Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам Құқығы Комиссиясы: Тарихы мен таратылуы

Кіріспе

Біріккен Ұлттар Ұйымының бұрынғы функционалдық комиссиясы, сондай-ақ ұқсас аталатын ұйымдар.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (БҰҰ АҚК) 1946 жылдан бастап, 2006 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесімен алмастырылғанға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының жалпы құрылымындағы функционалдық комиссия болды. Ол БҰҰ Экономикалық және әлеуметтік кеңесінің (ЭКОСОК) қарастырылатын органы болып табылды және БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарының кеңсесі (БҰҰ АҚК кеңсесі) оның жұмысына көмектесті. Бұл комиссия БҰҰ-ның адам құқықтарын ілгерілету және қорғау жөніндегі негізгі механизмі және халықаралық форумы болды. 2006 жылдың 15 наурызында БҰҰ Бас Ассамблеясы БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясын БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесімен ауыстыруға көп дауыспен келісті.

Тарих

БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы 1946 жылы ЭКОСОС-пен құрылды және ол БҰҰ-ның алғашқы құрылымында құрылған екі "функционалдық комиссияның" бірі болды (екіншісі – әйелдердің тең құқықтары жөніндегі комиссия). Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының Хартиясының (әсіресе, 68-бап) талаптарына сәйкес құрылған орган, және БҰҰ-ның барлық мүше мемлекеттері оған қол қойған. Комиссия алғаш рет 1947 жылдың қаңтарында өтіп, 1948 жылдың 10 желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымы қабылдаған Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын әзірлеу үшін комиссия құрды. Комиссия екі ерекше кезеңнен өтті. 1947 жылдан 1967 жылға дейін ол адам құқықтарын ілгерілетуге және мемлекеттерге келісімдерді жасауға көмектесуге баса назар аударды, бірақ құқық бұзушыларды тергеуге немесе айыптауға емес. Бұл – мемлекеттік егемендік принципін қатаң сақтау дәуірі еді. 1967 жылы Комиссия өз саясаты ретінде араласушылықты қабылдады. Осы онжылдықта Африка мен Азиядағы елдердің тәуелсіздік алуы кеңейді, және континенттегі көптеген елдер БҰҰ-ның адам құқықтары мәселелері бойынша белсендірек саясат жүргізуін қалады, әсіресе апартеидтік Оңтүстік Африкадағы кең ауқымды бұзушылықтарды ескере отырып. Жаңа саясат Комиссияға бұзушылықтарды тергеуге және есеп дайындауға мүмкіндік берді. Осы саясатты тиімді жүзеге асыру үшін басқа да өзгерістер енгізілді. 1970 жылдары географиялық бағытталған жұмыс топтары құрылды. Бұл топтар белгілі бір аймақтағы немесе тіпті Чили сияқты жекелеген елдердегі құқық бұзушылықтарды тергеумен айналысты. 1980 жылдары тақырыптық жұмыс топтары құрылды, олар белгілі бір түрдегі зәбір-зоқымдарға маманданған. Алайда, бұл шаралар Комиссияны қалағандай тиімді ете алмады, себебі құқық бұзушылардың қатысуы және органның саясиландырылуы салдарынан. Келесі жылдары, таратылуына дейін, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы белсенділер мен үкіметтер арасында күн өткен сайын сенімсіздік тудырды. Комиссия 2006 жылдың 27 наурызында Женевада соңғы отырысын өткізіп, сол жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесімен алмастырылды.

The UNHRC was established in 1946 by ECOSOC, and was one of the first two "Functional Commissions" set up within the early UN structure (the other being the Commission on the Status of Women). It was a body created under the terms of the United Nations Charter (specifically, under Article 68) to which all UN member states are signatories. It met for the first time in January 1947 and established a drafting committee for the Universal Declaration of Human Rights, which was adopted by the United Nations on December 10, 1948. The body went through two distinct phases. From 1947 to 1967, it concentrated on promoting human rights and helping states elaborate treaties, but not on investigating or condemning violators. It was a period of strict observance of the sovereignty principle. In 1967, the Commission adopted interventionism as its policy. The context of the decade was of Decolonization of Africa and Asia, and many countries of the continent pressed for a more active UN policy on human rights issues, especially in light of massive violations in apartheid South Africa. The new policy meant that the Commission would also investigate and produce reports on violations. To allow better fulfillment of this new policy, other changes took place. In the 1970s, the possibility of geographically oriented workgroups was created. These groups would specialize in investigating violations in a particular region or even a single country, as was the case with Chile. With the 1980s came the creation of theme oriented workgroups, which would specialize in specific types of abuses. None of these measures, however, were able to make the Commission as effective as desired, mainly because of the presence of human rights violators and the politicization of the body. During the following years until its extinction, the UNCHR became increasingly discredited among activists and governments alike. The Commission held its final meeting in Geneva on March 27, 2006, and was replaced by the United Nations Human Rights Council in the same year.

Мандат

Адам құқықтары жөніндегі комиссияның мақсаты белгілі бір елдер мен аумақтардағы адам құқықтары жағдайын (елдік механизмдер немесе мандаттар деп аталады) және бүкіл әлемдегі адам құқықтарын бұзудың маңызды құбылыстарын (тематикалық механизмдер немесе мандаттар деп аталады) зерттеп, бақылап, олар туралы ашық түрде хабарлау болып табылды. БҰҰ-ның адам құқықтары бөлімінен де Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясын сақтау және қорғау күтіледі.

Сын

Комиссия құрамы жиі сынға ұшырады. Атап айтқанда, оның бірнеше мүше елдерінің адам құқықтары жөніндегі көрсеткіштері күмәнді болды, тіпті Комиссия төрағалығына сайланған мемлекеттердің өкілдері де олардың арасында болды. Азаптау, соттан тыс өлімдер, саяси тұтқындаулар және жоғалып кету сияқты адам құқықтарын бұзу деректері бар елдер, халықаралық аренада жағымды бейне жасау үшін Комиссияға сайлануға тырысқан болуы мүмкін. Комиссия мүшелігі осы бұзушылықтарға қатысты сыннан саяси қорғаныс та ұсынып тұрды. Тағы бір сын – Комиссия адам құқықтары мәселелерін жемісті талқылауға кіріспеді, керісінше, саяси тұрғыдан таңдап алынған айыптаулар мен сын-есімдерге арналған аламатқа айналды. Адам құқықтары бойынша мәселелі көрсеткіштері бар мемлекеттердің Комиссияға сайлануға ұмтылуы, көбінесе мұндай шабуылдардан өзін қорғаудың тәсілі ретінде қарастырылды. Белсенділер тобы Қытай Халық Республикасының, Зимбабвенің, Ресейдің, Сауд Арабиясының және Пәкістанның мүшелігіне, сондай-ақ Алжир, Сирия, Ливия, Уганда және Вьетнамның Комиссияға бұрынғы мүшелігіне ұзақ уақыттан бері алаңдаушылық білдіріп келеді. Бұл елдерде адам құқықтарын бұзудың көптеген фактілері тіркелген. Бір қызығушылық – олар адам құқықтарын бұзуды айыптайтын Комиссия шешімдеріне қарсы жұмыс істеу арқылы, тікелей емес жолмен деспотизм мен ішкі репрессияны қолдады. Суданның Комиссияға сайлануының маңызды салдары – кейбір елдердің Комиссия арқылы жұмыс істеуге құлшынбауы болды. Мысалы, 2004 жылдың 30 шілдесінде Комиссия емес, Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі 13 дауыспен, Қытай мен Пәкістан қалыс қалған күйде, Суданға 30 күн ішінде Дарфур аймағындағы жағдай жақсармаса, белгіленбеген санкциялар салу туралы резолюция қабылдады. Бұл қадамға Суданның жанджавид араб жасақтарының Дарфурдың араб емес африкалық мұсылман халқына жасаған шабуылдары себеп болды, бұл аймақ Суданның батысында орналасқан. Комиссия АҚШ-тан адам құқықтары жөніндегі басқа да мәселелерді қарастыруға дайын еместігі үшін бірнеше рет сынға ілікті. 2001 жылы АҚШ Комиссиядан басқа мүше мемлекеттердің көпшілігі, олардың көпшілігі адам құқықтарын бұзуы үшін сынға ұшыраған, шешім шығарды. 2003 жылы Сирия Ирактағы АҚШ-тың соғыс қылмыстарын талқылау туралы ұсыныс енгізді. Бірақ журналист Энн Эпплбаум «Еуропалық Одақ пен АҚШ та кінәлі емес» деп жазды, Ресейдің Чечнядағы әрекеттерін сынау үшін дауыс беруден тартынғанын атап өтті.

The Commission was repeatedly criticized for the composition of its membership. In particular, several of its member countries themselves had dubious human rights records, including states whose representatives had been elected to chair the Commission. Countries with records of human rights abuses like torture, extrajudicial killings, political imprisonment, and disappearances likely sought election to the Commission to project a positive international image. Commission membership also provided some political shelter from criticism of these abuses. Another criticism was that the Commission did not engage in constructive discussion of human rights issues, but was a forum for politically selective finger pointing and criticism. The desire of states with problematic human rights records to be elected to the Commission was viewed largely as a way to defend themselves from such attacks. Activist groups had long expressed concern over the memberships of the People's Republic of China, Zimbabwe, Russia, Saudi Arabia, and Pakistan, and the past memberships of Algeria, Syria, Libya, Uganda and Vietnam on the Commission. These countries had extensive records of human rights violations, and one concern was that, by working against resolutions on the Commission condemning human rights violations, they indirectly promoted despotism and domestic repression. One major consequence of the election of Sudan to the Commission was the lack of willingness for some countries to work through the Commission. For example, on July 30, 2004, it was the United Nations Security Council, not the Commission, that passed a resolution—by 13–0, with China and Pakistan abstaining—threatening Sudan with unspecified sanctions if the situation in the Darfur region did not improve within the following 30 days. The reasons given for the action were the attacks by the Janjaweed Arab militias of Sudan on the non Arab African Muslim population of Darfur, a region in western Sudan. The Commission had also come under repeated criticism from the United States for its unwillingness to address other human rights concerns. In 2001, the United States was voted off the Commission by the other member states, many of whom have been criticized for their human rights violations, and in 2003 Syria put forward a proposal to discuss US war crimes in Iraq. But journalist Anne Applebaum wrote, "the European Union and the United States aren't exempt from blame, either", citing their hesitance in voting to criticize Russia's actions in Chechnya.

Израиль

Комиссия Израильдің жақтастары тарапынан Израилға қатысты бейтараптық танытқаны үшін сынға алынды. 2002 жылы Торонтодағы Йорк университетінің халықаралық құқық профессоры Энн Баефски: "Комиссия мүшелері адам құқықтары мәселелері бар мемлекеттерді тікелей сынаудан қашып, көбінесе Израильге назар аударады. Талдау деректеріне сәйкес, бұл мемлекет 30 жылдан астам уақыт бойы комиссия жұмысының 15 пайызын алып, елдерге қатысты нақты қаулылардың үштен бірін құрады" деп жазды. 2002 жылдың 15 сәуірінде Комиссия "Палестина халқының өз жерін азат ету және өзін-өзі анықтау құқығын жүзеге асыру үшін Израильдің оккупациясына қарсы тұрудың заңды құқығын" бекітетін қаулыны мақұлдады. Осылайша Палестина халқы "Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттарының бірі – өзінің миссиясын орындап жатыр" деп жарияланды. Комиссияның 53 мүшесінің ішінде 40 ел "жақтас", 5 ел "қарсы", ал 7 ел дауыс беруден бас тартты. Көпшілікке белгілі болғандай, бұл қаулы Израильге қарсылықты "барлық қолда бар құралдармен, соның ішінде қарулы күрес арқылы" қолдаған, бірақ қаулының өзінде мұндай сөздер жоқ. Ал, Комиссиядағы АҚШ-тың бұрынғы елшісі және қазіргі "UN Watch" мониторинг тобының төрағасы Альфред Мозес: "Осы қаулыға жақтас дауыс – палестиналық терроризмге берілген дауыс" деді. 2002 жылдың 15 қарашасында Хеброн қаласында палестиналықтардың израильдіктерге шабуыл жасауынан кейін, БҰҰ-дағы Палестинаның тұрақты бақылаушысы Набиль Рамлауи Комиссияға жолдаған хатында шабуылды ақтау үшін осы қаулыға сілтеме жасады.

Адам құқықтары мен психикалық денсаулық

1977 жылы Комиссия "психикалық денсаулық нашарлауы себептерімен ұсталған адамдарды адамгершілікке сыймайтын емдеуден қорғау мәселесін зерттеу және, мүмкін болса, осы бойынша нұсқаулар әзірлеу мақсатында" "Төмен комиссиясын" құрды. Бұл төмен комиссияға "психикалық денсаулық нашарлауы себептерімен адамдарды ұстауға жеткілікті негіздер бар ма, жоқ па, оны анықтау" міндеті жүктелді. Нәтижесінде пайда болған БҰҰ-ның психикалық аурумен ауыратын адамдарды қорғау және психикалық денсаулық сақтауды жақсарту қағидалары, еріксіз емделушілердің құқықтарын назарға алмағаны және қорғамағаны үшін сынға ұшырады.

Ұлтқа қарсы қылмыс

Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы (БҰҰАК) геноцидке қатысты бірқатар резолюцияларды қабылдады: БҰҰАК шешімі 9 (XXXV); 1986/18; 1987/25; 1988/28; 1989/16; 1990/19; "Геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенцияның елу жылдығы", 1998/10; және "Геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы конвенция", 1999/67. 1978 жылы БҰҰАК Дискриминацияны алдын алу және азшылықтарды қорғау жөніндегі кіші комиссияның Рухасянкико баяндамасын кеңінен тарату туралы ұсынысын мақұлдады. 1992 жылдың тамызында БҰҰАК бұрынғы Югославиядағы "этникалық тазалау" концепциясы мен тәжірибесін "қатты айыптады", бірақ оны геноцид деп сипаттамады. Комиссияның резолюциясы БҰҰАК-тің бас органы – Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік кеңесімен бекітілді. 1992 жылдың қарашасында БҰҰАК "барлық мемлекеттерді Босния мен Хорватияда жасалған әрекеттердің [Геноцид конвенциясына] сәйкес геноцид құрайтындығын қарастыруға шақырды". 1994 жылдың мамырында Канаданың сұрауы бойынша Руандадағы жалғасып жатқан геноцидті қарастыру үшін төтенше мәжіліс шақырылды. Рене Дегни Сеги арнайы хабаршы болып тағайындалды, ол дереу Руандаға сапар шегіп, геноцидтің ауқымы туралы жедел есеп дайындады.