Кіріспе

Венеция Республикасының әскери тарихы оның құрылуынан кейін көп ұзамай басталды, ол 9-шы ғасырдан бастап 18-шы ғасырда республика құлағанға дейін созылады. Венеция мен Италия арасындағы әскери қақтығыс 9-шы ғасырдың басында Карл I-нің ұлы, Италия королі Пепиннің Венецияға араласуымен басталды, бұл алты айлық сәтсіз қоршауға әкелді. Венеция алғаш рет 13-шы ғасырда Төртінші крест жорығы кезінде ірі әскери күшке айналды, онда венециялық әскерлер Константинопольді сәтті қоршауға алып, жаулап алды, осы арқылы кең аумақтар мен соғыс олжаларын иеленді. Осы ғасырдың соңында Венеция Жерорта теңізінде үстемдік үшін Генуя Республикасымен және оның бірқатар одақтастарымен соғыстар сериясын бастады. Осман империясының күшеюімен Республика шығыстағы аумақтарын жоғалтты, себебі Кипр және Мореядағы венециялық бекіністер басып алынды; сонымен қатар, Милан висконттарының күшеюі Венецияны Италияның кондотьерлік соғысына тартты. 14-шы ғасырда Венеция Хорват-Венеция соғыстарының бөлігі ретінде шамамен 20 000 әскермен солтүстік Далмациядағы Задар қаласын сәтті қоршауға алды. Жерорта теңізіндегі иеліктерінен айырылған Венеция Италия құрлығындағы жерлерді жаулауға бет бұрды, бұл оны Милан және Папалықпен қақтығысқа әкелді. Италия соғыстарына венециялықтардың қатысуы Камбрей лигасының соғысына әкелді, онда Венеция дерлік құлай жаздады. Коняк лигасының соғысынан кейін Венеция материктегі соғыстарда көп рөл атқармады. Ол Осман империясына қарсы теңіз соғыстарын жалғастырды, бірақ Лепанто шайқасында жеңіске жетті. 17-шы ғасырдың басында Ускок қарақшылары үшін Австрия және басқаларымен соғыс басталды. 17-шы ғасырдың соңғы жартысында Осман империясының Критті басып алу ниеті тағы да ұзақ соғыс кезеңін тудырды, ол Крит соғысы деп аталды. Кандияны жиырма жыл қоршаудан кейін Ұлы түрік соғысына қатысты, онда Республика Мореяны қысқа мерзімге қайтарып алды, бірақ бірнеше жылдан кейін оны қайтаруға мәжбүр болды. Венеция Республикасы Наполеонның Италияға басып кіруімен еуропалық соғысқа тартылды; оның әскерлеріне қарсы тұра алмады, ол капитуляциялап, француз салық төлеуші мемлекетіне айналды.

Пепиннің Венецияны қоршауы (810)

804 жылы Град патриархы Фортунатус пен дож Обелерио Дегли Антенори арасында Венецияның бір бөлігін бағындыру туралы келісім жасалды. 810 жылы доженің саяси күші әлсірегенде, Карл I-нің ұлы, Италия королі Пепин Республикаға әскери араласып, қаланы жаулап алуға тырысты. 810 жылы Равеннадан аттанған Пепин әскері Киоггия мен Пелестринадағы қарсыластарды жеңіп, бірақ Маламукко каналы маңында, әсіресе қазіргі Лидо ди Венеция аралында күшті қарсылыққа тап болды. Византия империясының Македония әулетінен шыққан төртінші императоры Константин VII, 10 ғасырда жазылған «Де Администрандо Империо» атты тарихи еңбегінде Пиппиннің Лидодағы Маламукконы қоршауға алу әрекеттерінің сәтсіздігін сипаттады: Венециялықтар кемелерін жабдықтады және олар тік қойған бағаналардың артында орналасты, ал король Пиппин әскерімен жағалауда бекінді. Венециялықтар оларға жебелер мен сүңгілермен шабуылдап, аралға өтулеріне тосқауыл қойды. Сонда король Пиппин, қысылып, венециялықтарға: «Сендер менің билігімде және қамқорлығымдасыңдар, себебі сендер менің елімнің және иелігімнің бір бөлегісіңдер» деді. Ал венециялықтар оған: «Біз Рим императорының қызметшілері болғымыз келеді, сіздің емес» деп жауап берді. Бірақ олар көптен бері бастарына түскен қиындықтардан қиналғанда, венециялықтар король Пиппинмен бейбітшілік шарты жасасып, оған үлкен мөлшерде салық төлеуге келісті. Қоршау 6 айға созылды, нәтижесінде Пепин әскері жергілікті аурулардан ауыр қатыгездікке ұшырады және Венецияны жаулап алу жалпы сәтсіз аяқталды. Король Пепин 810 жылдың 8 шілдесінде қайтыс болды. Бұл оқиға сонымен қатар дож Обелерионың Венециядан қуғынға ұшырауына себеп болды, ол 832 жылы қайта оралғанға дейін екі он жылға созылды.

Константинопольді жаулап алу (1204)

1204 жылғы 9 сәуірде Төртінші крест жорығының бір бөлігі ретінде венециялық кемелер көптеген крест әскерлерімен бірігіп, Византияның астанасы Константинопольге шабуыл жасады. Бұл Византия императоры Алексий I Трапезундтың крест жорығына көмектесу үшін крест әскеріне ақша беруден бас тартуынан кейін болды. Венеция 110-150 жылқы тасымалдауға арналған галерея, 50-60 әскери галерея және шамамен 50 әскер тасымалдау кемесін ұсынды. 12 сәуірге қарай, күшті желдің салдарынан жағаға соғылған венециялық шабуыл кемелерінің күштері Алтын мүйіз маңындағы византиялық мұнараны басып алды. Бұл кемелерде шатырлар орнатылған және жаудың өртке қарсы қаруларына төзімділік танытқан, себебі олар жүзім сабақтарымен жабылған болатын. Осы кемелердің тек төртеуі немесе бесеуі ғана мұнараларға жетті, бірақ олар крест әскерлеріне қоршауды бұзуға сәтті көмектесті. Византия әскерлерінің шегінуінен кейін крест әскерлерінің ауыр тонауы мен вандализмінен соң, Византия империясы келісімге қол қойылғаннан кейін крест жорығына қатысушылар арасында бөлінді. Венеция номиналды түрде Крит аралы, Корфу және Шығыс Фракиядағы бірнеше қалалар сияқты кең аумақтарды иеленді, бірақ тұрақсыздық пен Венецияның билікті орнатуға жасаған көптеген әрекеттерінің сәтсіздігіне байланысты осы аумақтардың тек бір бөлігін ғана алды (мысалы, Крит Кандия Корольдігіне айналды).

Сент-Сабас соғысы (1256 1270)

Венеция-Генуя соғыстарының басталуының бір бөлігі ретінде 1256 жылы Венеция Генуя Республикасымен соғыс бастады. Қақтығыс Генуя мен Венеция таласқан жер дауынан кейін Акра қаласын қоршаумен басталды, ал қоршау соғыстың келесі шайқастарының басым бөлігін құрады. Генуяның бастапқы табыстары Пиза Республикасының Венеция жағына соғысқа қосылуымен жойылды, Венеция күштері 1257 жылы Акра портындағы тізбектерді үзіп, 60-қа дейін қоршау машиналарын қолданып шабуыл жасады. Бір жылға созылған блокада 1258 жылдың маусым айында Генуяның теңіз шабуылымен ішінара бұзылды, Монфорт Филипп Генуяға әскерімен көмектесті. Дегенмен, венециялық кемелер бұл шабуылдаушы күштерді жеңіп алуға қол жеткізді. Блокадаға қарамастан, қоршаудың қорғаушылары Филипп Монфорт пен жақын жердегі госпитальерлердің көмегі мен жабдықтауының арқасында азық-түлік тапшылығына ұшырамады. 1270 жылы Кремона бейбіт шарты соғысты аяқтады, Франция мен Сицилия Корольдігі Венеция мен Генуя арасындағы бейбіт келісімді ұйымдастырды.

Задар қоршауы (1345-1346)

1345 жылы Хорватия-Венеция соғыстарының бір бөлігі ретінде 20 000 немесе одан да көп венециялық әскер Задар қаласын басып алу үшін жіберілді, ол Солтүстік Далмациядағы хорват қаласы еді. 14 ғасырға жататын хорват қолжазбасы "Obsidio Iadrensis" (лат., ағылшын тілінде "Задар қамалы") бойынша, 1345 жылдың 12 тамызында бас қолбасшы Питер да Канале бастаған он екі кеме Задарға келді. 16 айлық қамалдау басталды, Венецияның құрлық және теңіз күштері қамалды бұзу үшін бірнеше әскери операциялар жасауға тырысты. Қолжазбада да Каналенің қамалдау басталғанда, 1345 жылдың 6 қыркүйегінде Задар портындағы тізбектерді бұзуға тырысқаны, бірақ сәтті болмағаны сипатталған. Алайда, 1346 жылдың қаңтарында портовый тізбек бұзылып, венециялықтардың порты бақылауы күшейді. Венеция армиясының қалаға қарсы алғашқы ірі шабуылы 16 мамырда басталды, бірақ сәтсіз аяқталды, нәтижесінде 1 шілдеде біріккен хорват-венгр күштері (хорваттарға король Людовик әскері қосылды) ірі қарсы шабуыл жасады. "Obsidio Iadrensis" мәліметінше, бұл қарсы шабуыл кейіннен венеция флотының көмегімен жеңілді. Жыл соңында, 21 желтоқсанда, құрлық командирі Марко Джустиниан бастаған венециялық әскерлер Задар қаласына кіріп, қамалды бұзды.

15 ғасыр

XV ғасырдың басына дейін Венеция билігі тек теңіздік болғандықтан, мемлекеттің барлық әскери ұйымы флотына және оған байланысты әскери корпустарға – Арсеналотти, Шиавони және Фанти да Марға бағытталған еді. Осы негізгі құрамға кейін теңіздік иеліктерімен қамтамасыз етілген атты корпустар қосылды: Страдиоти, Цимариоти және Сфаксиоти. Тек ғасырдың басында қарқынды дамыған Stato de tera-ны бағындыру ғана Венеция мемлекетінің құрлықтағы әскермен жабдықталу қажеттілігін тудырды. Шешім – жалдамалы әскерлерге кеңінен жүгіну болды, бұл соғыс кезеңдерімен ғана байланысты мемлекеттік қаржыға төмендеу салмағын сыйғап, Венецияның құрлықтағы соғыстағы аз тәжірибесімен салыстырғанда сенімділіктің белгілі бір деңгейін қамтамасыз етті. Дегенмен, жалдамалы әскерлерді пайдалану мемлекетке олардың тұрақсыз адалдығына байланысты мәселені де тудырды. Бір жағынан, теңіз күші және лагуналарға толық бақылау төңкерістерге қарсы қауіпсіздікті қамтамасыз етсе, екінші жағынан, жалдамалы әскерді басқаруды Венеция ақсүйектеріне тапсыру, сондай-ақ құрлықтағы соғыста қабілеттілікке кепілдік бермеу, Республиканың саяси тепе-теңдігі үшін қауіпті күштердің шоғырлануына әкелуі мүмкін еді. Осы себепті, соғыс кезінде жалдамалы әскерлерді жаппай тартатын кезде, сол бір әскери басшыларға материктің генерал-капитаны лауазымын беру қалыпты жағдай болды, ал венециялық дворяндарға әскери операцияны қолдау және бақылау міндеттері жүктелді.

Пандольфо Малатеста, Савелли және Галеаццо (1404-1405)

1404 жылы Венеция догадолықтардың аумағына және ішкі аймаққа қатынайтын сауда жолдарына қауіп келтірген Падуалық Каррарезилерге қарсы соғысқа қатысты. Бас қолбасшылық генерал-капитан болып тағайындалған Пандольфо Малатестаға жүктелді. 1405 жылы қолбасшылық Паоло Савеллиге берілді, ол Падуяны басып алуға тырысқанда көз жұмды. Одан кейін генерал-капитандыққа Галеаццо Каттанео де Грумелло тағайындалды, оның басшылығымен Падуа қаласы ақыры жаулап алынып, Каррарезилердің билеуі аяқталды.

Карманьола (1425-1432)

1425 жылы республика Висконтиге қарсы соғыста капитан-генерал Франческо Буссонды, оны Карманьола деп атады, тағайындады. Бұл соғыс Маклодио шайқасында жеңіспен және 1428 жылғы бейбіт келісіммен аяқталды. 1431 жылы жаулық қайта басталды, сол кезде басшы Бартоломео Коллеони де Венеция қызметіне шақырылды. Дегенмен, осы қақтығыс барысында Венеция армиясының бастан кешкен ауыр әскери қиындықтары Карманьоланың 1432 жылдың 8 сәуірінде тұтқындалуына, ал соңында сол жылдың 5 мамырында өлім жазасына кесілуіне әкелді.

Гаттамелата (1434-1441)

1434 жылы Нарнилік Эразм, Il Gattamelata атымен танымал, генерал-капитан болып тағайындалды және 1441 жылға дейін Миланға қарсы соғысқа жетекшілік етті.

Аттендоло (1441 - 1448)

Гаттамалетадан кейін Флоренция Республикасының Миланға қарсы қызметінде болған Микеле Аттендоло басшылық етті. Оның басшылығымен Венеция туы астында жалдамалы капитан Скарамучча да Форли де жұмыс істеді, ол 1436 жылы Брешияны Висконти қоршауынан босатуда және 1446 жылы Кремонаны босатуда көзге түсті. 1447 жылы Висконтимен жасалған қысқа мерзімді бейбітшіліктен кейін Амброзия Республикасымен қарым-қатынас қайта жанданып, 1448 жылдың 5 қыркүйегінде Каравагжио шайқасында оның туысы Франческо Сфорца басқарған әскерлерге қарсы ауыр жеңіліске ұшырады: осы жеңіліс Аттендолоның қызметтен алынуына және Конгельяно бекінісіне қамалуына себеп болды. Венеция бұл жеңілістен кейін Сфорцаға көмектесіп, Миланды бақылауға алуға тырысты, бірақ кейін Амброзия Республикасымен бейбітшілікке қол жеткізу үшін оны күрт тастап кетті.

Малатеста (1449 - 1453)

Көп ұзамай Республика қайтадан қару қолға алуға мәжбүр болды, Миланға, Сфорцалардың қаупіне тап болған қалаға көмек көрсету үшін Риминидің иесі Сигизмунд Пандольфо Малатестаға басшылықты тапсырды. Дегенмен, 1450 жылы Сфорцалар Амброзиан Республикасын құлатып, Милан герцогы болып жарияланды. Соғыс 1453 жылға дейін жалғасты, одан кейін Миланның жаңа герцогымен жасалған шарт шекараны соғысқа дейінгі күйіне келтірді.

Коллеони (1453 - 1475 жылдар)

1448 жылдан 1451 жылға дейін Венеция Коллеонидің қызметін пайдалана берді. Ол бірнеше рет Республикаға, ал енді Сфорцаға қызмет еткеннен кейін, 1453 жылы Серениссима әскерлерінің басшысы болып тағайындалды. Бірақ келесі жылы жасалған Лоди шарты осы қолбасшыны ұзақ уақытқа белсенсіздікке мәжбүр етті, сонымен қатар ол 1475 жылы қайтыс болғанға дейін Венеция қызметінде болды.

Сансеверино (1482-1485 және 1487)

1482 жылы Республика Феррарамен тұз соғысында қақтығысқа түсті, 1482 жылдың 2 мамырында соғыс жариялады және сол бір мезгілде операциялардың басшылығын Роберто ди Сан Севериноға тапсырды, ол осы оқиғаға орай генерал-лейтенант және Венето аймағынан шыққан патриций болып тағайындалды, оның жанында provveditore Антонио Лордан мен флот капитаны Дамиано Моро болды. Ровиго және Полесине жаулап алынғаннан кейін, 6 қарашада Аргента шайқасында жеңіске жетіліп, По өзенінен өтілді. 1483 жылдың 16 мамырында папалық одақтастардың бас тартуына байланысты Венеция герцог Ренато ди Лореннаны да жалдады, сонымен қатар Антонио Джустинианды Подағы генерал-капитан етіп тағайындады, бірақ ол Феррарезилерге көп ұзамай тұтқынға түсті. Қақтығыс 1484 жылдың 7 тамызында Багноло бейбіт шартымен аяқталды, ол Полесине мен Ровигоның басып алынуын мойындады. Сансеверино 1485 жылы Венецияның елтаңбасынан бас тартып, папалық туға көшті. Италиялық қақтығыстарда сол уақытқа дейін бейтараптығын сақтап келген Республика, 1487 жылдың сәуір айында Австрияның Архгерцогтығы жеріндегі барлық венециялық саудагерлердің тұтқындалуына байланысты қақтығысқа қатысуға мәжбүр болды. Камеринодан келген қолбасшы Юлий Цезарь капитан-генерал болып тағайындалды, оның жанында provveditori Пьетро Диедо және Джироламо Марчелло болды. Роверетоның құлауы Венецияны да Камериноны қызметтен босатуға итермеледі, Роберто Сансевериноны ұлы Антониомен бірге қайта қызметке шақырды. Роверето қайтарылып алынса да, 10 тамызда Петра қамалындағы жеңіліс Адидже өзенін кесіп өту кезінде капитан-генералдың өмірін құрбан еткен шегінуге әкеп соқты. Алайда, немістердің де ауыр шығындары сол жылдың 13 қарашасында бейбіт келісімге қол қоюға себеп болды.

Гонзага (1489-1498)

1489 жылы басқару Франческо Гонзагаға сеніп тапсырылды, оның басшылығымен Францияға қарсы Бірінші итальян соғысы жеңіспен аяқталды. Гонзага 1498 жылы қақтығыс аяқталған соң Венеция қызметінен кетіп, Форново шайқасында Франция королі Карл VIII-ді тұтқындамағаны үшін айыпталып, Венецияның жауларының қызметіне өтті.

Ускок соғысы (1615-1618 жж.)

Австрия жалдаған Ускок пираттарының Венеция кемелеріне жасаған шабуылдары күшейгеніне жауап ретінде дож Джованни Бембо Австрияға соғыс жариялады. Австрияға испандық және хорват әскерлері көмектесті, ал Венеция соғыстың кейінгі кезеңінде голландиялықтар мен ағылшындардан қолдау сұрады. 1615 жылдың жазының басында Соча өзені бойындағы қақтығыстар соғысты бастады, бірақ 1616 жылға дейін олар ұсақ-түйек болып қалды, осы жылы Венеция әскері Триест шығанағынан жиырма миль қашықтықта орналасқан Сан-Серволо бекінісін қоршауға кірісті. Жыл соңына қарай ірі соғыс әрекеттері жалғасты, Венеция Градисканы қоршады (қоршау 1617 жылдың қыркүйегіне дейін созылды) және осы кезеңде түрлі шайқастар басталды.

Крит соғысы (16451669)

1204 жылы Төртінші крест жорығының сәтті аяқталуынан кейін Критті ресми түрде бақылауға алғаннан бастап, Венеция 1212 жылдан бастап аралды Кандия Корольдігі ретінде басқарды, ал жергілікті халық келесі онжылдықтарда жиі қарсылық көрсетті. Аралды бақылау үшін Осман империясымен тікелей қақтығыс 1645 жылы басталды. Соғыс 1644 жылы Осман конвойына жасалған ірі шабуылда Мальта рыцарларымен Венецияның байланыста болды деген Османдық айыптаулардан кейін басталды; рыцарлар кейіннен олжасын Оңтүстік Критке жеткізіп, қауіпсіз белімге орналасты. Келіссөздердің сәтсіз аяқталуынан кейін, Криттегі венециялықтар рыцарлардан ұрланған заттарды сатып алды деген айып қойылды, содан кейін шамамен 416 кемеден тұратын түрік армадасы келді және Ханьяға жақын, Криттің солтүстік-батыс жағалауына десант түсірді, соның арқасында соғыс басталды. Бұл шабуылға жауап ретінде Тоскана, Папалық мемлекеттер (Папа Иннокентий X жіберген), Неаполь және Мальта тарапынан сыйға берілген кемелерден құралған флот жіберілді, ол Венеция флотымен бірігіп, 1645 жылдың 1 қазанында тағдырлы қарсы шабуылға шықты. Отыз жылдық соғысқа байланысты алаңдаған және әлсіреген Еуропа мемлекеттері 1646 жылдың қазан айында Осман империясының Ретимно сияқты қалаларға жасаған шабуылдары күшейген кезде Венецияның көмек сұраған өтініштерін қабылдамады. 1648 жылға қарай аралдың көп бөлігі Осман империясының бақылауында болды, бірақ Кандия мен басқа да кішкентай венециялық бекіністерді қоршау сияқты әрекеттер жалғасты. Кандия қоршауы, Осман империясының арал астанасын басып алуға жасаған әрекеті, тағы 22 жылға созылды және қақтығыстың қалған құрлықтағы соғысының маңызды бөлігін құрады.

Теңіз соғысы

Османның ертедегі құрлықтағы ілгерілеуіне теңіз соғысы арқылы қарсы тұруға тырысқан Венеция 1646 жылы Дарданелл бұғазын блокадалауға әрекеттенді, Османның құрлық шабуылына арналған жаңа жабдықтар мен әскерлерді жеткізуді тоқтатуға үміттене отырып. Бұл әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды және Грекияның Наксос аралының жанында Альвизе Мочениго басқарған флот Осман флотын сәтті жеңгенге дейін соғыста ірі теңіз шайқастары болған жоқ.