Кіріспе
Халықаралық үкіметтік емес ұйым Human Rights Watch (HRW) – адам құқықтары саласында зерттеулер мен әрекеттер жүргізетін, Нью-Йорк қаласында штаб-пәтері орналасқан халықаралық үкіметтік емес ұйым. Ұйым үкіметтерге, саясаткерлерге, компанияларға және адам құқықтарын бұзушы жеке тұлғаларға зорлық-зомбылықты айыптау және адам құқықтарын құрметтеу үшін қысым көрсетеді, сондай-ақ көбінесе босқындар, балалар, көшпенділер және саяси тұтқындардың мүддесін қорғайды. 1997 жылы Human Rights Watch Жерге мина орнатуға тыйым салу жөніндегі халықаралық науқанның негізін қалаушы мүшесі ретінде Нобель бейбіт сыйлығымен марапатталды. 2008 жылы кассеталық оқ-дәрілерді тыйым салу туралы шартқа қол қоюда басты рөл атқарды. HRW-нің жылдық шығындары 2011 жылы 50,6 миллион доллар, 2014 жылы 69,2 миллион доллар және 2017 жылы 75,5 миллион долларды құрады.
Human Rights Watch (HRW) is an international non governmental organization headquartered in New York City that conducts research and advocacy on human rights. The group pressures governments, policymakers, companies, and individual human rights abusers to denounce abuse and respect human rights, and often works on behalf of refugees, children, migrants, and political prisoners. In 1997, Human Rights Watch shared the Nobel Peace Prize as a founding member of the International Campaign to Ban Landmines. It played a leading role in the 2008 treaty banning cluster munitions. HRW's annual expenses totaled $50.6 million in 2011, $69.2 million in 2014, and $75.5 million in 2017.
Тарих
Human Rights Watch ұйымын 1978 жылы Роберт Л. Бернштейн, Джерри Лабер және Арье Нейер жеке америкалық коммерциялық емес ұйым ретінде Хельсинки Уотч деген атпен сол кездегі Кеңес Одағының Хельсинки келісімдерін орындауын бақылау үшін құрды. Helsinki Watch бұрыс үкіметтерді бұқаралық ақпарат құралдары арқылы және саясаткерлермен тікелей байланыс арқылы "атаулап, жазалау" практикасын қабылдады. Helsinki Watch ұйымының мәлімдемесінше, Кеңес Одағы мен оның еуропалық әріптестеріндегі адам құқықтарының бұзылуына халықаралық назар аудару арқылы 1980-жылдардың соңында аймақтағы демократиялық өзгерістерге үлес қосты. 2021 жылдың сәуірінде Human Rights Watch Израильді апартеид саясатын жүргізуде айыптады және Халықаралық қылмыстық сотты палестиналықтарға қарсы "жүйелі кемсітушілік" бойынша тергеу жүргізуге шақырды, бұл ірі халықаралық құқық қорғау ұйымының алғашқы қадамы болды. 2020 жылдың тамызында Қытай үкіметі HRW атқарушы директоры Кеннет Ротқа, АҚШ-та тіркелген демократия және адам құқықтарын қолдайтын төрт ұйымның басшыларымен және АҚШ-тың алты республикалық заң шығарушысымен бірге 2019-2020 жылдарғы Гонконгтағы наразылықтардағы Гонконгтың демократиялық қозғалысын қолдағандары үшін санкция салды. Бес ұйымның басшылары бұл санкцияны, егжей-тегжейі жарияланбаған, АҚШ-тың Гонконгтың 11 шенеунігіне салған санкциясына жауап ретіндегі "тікелей шара" деп қарады. Бұл қадам маусым айында Гонконгтың Ұлттық қауіпсіздік заңының қабылдануына реакция болды. 2021 жылдың қазан айында The New York Times HRW-ның қытай санкциялары салдарынан Гонконгтан кетіп қалғанын, ал енді Гонконгтағы жағдайды HRW-ның Қытай тобы бақылайтынын хабарлады. Бұл шешім Гонконгтағы азаматтық қоғамдық ұйымдарға қарсы күшейтілген қысым кезінде қабылданды. 2023 жылдың 8 наурызында Бахрейн HRW қызметкерлерінің екеуіне 146-шы Парламентаралық Одақ (IPU) Ассамблеясына қатысуға берілген визаларын жоққа шығарды. Визалар 2023 жылдың 30 қаңтарында берілген болатын. IPU-да тұрақты бақылаушы статусына ие болған HRW-ның өкілдері ұйымның жиналыстарына қатысуға тұрақты мүмкіндікке ие болды. Бахрейнде IPU отырысы 2023 жылдың 11-15 наурызы аралығында өтті.
Профиль
Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияға сәйкес, Human Rights Watch адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияда негізгі болып саналатын құқықтардың бұзылуына қарсы тұрады. Бұған өлім жазасы және жыныстық бағдарына қатысты кемсітушілік жатады. HRW дін және баспасөз бостандығы сияқты негізгі адам құқықтарымен байланысты бостандықтарды қолдайды. Ұйым, үкіметтер мен саясаткерлерге адам құқықтарын бұзуды тоқтатуға, ал ықпалды үкіметтерге адам құқықтарын бұзатын үкіметтерге әсер етуге көндіру арқылы өзгерістерге қол жеткізуге тырысады. Human Rights Watch сондай-ақ өз жұмысы үшін қуғынға ұшыраған және қаржылық көмекке мұқтаж жазушыларды қолдайды. Хеллман/Хаммет гранттары драматург Лилиан Хеллманның мүлкі есебінен қаржыландырылады, ол оның және ұзақ жылдар бойы серігі болған романист Дэшилл Хэмметтің есіміндегі қорларға бөлген қаражаттармен қамтамасыз етілген. Қаржылық көмек көрсетумен қатар, Хеллман/Хаммет гранттары адам құқықтарын қорғау үшін үнсіз қалған белсенділер туралы халықаралық деңгейде хабардарлықты арттыруға көмектеседі. Human Rights Watch жыл сайын адам құқықтарын қорғауда көшбасшылық пен батылдық танытқан белсенділерге Адам құқықтарын қорғаушылар сыйлығын табыс етеді. Сыйлық иегерлері HRW-мен бірлесіп адам құқықтарын бұзу фактілерін тергеу және жария ету жұмыстарын жүргізеді. Human Rights Watch 1998 жылы балаларды әскери мақсатта пайдалануды тоқтату жөніндегі коалицияны құрған алты халықаралық үкіметтік емес ұйымның бірі болды. Сонымен қатар, ол жер миналарын тыйым салу жөніндегі халықаралық науқанның, азаматтық қоғамдық ұйымдардың әлемдік коалициясының тең төрағасы болып табылады. Human Rights Watch халықаралық пікір еркіндігін алмасу ұйымының негізін қалаушы мүшесі. Ұйым сондай-ақ, қаруды тыйым салатын халықаралық конвенцияны қабылдауға ықпал еткен кластерлік оқ-дәрілер коалициясын құрды. HRW-де 275-тен астам қызметкер жұмыс істейді – елдер бойынша сарапшылар, заңгерлер, журналистер және ғалымдар. Штаб-пәтері Нью-Йорк қаласында орналасқан, Амстердам, Бейрут, Берлин, Брюссель, Чикаго, Женева, Йоханнесбург, Лондон, Лос-Анджелес, Найроби, Сеул, Париж, Сан-Франциско, Сидней, Токио, Торонто, Вашингтон және Цюрих қалаларында кеңселері бар. HRW өзінің баяндамаларын жасайтын көптеген елдерге тікелей қол жеткізе алады. Куба, Солтүстік Корея, Судан, Иран, Израиль, Египет, Біріккен Араб Әмірліктері, Өзбекстан және Венесуэла HRW қызметкерлерінің кіруіне кедергі келтірген елдердің қатарында. HRW-дің бұрынғы атқарушы директоры Кеннет Рот, ол 1993 жылдан 2022 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Рот 1981 жылы Польшада әскери жағдай жарияланғаннан кейін орын алған құқық бұзушылықтарды тергеумен айналысты. Кейін ол Дувалье диктатурасынан жаңа ғана шыққан, бірақ проблемалармен күресіп жатқан Гаитиге назар аударды. Роттың адам құқықтарының маңыздылығын сезінуі 1938 жылы оның әкесінің нацистік Германиядан қашу туралы айтқан әңгімелерінен басталды. Ол Йель заң мектебі мен Браун университетін бітірген. Тирана Хассан 2023 жылы ұйымның атқарушы директоры болды. Хассан – білікті әлеуметтік жұмыскер, ол «Шекарасыз дәрігерлер» (MSF), БҰҰ Балалар төтенше жағдайлар қоры (ЮНИСЕФ), «Балаларды құтқару» ұйымы және соңғы кезде Халықаралық рақымшылық ұйымының дағдарысқа жауап беру бағдарламасының директоры болып жұмыс істеді. Хассан Австралияда әлеуметтік жұмыс және құқық салаларындағы жоғары білімге ие, ал Оксфорд университетінде халықаралық адам құқықтары құқығы бойынша магистр дәрежесін алған. HRW адам құқықтарын бұзу туралы құжаттамасында көбінесе қақтығыстардың саяси және тарихи жағдайларын кеңінен талдайды, олардың кейбіреулері академиялық журналдарда жарияланған. Ал Amnesty International-дың есептерінде талдаулар көбінесе аз болады, олар негізінен құқықтардың нақты бұзылуына назар аударады. 2010 жылы Джонатан Форман HRW-нің Amnesty International ұйымын «толыққанды басып тастағанын» жазды. Форманның сөзіне қарағанда, Amnesty International сияқты үлкен мүшелікпен қолдау таппай, HRW ұйымның есептерін жаңалықтарға шығаруды ұнататын бай демеушілерге тәуелді. Форманның пікірінше, осы себепті HRW сияқты ұйымдар «бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударатын жерлерге тым көп көңіл бөледі», әсіресе Израильге.
Қаржыландыру және қызмет көрсету
2008 жылдың маусым айында аяқталған қаржы жылында HRW шамамен 44 миллион АҚШ долларын жеке қайырымдамалар түрінде алғанын хабарлады. 2009 жылы HRW қаржылық қолдауының 75%-ын Солтүстік Америкадан, 25%-ын Батыс Еуропадан және әлемнің қалған бөлігінен 1%-дан аз алғанын мәлімдеді. 2008 жылғы қаржылық сараптамаға сәйкес, HRW үкіметтерден тікелей немесе жанама қаржыландыру қабылдамайды және жеке тұлғалар мен қорылардан түсетін үлестер арқылы қаржыландырылады. 2010 жылы «Ашық қоғам» қорының демеушісі Джордж Сорос HRW-ға он жыл ішінде 100 миллион АҚШ долларын беру ниетін жариялады, осылайша ұйымның халықаралық деңгейдегі жұмысын кеңейтуге көмектесу мақсатында: «Тиімді болу үшін, менің ойымша, ұйым көбірек халықаралық, американдық ұйым ретінде емес, көрінуі керек», – деді ол. Одан әрі ол: «Human Rights Watch – мен қолдайтын ең тиімді ұйымдардың бірі. Адам құқықтары – біздің ең үлкен мүдделеріміздің негізі, олар ашық қоғамның тірегі», – деп жалғастырды. HRW тарихындағы ең ірі қайырымдалық 300-ден астам қызметкер санын 120 адамға арттырды. Charity Navigator 2018 жылы HRW-ға үш жұлдызды рейтинг берді. 2015 жылы үш жұлдыз болған қаржылық рейтингі 2016 жылға қарай максималды төрт жұлдызға дейін өсті. Better Business Bureau HRW қайырымдылық ұйымдарының жауапкершілік стандарттарына сай келетінін мәлімдеді.
Жарияланымдар
Human Rights Watch көптеген түрлі тақырыптар бойынша есептер жариялайды және адам құқықтарының жағдайын қамтитын жылдық Дүниежүзілік есепті жинақтайды. Ол 2006 жылдан бері Seven Stories Press баспасында жарық көріп келеді; қазіргі басылым, World Report 2020, 2020 жылдың қаңтар айында шықты және 2019 жылғы оқиғаларды қамтиды. HRW-нің адам құқықтары практикасын 30 жылдан бері жүргізіп келе жатқан жылдық шолуы – «2020 жылғы әлемдік есеп» 100-ге жуық елдегі адам құқықтары практикасы мен тенденцияларын қарастырады және атқарушы директоры Кеннет Роттың «Қытайдың адам құқықтарына төндіретін жаһандық қауіп» атты кіріспе эссесін қамтиды. HRW 1994 жылғы Руанда геноциді, Конго Демократиялық Республикасы және АҚШ-тың жыныстық қылмыскерлер тізілімінің тым кең болуы және оның кәмелетке толмағандарға қолданылуы сияқты мәселелер туралы кеңінен хабарлады. 2004 жылдың жазында Нью-Йорктегі Колумбия университетінің сирек кітаптар мен қолжазбалар кітапханасы Human Rights Watch мұрағатының сақтау орнына айналды, ол әлем бойынша ондаған жылдар бойы жүргізілген адам құқықтарын зерттеулерді құжаттайтын жинақ. Мұрағат Колорадо университетінің Боулдердегі Норлин кітапханасынан көшірілді. Оған әкімшілік файлдар, жарияланымдар, істер мен елдер бойынша файлдар кіреді. Қауіпсіздік талаптарын ескере отырып, Колумбия университетінің студенттері мен жұртшылыққа іс-әрекеттер туралы жазбалар, адам құқықтарын бұзу фактілері бойынша күдікпен қаралатын құрбандармен жасалған сұхбаттардың аудио және бейне жазбалары, сондай-ақ 1978 жылы Хельсинки Уотч ретінде құрылғаннан бергі HRW қызметін көрсететін басқа да материалдар қолжетімді. HRW мұрағатының кейбір бөлімдері, оның ішінде директорлар кеңесінің, атқару комитетінің және түрлі комиссиялардың отырыс хаттамалары зерттеушілер мен жұртшылыққа жабық, бұл тарихшылардың ұйымның ішкі шешімдерін түсіну мүмкіндігін шектейді.
Сын
HRW адам құқықтарын бұзушылықтарын тергеген ұлттық үкіметтер тарапынан пікірлердегі жақындық танытуы үшін сынға ұшырады. Кейбір дереккөздер HRW-ді Израиль-Палестина қақтығысын жариялауда Израильге қарсы жақындық танытуда деп айыптайды. 2014 жылы екі Нобель сыйлығының лауреаттары – Адольфо Перес Эскивель мен Мейред Магуайр 100-ге жуық адам құқықтары жөніндегі белсенділер мен ғалымдар қол қойған хат жазып, HRW-ді АҚШ үкіметімен байланысты жұмысқа орналастыру тәжірибесі үшін, АҚШ-тың соттан тыс ұстап беру амалын айыптамағаны үшін, Ливияға 2011 жылғы АҚШ әскери араласуын қолдағаны үшін және 2004 жылғы Гаитидегі төңкеріс кезінде үнсіздік танытқаны үшін сынады. 2020 жылы HRW директорлар кеңесі HRW-нің Сауд Арабиясының жылжымайтын мүлік магнаты Мохамед Бин Исса Аль Джаберден, HRW бұрын еңбек құқықтарын бұзуға қатысқан компанияның иесінен, 470 000 долларға жуық қайырымдылық алғанын анықтады. Бұл қайырымдылық Орта Шығыс және Солтүстік Африкада ЛГБТ жақтауын қолдауға пайдаланылмауы тиіс еді. The Intercept басылымы бұл туралы хабарлағаннан кейін, ақша қайтарылды, ал HRW оны қабылдағанына "қатты өкініш білдірді".