Кіріспе

Адам құқықтарын қорғау үшін әрекет ететін адам – адам құқықтарын қорғаушы немесе адам құқықтары белсендісі – жеке немесе басқалармен бірге адам құқықтарын ілгерілету немесе қорғау үшін әрекет ететін адам. Олар журналистер, экологиялық белсенділер, сыбайлас жемқорлықты ашып жазатындар, кәсіподақ мүшелері, заңгерлер, мұғалімдер, тұрғын үй мәселелерімен айналысатын белсенділер, тікелей әрекеттерге қатысушылар немесе жеке тұлғалар болуы мүмкін. Олар өздерінің қызметінің бір бөлігі ретінде немесе ерікті түрде құқықтарды қорғай алады. Қызметтерінің нәтижесінде адам құқықтарын қорғаушылар (АҚҚ) жиі жала жабуға, бақылауға, мазақтауға, жалған айыптауларға, қамауға алуға, бірлесу еркіндігіне шектеулерге, физикалық шабуылға, тіпті кісі өлтіруге ұшырайды. 2020 жылы 25 елде кем дегенде 331 АҚҚ қаза тапты. Халықаралық қауымдастық және кейбір ұлттық үкіметтер осы зорлық-зомбылыққа түрлі қорғау шаралары арқылы жауап беруге тырысты, бірақ АҚҚ-ға қарсы зорлық-зомбылық күшейіп келеді. Әйел адам құқықтарын қорғаушылар және экологиялық құқықтарды қорғаушылар (көбінесе бұл – жергілікті халық өкілдері) басқа мәселелермен айналысатын АҚҚ-ға қарағанда үлкен қысым мен қауіп-қатерге ұшырайды. 1998 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Адам құқықтарын қорғаушылар туралы декларацияны қабылдады, осы арқылы АҚҚ-ның қызметін заңдастырып, адам құқықтарын қорғауға қатысты қызметтерге берілетін қорғауды кеңейтті. Осы декларациядан кейін белсенділердің саны артып, көптеген кәсіби құқық қорғаушылар АҚҚ статусын қабылдады.

Анықтама

Адам құқықтары қорғаушысы (АҚҚ) термині халықаралық адам құқықтары қауымдастығында БҰҰ Бас Ассамблеясы жалпыға танылған адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды ілгерілету және қорғау үшін жеке тұлғалардың, топтардың және қоғамдық органдардың құқықтары мен жауапкершілігі туралы Декларацияны (A/RES/53/144, 1998) қабылдағаннан кейін жиі қолданыла бастады, бұл Декларация Адам құқықтары қорғаушылары туралы Декларация деп белгілі. Осы Декларацияға дейін белсенді, қызметкер немесе бақылаушы адамдар адам құқықтарын қорғау үшін жұмыс істейтін адамдарды сипаттау үшін жиі қолданылатын терминдер еді. Адам құқықтары қорғаушылары туралы Декларация адам құқықтарын ілгерілететін немесе қорғайтын кез келген адамды қамтитын АҚҚ-нің өте кең анықтамасын жасады. Бұл кең анықтама АҚҚ-ны қорғау бағдарламаларын қолдауға тырысатын мүдделі тараптар мен донорлар үшін қиындықтар мен артықшылықтар әкеледі, себебі дәл анықтамалар АҚҚ-ның кейбір санаттарын қабылдамайды, бірақ мұндай кең анықтама түсіндіруге көп мүмкіндік береді және кейбір тәуекелге ұшыраған адамдар үшін АҚҚ мәртебесін анықтауды қиындатады. Кейбір зерттеушілер АҚҚ тәуекелдерін жақсырақ түсіну мақсатында АҚҚ санаттарын бөліп көрсетуге тырысты. Мұндай жіктеу кәсіби және кәсіби емес қызметті немесе жергілікті халықтардың жер құқықтарын ажырата алады.

Өзін-өзі тану

Адам құқықтарын қорғаушы ретінде өзін-өзі тану, белгілі бір институттарда, үкіметтерде немесе ҮЕҰ-ларда жұмыс істейтін кәсіби адам құқықтары қорғаушылары арасында көбірек кездеседі. Осы жүйелерден тыс жұмыс істейтін адамдар өздерін көбінесе "белсенділер", "жетекшілер" немесе адам құқықтарын қорғаушылар емес, басқа да түрлі терминдермен атайды, тіпті олардың қызметі БҰҰ-ның Адам құқықтарын қорғаушылар туралы декларациясында белгіленген ауқымға сай болған жағдайда да. Адам құқықтарын қорғаушы мәртебесін пайдалану, адам құқықтары белсенділерінің жұмысын заңдастырып, оларды қорғау шараларына қол жеткізуге көмектесуі мүмкін.

Адам құқықтары қорғаушыларына қауіп төндіреді

Адам құқықтары қорғаушылары (АҚҚ) полиция, әскерилер, жергілікті элиталар, жеке қауіпсіздік күштері, оңшыл топтар және көпұлтты корпорациялар сияқты мемлекеттік және жеке тұлғалар тарапынан ауыр қысымға және жазалау шараларына ұшырайды. Бұғаушылықтардың ішінде қауіп-қатерлер, еріксіз тұтқындау және қамауға алу, мазақтау, жамандау, жұмыстан шығару, үйден қуу, жоғалу және кісі өлтіру жатады. Әйелдер құқықтарын қорғайтын (ӘҚҚ) немесе мәдени гендерлік нормаларға қарсы шығатын АҚҚ басқа АҚҚ-мен салыстырғанда жоғары тәуекелге ұшырайды, сондай-ақ алыс аймақтардағы белгілі емес қызметкерлер де қауіпте. Front Line Defenders 2020 жылы жариялаған есебінде 25 елде кем дегенде 331 АҚҚ қаза тапқан. Жергілікті халықтар әлем халқының шамамен 6% құраса да, бұл өлтірілген АҚҚ-тың шамамен 1/3-ін құрайды. 2019 жылы 31 елде 304 АҚҚ қаза тапты. 2017 жылы АҚҚ-ға жасалған шабуылдар 34% артқан. Бұл көрсеткіштерге 120 күдікті кісі өлтіру және сотқылау, зорлық-зомбылық және қауіп-қатерлерді қамтитын жүздеген оқиға кірді. 2017 жылы 388 шабуыл тіркелді, ал 2016 жылы бұл көрсеткіш 290 болған. Сол зерттеуде ауыл шаруашылығы, кен өндіру және жаңартылатын энергия салаларымен байланысты АҚҚ (АҚҚҚ) ең көп қауіпке ұшырағандар ретінде анықталды. Заңгерлер мен экологиялық ұйымдардың мүшелері де тәуекелде.

БҰҰ адам құқықтары қорғаушылары туралы декларациясы

1998 жылғы 9 желтоқсандағы «Жеке тұлғалардың, топтардың және қоғамдық органдардың жалпыға бірдей мойындалған адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды ілгерілету және қорғау құқығы мен жауапкершілігі туралы» БҰҰ Декларациясы (A/RES/53/144), әдетте «Адам құқықтары қорғаушылары туралы Декларация» деп белгілі, адам құқықтары қорғаушыларын заңды ету және оларды анықтау бойынша БҰҰ-ның алғашқы құжаты болып табылады, сондай-ақ барлық адамның адам құқықтарын қорғау құқығы мен жауапкершілігін бекітеді. Декларация заңдық күшіне енбейді, бірақ қолданыстағы адам құқықтары туралы шарттарда белгіленген құқықтарды жариялайды және оларды адам құқықтары қорғаушыларына қолдана отырып, олардың қызметін заңды етуге және HRDs-тің қорғалуын кеңейтуге бағытталған. Декларацияға сәйкес, адам құқықтары қорғаушысы – адам құқықтарын ілгерілету немесе қорғау үшін жұмыс істейтін кез келген адам, ол кәсіби маман немесе кәсіби емес, жеке немесе топтың немесе ұйымның құрамында болуы мүмкін. Декларациядағы құқықтар адам құқықтары қорғаушыларына оларды қолдануды жеңілдететіндей етіп баяндалған. Декларациямен қорғалатын құқықтардың қатарында адам құқықтары туралы жаңа идеяларды әзірлеу және талқылау, оларды қабылдауға жәрдемдесу құқығы; мемлекеттік органдар мен мекемелерді сынау және олардың жұмысын жақсарту бойынша ұсыныстар енгізу құқығы; адам құқықтарын қорғау мақсатында заңдық көмек немесе басқа кеңес беру құқығы; әділ сот процесін бақылау құқығы; үкіметтік емес және үкіметаралық ұйымдарға кедергісіз қол жеткізу және олармен байланыс құру құқығы; адам құқықтарын қорғау үшін ресурстарға қол жеткізу құқығы, соның ішінде шетелден қаржы алу құқығы; және сөз бостандығы, одақ құру және жиналыс құқығы бар. Декларация мемлекеттердің Декларацияның ережелерін іске асыру және сақтау үшін жауапкершілігі бар екенін көрсетеді және мемлекеттің адам құқықтарын қорғау жұмысының нәтижесінде адам құқықтары қорғаушыларын зорлық-зомбылықтан, жазалаудан және қорқытудан қорғау міндетін қадағалайды. Декларация сонымен қатар адам құқықтарын қорғау жауапкершілігін жеке тұлғаларға, әсіресе құқық қорғау органдары, судьялар сияқты адам құқықтарын бұзуға әкелуі мүмкін кәсіптердегі адамдарға жүктейді.

Қоршаған ортаны қорғаушы адам құқықтары қорғаушылар

Экологиялық адам құқықтарын қорғаушылар немесе жай ғана экологиялық қорғаушылар, БҰҰ-ның Экологиялық бағдарламасы бойынша, "жер және қоршаған орта құқықтарына қатысты кең ауқымды қызметтерді атқаратын қорғаушылар, оның ішінде табиғатты пайдалану өнеркәсіптері, құрылыс және даму жобаларымен байланысты мәселелермен айналысатындар" деп анықталған. Олар сондай-ақ, қоршаған орта құқықтарын, соның ішінде таза және салауатты қоршаған ортаға конституциялық құқықтарды қорғайды, бұл құқықтарды жүзеге асыруға қауіп туғанда, олар өзін адам құқықтарын қорғаушы деп санаса да, санаспаса да. Көптеген экологиялық қорғаушылар өз қызметін қажеттілік тудырғандықтан атқарады. Адам құқықтары ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары және ғылыми қауымдастықтарда "экологиялық қорғаушы" (немесе "экологиялық адам құқықтарын қорғаушы") терминін қолдануы жақында ғана кеңінен тарады және БҰҰ-ның Адам құқықтарын қорғаушылар туралы декларациясымен байланысты. Дегенмен, экологиялық қорғаушылардың көзқарасы мен рөлі 1980-ші жылдарға дейін қалыптасқан экологиялық әділдік және кедейлердің экологиясы сияқты алдыңғы тұжырымдамалармен тығыз байланысты. Бұл деректерді жинақтау және адам құқықтарын қорғаушылардың қызметін қорғау мандатына ие ұйымдардың барлық қатысты ақпаратын біріктіру үшін платформа құрылды. Оның мақсаты – механизмдер (мәлімдемелер, зерттеулер, есептер, хабарламалар) арқылы жасалған құжаттаманың және олардың іс-қимылдарының (елдерге сапарлар, институционалдық шаралар, сот процестерін бақылау) көрінуін арттыру. 2016 жылы Халықаралық Адам құқықтары қызметі "Адам құқықтарын қорғаушыларды тану және қорғау жөніндегі үлгілік ұлттық заңды" жариялады. Бұл құжат мемлекеттерге БҰҰ-ның Адам құқықтарын қорғаушылар туралы декларациясын ұлттық деңгейде қалай іске асыру керектігі туралы нұсқау береді. Ол жүздеген қорғаушылардың қатысуымен әзірленді және жетекші адам құқықтары сарапшылары мен юристтердің қолдауына ие болды. Колумбия, Бразилия, Мексика және Гватемала сияқты бірнеше елдер адам құқықтарын қорғаушыларды қорғау үшін ұлттық заңнаманы немесе саясатты қабылдады; алайда, оны іске асыруда маңызды мәселелер сақталып тұр.

Адам құқықтары қорғаушыларына арналған марапаттар

1998 жылы Адам құқықтары саласындағы БҰҰ сыйлығы. Мартин Энналс сыйлығы – бірнеше адам құқықтарын қорғау ұйымдарының бірлескен жобасы. Мартин Энналс – белгілі адам құқықтары қорғаушысы және Amnesty International ұйымының бас хатшысы болған. Оның хатшылығы Женевадағы OMCT кеңсесінде орналасқан. Сыйлықпен бірге адам құқықтары саласындағы одан әрі жұмыс істеу үшін пайдаланылатын кемінде 20 000 швейцариялық франк (шамамен 20 000 АҚШ доллары) көлемінде грант беріледі. Роберт Ф. Кеннедидің адам құқықтары жөніндегі сыйлығы 1984 жылы тағайындалған. Сахаров сыйлығы 1988 жылы Еуропа Парламентімен құрылған. Лауреаттары: Нельсон Мандела, Малала Юсуфзай, Майо алаңының аналары, Раиф Бадави. Нидерланд үкіметі 2008 жылы «Адам құқықтары қорғаушылары гүлшешегі» сыйлығын құрды. Көптеген адам құқықтары қорғаушылары Нобель бейбіт сыйлығына ие болды, мысалы, 2010 жылы «Қытайдағы негізгі адам құқықтары үшін ұзақ және зорлықсыз күресі» үшін Нобель сыйлығын алған, түрмеде отырған қытайлық адам құқықтары белсендісі Лю Сяобо. 2005 жылы «өзгелердің адам құқықтарын насихаттау және қорғауда батыл үлес қосқан, зорлық-зомбылықсыз еңбек еткен адам құқықтары қорғаушысының еңбегін құрметтеу» мақсатымен құрылған «Front Line Defenders» сыйлығы – Адам құқықтары қорғаушыларына қатысты сыйлық. 1997 жылы «әлемдегі әйелдерге қанаушылықты жеңу үшін күресте көмектесу және олардың жалғыз емес екенін білдіру» үшін құрылған Ginetta Sagan сыйлығы. Сыйлық иегерлері: Хина Жилани, Соня Пьер, Лидия Качо, Джульенн Лусенге. Нюрнберг қаласының халықаралық адам құқықтары сыйлығы, алғашқы сыйлық 1995 жылы табысталды. «Као Шунли» есімді адам құқықтары қорғаушыларына арналған естелік сыйлық 2015 жылы алғаш рет табысталды, ол қытайлық заңгер және белсенді Као Шунлидің құрметіне тағайындалған. Сыйлықты Қытайлық адам құқықтары қорғаушылары табыстайды.

Электрондық карталау

Электрондық карта жасау – электрондық желілерді, спутниктік суреттерді және іздеу-қолдану технологияларын пайдалана отырып, жаңадан әзірленген құрал. Мысалдарға тактикалық карта жасау, дағдарыс жағдайларын картаға түсіру және географиялық карта жасау жатады. Тактикалық карта жасау, әсіресе адам құқықтарын бұзу деректерін бақылауда, осы деректерді визуализациялау және іске асыру мониторингін жүргізу үшін қолданылады.

Адам құқықтары жөніндегі жобалардың мысалдары

2017 жылы адам құқықтары жөніндегі заңгер, қырымдық татар Эмиль Курбединов 2017 жылғы "Қауіп төндірілген адам құқықтары қорғаушылары" сыйлығына ие болды. Курбединов азаматтық қоғам белсенділерін, қатыгездікке ұшыраған қырымдық татарларды және медиа өкілдерін жақтады. Ол белсенділердің үйлерін тінтіп тексеру кезіндегі және шұғыл жағдайлардағы адам құқықтарын бұзу деректерін құжаттады. 2017 жылдың қаңтар айында Қырымдағы экстремизмге қарсы күрес орталығы адвокатты қамауға алып, ұстады. Ол Ресей Федералдық қауіпсіздік қызметінің жергілікті бөлімшесіне сұраққа алу үшін жеткізілді. Аудандық сот Курбединовты террористік топтар мен ұйымдардың пропагандасын жүргізді деп таныды. Ол 10 күнге түрмеге отырды.