Кіріспе

Канаданың көші-қон және босқындық жүйесі – шетелдік азаматтарды Канадаға қабылдау, олардың қабылдағаннан кейінгі құқықтары мен міндеттері, сондай-ақ оларды елден шығару шарттарымен байланысты құқық саласын қамтиды. Бұл мәселелерге қатысты негізгі заң – Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заң. Оның мақсаттары экономикалық өсімді ынталандыру, отбасылық қайта біріктіру және гуманитарлық шарттарға сәйкес келу болып табылады. 1991 жылғы Канада-Квебек келісімі нәтижесінде Квебек провинциясы өз шекараларында экономикалық көшіп келушілерді іріктеу процесіне толық құқық алды. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, шетелде туған тұрақты тұрғындардың 50-60 пайызы Квебек билігімен таңдалып алынса, қалған бөлігін ұлттық үкімет іріктейді.

1976 жылғы Иммиграциялық заң

Канада Парламенті бекіткен 1976 жылғы Иммиграциялық заң Канаданың иммиграциялық саясатының мақсаттарын нақты көрсететін, босқындарды иммигранттардың жекелеген санаты ретінде анықтайтын және Канада үкіметін иммиграцияны жоспарлау және басқару кезінде басқа деңгейдегі билік органдарымен консультация жасауға міндеттейтін тұңғыш иммиграциялық заң болды.

Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заң

Канададағы иммиграция және босқындар құқығын реттейтін негізгі заң – Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заң (IRPA), сондай-ақ Иммиграция және босқындарды қорғау ережелері мен Жолаушылар ақпаратын қорғау ережелері. 2002 жылы 1976 жылғы бұрынғы Иммиграция заңын алмастыру үшін енгізілген IRPA көптеген өзгерістерді әкелді, оның ішінде өтінімдерді қарау кезінде иммиграциялық қызметкерлерге кеңірек дискрециялық өкілеттік берілді. Басқа да қатысты заңнамаларға Азаматтық туралы заң және Қылмыстық кодекстің иммиграция және босқындарға қатысты белгілі бір ережелері жатады. Канададағы иммиграциялық тұтқындар Канада шекаралық қызмет агенттігінің (CBSA) басшылығымен Иммиграциялық ұстау орталықтарында (IHCs; фр. Le centre de surveillance de l'immigration) ұсталады. Иммигранттар тұтқындалған адамдар провинциялық түрмелерде де ұсталуы мүмкін, себебі IHC толып кеткен, олардың аймағында орталықтар жоқ немесе тұтқындалған адамның ісі қылмыстық құқық бұзумен байланысты. Тұтқындарға: жеткілікті мөлшерде қажетті жеке құжаттары жоқ пана іздеушілер; визасының мерзімі өткен шетелдік жұмысшылар; және депортацияны күтіп тұрған адамдар жатуы мүмкін.

Канаданың иммиграциялық жүйесі туралы заңның қорғалуы

Канаданың иммиграциялық жүйесін қорғау туралы заң (C 31 заң жобасы) Канаданың иммиграциялық және босқындар заңдарын өзгерту мақсатымен қабылданды, оның негізгі мақсаты – Еуропалық Одақтың демократиялық елдерінен келіп, "жалған босқындар" ретінде пайда болатын адамдар мен талапкерлердің санын азайту болды.

Қауіпсіз үшінші ел туралы келісім

Канада мен АҚШ арасындағы үшінші қауіпсіз ел келісіміне (STCA) сәйкес, Канада немесе АҚШ елінен келмеген және босқын мәртебесін алу үшін заңды шекарадан өту арқылы Канадаға кіруге тырысқан адамдар кері қайтарылады. STCA-дан 4 түрлі ерекшелік бар: Канадада туысы бар босқын үміткерлері; 18 жасқа толмаған, ешкіммен бірге келмеген кәмелетке толмағандар; қолданыстағы канадалық визасы бар адамдар; және АҚШ немесе үшінші елде өлім жазасына кесілуі мүмкін қылмыс жасады деген айып тағылған немесе сотталған адамдар. STCA сонымен қатар "шекаралық бақылау пунктері емес жерлерде" Канадаға кірген үміткерлерге қолданылмайды.

Азаматтық және көші-қон департаменті

Азаматтық және иммиграция департаменті туралы заң Канаданың Азаматтық және иммиграция департаментін (қазір Иммиграция, босқындар және азаматтық Канада деп аталады) құрды, оған Азаматтық және иммиграция министрі басшылық етеді. Айналма қорлар туралы заң Азаматтық және иммиграция министрі үшін де, соның ішінде, белгілі бір айналма қорларды құруға рұқсат берді. Заңға сәйкес, Министр Канаданың біріктірілген кіріс қорынан "Канадада және шетелдегі бекеттердегі паспорттар мен басқа да саяхат құжаттарын рәсімдеу мақсатында" шығыстар жасауға, сондай-ақ осы мақсатқа байланысты алынған кірістерді пайдалануға құқылы.

Канаданың шекаралық қызмет көрсетулер агенттігі

Канаданың шекаралық қызметтер агенттігі туралы заңмен Канаданың шекаралық қызметтер агенттігі (CBSA) құрылды, ол 2003 жылғы 12 желтоқсандағы Кеңес бұйрығымен құрылды. Заң CBSA-ны Канаданың ұлттық қауіпсіздік мүдделерін қолдайтын және бағдарламалық заңнаманың барлық талаптарына сәйкес келетін адамдар мен тауарлардың (оның ішінде өсімдіктер мен жануарлардың) еркін өтуін қамтамасыз ететін біріктірілген шекаралық қызметтерді ұсынуға міндеттейді. Заң сондай-ақ CBSA президентінің және Агенттікке жауапты министрдің (Қоғамдық қауіпсіздік және төтенше жағдайлар министрі) өкілеттіктерін, міндеттерін, функцияларын және жауапкершіліктерін анықтайды. Иммиграциялық шағымдар бөлімінің ережелері (SOR/2002 230) иммиграцияға қатысты шешімдерге (мысалы, шығару бұйрықтарына, кірмеуге және т.б.) шағымдану тәртібін белгілейді, IRB-нің иммиграциялық апелляциялық бөліміне. Сол сияқты, босқындарға қатысты шешімдерге босқындар апелляциялық бөліміне шағымдану ережелері (SOR/2012 257) белгіленген.

Сот үкімдері

1865 ж. Ре Берли
1985 ж. Сингх Канадаға қарсы
1991 ж. Kindler v Canada (Әділет министрі)
1991 ж. Ng-нің экстрадициясы жөніндегі анықтама
1992 ж. Канада (Жұмыспен қамту және иммиграция министрі) v Chiarelli
1992 ж. Канадалық шіркеулер кеңесі Канадаға қарсы (Жұмыспен қамту және иммиграция министрі)
1993 ж. Канада (Бас прокурор) v Ward
1998 ж. Pushpanathan v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
1999 ж. Baker v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
2001 ж. Британдық Колумбия заңгерлер қоғамы v Mangat
2001 ж. АҚШ v Burns
2002 ж. Ahani v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
2002 ж. Suresh v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
2007 ж. Charkaoui v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
2005 ж. Mugesera v Canada (Азаматтық және иммиграция министрі)
2006 ж. Hinzman v Canada, 2006 FC 420 — Джереми Хинзманның ісі
2009 ж. Канада (Азаматтық және иммиграция министрі) v Khosa
2010 ж. Жозе Фигероаның депортация ісі

Терминология

Канададағы иммиграция және босқындар құқығына қатысты көптеген терминдер Иммиграция және босқындарды қорғау туралы заңда (IRPA) және оған қоса берілген ережелерде анықталған; осындай терминдерге мыналар жатады: 20.1-тарау. Мысалы, егер министр адамдардың қылмыстық немесе террористік ұйымның көмегімен адам саудасы немесе адам әкелу арқылы Канадаға әкелінді деп күдіктенсе, мұндай жағдай туындауы мүмкін. Кету бұйрығы – бұл адамды Канададан шығару туралы бұйрықтың бір түрі, онда бұйрық алған адам 30 күн ішінде Канададан кетуі керек және кеткен кезде Канаданың шекара қызметі агенттігіне (CBSA) хабарлауға міндетті. Депортация бұйрығы – бұл адамды Канададан шығару туралы бұйрықтың бір түрі, онда бұйрық алған адам Иммиграция, босқындар және азаматтық құқық департаментінен жазбаша рұқсат алғаннан кейін ғана, яғни «Канадаға қайта оралуға рұқсат» алғаннан кейін ғана Канадаға қайта орала алады.

Мәселелер

Канада Парламенті бұрын АҚШ-тың соғысқа қарсылық көрсеткендеріне, мысалы, Иракқа қайта жіберілуден бас тартқан сарбаздарға Канадада қалуға рұқсат беру мәселесін талқылаған болатын. 2010 жылдың ортасында Федералдық апелляциялық сот америкалық сарбаз Джереми Хинцманға, оның бейбітшілдік діни сенімдеріне орай, Канадада қалуға рұқсат беру керек деген шешім шығарды. Бұрынғы Парламент мүшесі Жерард Кеннедидің соғыс қарсыластары мәселесі бойынша ұсынған жеке заң жобасы қыркүйектің соңында қабылданбады. 2012 жылдың маусым айында Канада үкіметі босқындардың денсаулық сақтауын қамтитын Уақытша федералдық денсаулық сақтау бағдарламасына қатысты бірқатар өзгерістер енгізді. Кейбіреулер Канада мен АҚШ арасындағы «Үшінші қауіпсіз ел» келісіміне (STCA) қарсылық білдірді. Бұл келісімге сәйкес, Канада мен АҚШ-тан басқа елден келген адамдар, егер олар Канадаға заңды шекарадан өтіп, босқын мәртебесін іздесе, кері қайтарылады, ал заңсыз жолмен келгендердің өтініштері қарастырылады. Сонымен қатар, кейбір босқындарды қорғаушылар STCA-ны күштен жоюды ұсынды.