Кіріспе

Ұлттық қауіпсіздік кіру-шығу тіркеу жүйесі (NSEERS) немесе INS арнайы тіркеуі – 2002 жылдың қыркүйегінде терроризмге қарсы күрес аясында АҚШ-тағы белгілі бір шетел азаматтарын тіркеу үшін құрылған жүйе. 2011 жылдың 27 сәуірінен бастап оның бір бөлігі тоқтатылып, 2016 жылдың 23 желтоқсанында толығымен алынып тасталды. Бұл жүйеде екі жеке компонент болды: кіру портында тіркеу және ішкі тіркеу. Екі жағдайда да тіркелгендердің саусақ іздері алынып, суретке түсіріліп, сұраққа алынды. Олар өз жоспарлары туралы толыққанды ақпарат беруге және жоспарлары өзгерген жағдайда Иммиграция және кедендік бақылау (ICE) қызметіне хабарлауға міндетті болды. АҚШ-қа кіруге және одан шығуға тек белгіленген кіру-шығу пункттері арқылы ғана рұқсат етілді. 2016 жылдың 22 желтоқсанында Обама әкімшілігі NSEERS ережелерінің негізін жоюды, яғни бағдарламаны тоқтатуды жариялады.

Тарих

Бұл бағдарламаны Буш әкімшілігі 2002 жылдың қыркүйегінде бастады. Бағдарламаның мақсаты белгілі бір елдерден келген саяхатшыларды тексеруді күшейту болды. Осы елдердің көпшілігі мұсылман мәдениетін ұстанғандықтан, Америкалық азаматтық бостандықтар одағы (ACLU) бұл бағдарламаның діни нанымдарына сүйене отырып, адамдарды әділетсіз түрде таңдап алатынын мәлімдеді. 2003 жылдың қаңтарында Әділет министрлігінің өкілі NSEERS бағдарламасы құқық қорғау органдарына 330 "белгілі қылмыскерді" және үш "белгілі террористі" ұстауға көмектескенін айтты. Бұл мәлімдеме бағдарламаны қайта қаржыландыру үшін жасалды, себебі Буш әкімшілігі қаржы жылына 16,8 миллион доллар сұрап отырды. Алайда, 2016 жылдың 1 желтоқсанына дейін, Конгресс мүшелерінің бір тобы мен Нью-Йорк штатының бас прокуроры Эрик Шнайдерманның хатында, "бағдарлама нәтижесінде терроризмге қатысты ешқандай сотталғандар болған жоқ" делінген. 2003 жылдың қаңтарына дейін, Ұлттық қауіпсіздік департаментінің Конгресс алдындағы куәлігіне сәйкес, NSEERS бағдарламасына кем дегенде 138 000 адам тіркелді. 2003 жылдың мамыр айына дейін бағдарламаның ішкі бөлігіне 82 581 адам қатысты. Олардың кем дегенде 13 153-і депортация процесіне жіберілді. Бағдарламаның бастапқы талабы жыл сайын қайта тіркелуді қамтыса да, бағдарламаны басқару құқығын алған Ішкі қауіпсіздік департаменті бұл талапты жойды. Рабиа Чаудры сияқты иммигранттар құқығын қорғаушылар бағдарламаны, әсіресе оның ішкі бөлігін, этникалық және діни белгілері бойынша адамдарды теріс қарау үшін, сондай-ақ иммигранттардың құқықтарын жалпы түрде бұзу үшін сынады. Олар тізімге енген 25 елдің 24-інің басым бөлігі мұсылман дінін ұстанатынын, ал барлық елдер Азия мен Африкада орналасқанын атап өтті. ACLU бағдарламаның тиімсіздігін, себебі ол 93 000 іс бойынша терроризмге қатысты ешқандай сотталғандарды шығармағанын айтты. Олардың пікірінше, қатысқан адамдардың көп саны мен талаптардың сипатын ескере отырып, «Аль-Каида» мүшелерін табу ықтимал емес. NSEERS бағдарламасы Мартина Радванның «Біздің арамыздағы шетелдіктер» атты деректі фильмінде араб текті иммигрант отбасыларына тигізген әсері туралы зерттелді.

Күші жойылды

2011 жылы Обама әкімшілігі кезінде жүйе тоқтатылды, одан кейін Ішкі қауіпсіздік департаменті тіркеу жүйесінің жаңа технологиялар пайда болуына байланысты ескіргенін мәлімдеді. NSEERS 2011 жылдың 27 сәуірінен бастап, оны алмастыратын US VISIT бағдарламасы іске қосылғаннан кейін, мерзімі белгісіз тоқтатылды. Ішкі қауіпсіздік департаментінің веб-сайтында былай делінген: «Ішкі қауіпсіздік министрінің NSEERS ережелеріндегі өкілеттігі, қазір тоқтатылған елдерді анықтауға негізделген қолмен ақпарат алмасудан гөрі кеңірек болғандықтан, егер арнайы тіркеу бағдарламасының қажеттілігі туындаса, NSEERS ережелері күшінде қалады».

Алып тастау

2016 жылдың 22 қарашасында Америкалық арабтардың кемсітушілікке қарсы комитеті 200-ге жуық ұйым қол қойған хатты президент Барак Обамаға жіберіп, оның әкімшілігінен NSEERS-тің нормативтік-құқықтық негізін жоюға шақырды. Хат 200-ге жуық азаматтық және адам құқықтары, азаматтық бостандықтар, білім беру, әлеуметтік әділдік және дінаралық ұйымдар атынан берілді, оның ішінде Америкалық азаматтық бостандықтар одағы, Азаматтық және адам құқықтары жөніндегі жетекшілер кеңесі, Америкалық иммиграциялық кеңес, Америка прогресі орталығы, Ла Раза ұлттық кеңесі, Ұлттық иммиграциялық форум және Оңтүстік кедейлік құқығы орталығы кірді. Хаттың бір бөлігінде былай делінген: «Әртүрлі қауымдастықтарды ұсынып, азаматтық және иммигранттар құқықтарын қорғауға міндеттенген ұйымдар ретінде біз NSEERS жүйесін жою қажеттілік деп санаймыз. Әкімшіліктен NSEERS-тің нормативтік құрылымын жою және бағдарламаны болашақта пайдалануды тоқтату үшін дереу қадамдар жасауды сұраймыз». Тіркеу жүйесін президент Обаманың екінші мерзімінің соңында, 2016 жылы жоюға бұйрық берілді. Бұл бұйрық Нью-Йорк штатының бас прокуроры Эрик Шнайдерман «Біз президент сайланған Трампқа конституцияға қайшы діни тізілім жасау құралын беру тәуекеліне бара алмаймыз» деп жазғаннан кейін қабылданды. Алайда, егер бұйрық президенттің өкілеттігінің соңғы 60 күнінде шығарылған болса және ол «маңызды регламент» (маңызды әлеуметтік саясат маңызы немесе құны 100 миллион доллардан астам) болса, онда ол Конгресс қарауына жатады (қараңыз, «Түн ортасындағы регламенттер») және Конгресс оны Конгресс қарауы туралы заң бойынша жойып жіберуі мүмкін. Трамптың кеңесшілері иммигранттарды қадағалау жүйесін сақтап қалуды ұсынды. Обама әкімшілігінің жүйені жою туралы бұйрығында бағдарламаның қажетсіздігі айтылды, себебі ол қазір автоматты түрде жиналатын деректерді қолмен жинауды талап еткен.