Кіріспе

Венгр физигі және инженер-механик Гёрги Жендрассик немесе Джордж Жендрассик (1898 жылы Будапешт – 1954 жылы Лондон) – венгр физигі және инженер-механик. Жендрассик өз білімін Будапешттегі Йозеф техникалық университетінде, содан кейін Берлин университетінде аяқтады, онда ол әйгілі физиктер Альберт Эйнштейн мен Макс Планктың лекцияларын тыңдады. 1922 жылы Будапештте механикалық инженер мамандығы бойынша диплом алды. 1927 жылдан бастап ол Ganz Rt компаниясында жұмыс істеді, онда дизель қозғалтқыштарын дамытуға көмектесті, олардың алғашқы бірнеше данасы бір және екі цилиндрлі болды. Кейіннен 4 және 6 цилиндрлі төрт тактілі үлгілер, қысылмайтын және араластыру камерасы бар, жасалды.

Дизельді қозғалтқыштар

Жендрассик Ganz and Company Danubius Electricity, Machine, Waggon and Shipyard Ltd компаниясында жұмыс істей бастады. Ол қызметін Зерттеу бөлімінде бастады, ол дамыту және тәжірибе бөлімі болды. Оның алғашқы жұмысына голланд жағалауындағы жергілікті теміржолдарға арналған вагонның жаңа түрінің негізгі арқалықтарының беріктігін есептеу және жүктеме сынақтарын дайындау кірді. Сол кезде Зерттеу бөлімінің басты назары орташа жылдамдықты жартылай дизельдік қозғалтқышты әзірлеуге аударылды. Бұл Жендрассикке дизельдік қозғалтқыштың теориялық және практикалық мәселелерін зерттеуге мүмкіндік берді. Көп ұзамай Жендрассик дизельдік қозғалтқыштарды дамытуға көшті. Ол көлік құралдарында қолданылатын кішкентай және орташа қуатты дизельдік қозғалтқыштарды дамытуға негіз болған бірқатар патенттерді әзірледі. Екі жылдық дамыту жұмысынан кейін 1927 жылы Jm 130 бір цилиндрлі қозғалтқышы өндірілді. Оның диаметрі 130 мм, поршеннің қимылы 160 мм, 1000 айналымда 12 а.к. қуаттылығы және 210 грамм нақты отын тұтынуы болды. Кейіннен екі, төрт және алты цилиндрлі нұсқалары жасалды, олар теміржол және теңіз көлігі үшін қолайлы, алдыңғы жағында жану камерасы бар және тұрақты болды. 1927 жылы дизельдік қозғалтқыштардың табысын көрген Жендрассик Зерттеу бөлімінде алғашқы патенттер мен қозғалтқыштарды әзірледі, ал 1927 жылдың жазында тәуелсіз Жендрассик қозғалтқыштар құрылысы бөлімі құрылды. Бұл бөлім Жендрассик қайтыс болғаннан кейін де 1958 жылдың соңына дейін жұмыс істеді. Ganz Jendrassik қозғалтқыштары теміржолдарды моторизациялаудың бастамасы болды, бірақ дизельдік қозғалтқыштар кемелерде және автомобильдерде де қолданылды. Оның патенттерін бірнеше ірі қозғалтқыш өндірушілер сатып алды, соның ішінде испандық Hispano Suiza және британдық Vickers, сол кездегі жетекші қозғалтқыш өндірушілер. Жендрассик Ganz компаниясының ісі бойынша және өзінің патенттерін сату кезінде Батыс Еуропадағы ірі инженерлік компаниялардың бас кеңселеріне жиі сапарлағандықтан неміс, француз, ағылшын және испан тілдерін жетік білді. 1934 жылы ол жеке кабинет ашты, онда әріптестерімен бірге Hispano Suiza үшін алты цилиндрлі V типті дизельдік қозғалтқышты жобалады. Ол сондай-ақ Ganz Rt компаниясымен қатар жеке кеңсесін де сақтап қалды. 1934 жылы ол білікті сәулетші Хенрик Шмалдың үлкен қызы Йоханна Шмаллға үйленді. Ылғалды жетілдірілген Jendrassik қозғалтқыштары бүкіл әлемге танылып, венгр өнеркәсібінің, Ganz зауытының және ең бастысы, Дьердь Жендрассиктің беделін арттырды. Оның қозғалтқыштарды дамыту жөніндегі тұрақты қызметімен қатар, ол газ турбиналарын іске асыруға да қатысты. Оның жеке кабинетінде болашақ газ турбинасы үшін термодинамикалық есептеулер жүргізілді.

Турбовинті

Кейіннен Жендрассик газ турбиналарында жұмыс істеді және зерттеулерді жеделдету үшін 1936 жылы Invention Development and Marketing Co. Ltd. компаниясын құрды. Келесі жылы ол 100 а.к. қуаттылығы бар эксперименталды шағын газ турбиналық қозғалтқышты сәтті іске қосты. Содан кейін Жендрассик Будапешттегі Ganz зауытында өндірілген және сынақтан өткен CS 1 прототипіне айналған үлкен турбовинтомотормен жұмыс істей бастады. 15 сатылы компрессор және 7 сатылы турбинасы бар, осьтік ағын принципінде жасалған және көптеген заманауи ерекшеліктері бар бұл қозғалтқыш 13 500 айналымда 1000 а.к. қуаттылығына ие болды. Cs 1 Венгрия авиация өнеркәсібінде жоғары өнімділікке ие жаңа буын ұшақтарды қуаттандыру әлеуетімен қызығушылық тудырды, нәтижесінде екі қозғалтқыштың күшімен жұмыс істейтін Varga RMI 1 X/H истребитель-бомбардировщигінің құрылысы басталды. Оның алғашқы стендтік сынағы 1940 жылы өтті, бұл оны әлемдегі алғашқы турбовинтомотор етіп белгіледі. Алайда, жану процесінде туындаған мәселелер қуаттылығын шамамен 400 а.к. деңгейінде шектеді. 1941 жылы Daimler Benz DB 605 қозғалтқышын Венгрияда өндіру туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін әзірлеу тоқтатылды. Жендрассик 1942 жылдан 1945 жылға дейін зауыттың бас директоры болды. 1943 жылы ғылыми еңбектерінің танылуымен Венгрия Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол газ турбиналарын дамытуды жалғастыра алмады. Сәтті кәсіпкер болғандықтан, коммунистік Венгрияда оны саяси сенімсіздік қоршады. Ірі компанияларды мемлекеттік меншікке алудан бұрын, Матиас Ракоси басқаратын коммунистік партия бай өнеркәсіпшілер мен ірі кәсіпкерлерге қарсы кең ауқымды саяси науқандар мен жамандаушылық науқандар жүргізіп, соғыстан кейінгі кедейліктің жауапкершілігін оларға жүктеді. Жендрассик Венгрияда өзін қауіпсіз сезінбеді. Аргентинада болғаннан кейін 1948 жылы Лондонға келіп, Metropolitan Cammell және Metropolitan Vickers компанияларының бақылауындағы Metropolitan Railcars Ltd. компаниясында консультант және директор болып жұмыс істеді. 1949 жылдан бастап Жендрассик Power Jets (Research and Development) Ltd. компаниясының сыртқы консультанты болып жұмыс істеді және өмірінің соңына дейін қысым алмастырғышын әзірлеумен айналысты; бұл газ тәрізді ортаның сығылуы мен кеңеюінің механикалық бөліктерді – поршеньдерді немесе қанаттарды пайдаланбай, тікелей газдардың әрекеті арқылы жүзеге асырылатын перспективті жылу машинасының түрі. Оның тек Венгрияда тіркелген өнертабыстарының саны 77-ге жетеді. Оның соңғы маңызды өнертабысы – Power Jets Ltd. компаниясында реактивтік қозғалтқыштар үшін қысымды өтеу құрылғысы.