braga & Reisz (1995) және Falconnet & Steyer (2007) жұмыстарына сүйене отырып құрастырылған.

Диета

Петролакозаврдың тістері орташа ұзындықта, сәл иілісқан және бүйірден қысылмаған. Жоғарғы жақ сүйегінің премаксилласында екі тіс орналасқан, олар қалың тіс сияқты. Тіс тістеуішінде әр түрлі ұзындықтағы шамамен 25 кішкентай тіс болған. Жақ тістерінің орналасуы жоғарғы және төменгі жақ тістерінің бірін-бірі жаппай қамтып тұрмай, керісінше орталық жазықтықта жанасатынын көрсетеді. Тістердің әртүрлі ұзындығы, тіс алмасудың алғашқы және үнемі жүретін тәсілімен сәйкес келеді. Птеригоидтың көлденең қырларындағы тістер қалғандарына қарағанда айтарлықтай үлкен болған, бұл олардың кішкентай, қабықпен қапталған жәндіктерді ұстауға бейімделгенін көрсетеді. Петролакозаврдың жақтары ұзын және жіңішке болған. Скелеттік бұлшықеттердің бекітілу орындары мен уақытша аймақтың қысқаруына қарағанда, жақындастырушы бұлшықеттерінің күші шектеулі болған, нәтижесінде жылдам, бірақ әлсіз тістеуге қол жеткізілген. Бұл Петролакозаврдың жәндіктермен қоректенгені туралы болжамды нығайтады.