Кіріспе
Мексикадағы адам құқықтары Мексикада адам мінез-құлқының белгілі бір стандарттарын сипаттайтын моральдық қағидалар немесе нормаларды білдіреді және олар муниципалды және халықаралық құқықта заңды құқықтар ретінде тұрақты қорғалады. Проблемалардың қатарында азаптау, соттан тыс өлтірулер мен шұғыл атқарылатын жазалар, полицияның басқыншылығы, жыныстық зорлық және соңғы кезде журналистерге жасалған шабуылдар бар. Human Rights Watch ұйымы 2006 жылдан бері Мексика қауіпсіздік күштерінің кең ауқымда адамдардың жоғалып кетуіне себепкер болғанын хабарлады. Сондай-ақ, Мексика қауіпсіздік күштері азаматтарды заңсыз өлтіруді алаңдатарлық деңгейде жасап, тұтқындалғандардан ақпарат алу үшін азаптау, суға батырып өлтіру, электр тогымен соққы беру және сексуалдық зорлық сияқты әдістерді жиі қолданады. Қылмыстық әділет жүйесі зорлық қылмыстарының және адам құқықтары бұзылғандардың құрбандары әділдік іздегенде көбінесе сәтсіздікке ұшырайды, ал билік органдарының немесе ұйымдасқан қылмыстың журналистерге шабуылдары оларды өзін-өзі цензуралауға мәжбүр етеді. Бұл есепте күтуші балалар, әйелдер мен қыздардың құқықтары, сексуалдық бағдар және гендерлік идентиті, паллиативтік күтім және мүгедектердің құқықтары да қарастырылған. Мексика үкіметі Мексикадағы есірткі соғысында ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес жүргізу үшін шаралар қабылдағанмен, Мексика қауіпсіздік күштері соттан тыс өлтірулер, күштеп жоғалу және азаптаулар сияқты адам құқықтарын бұзуға жол берді. Бұл бұзушылықтарды тергеу және соттау бойынша шектеулі күш-жігер жұмсалды. Мексикадағы адам құқықтары репродуктивтік құқықтар мен денсаулық сақтауға қол жеткізуде де қиындықтарға тап болады, сонымен қатар баспасөз өкілдеріне қарсы зорлық мәселесі әлі де шешілмеген.
Human Rights in Mexico refers to moral principles or norms that describe certain standards of human behaviour in Mexico, and are regularly protected as legal rights in municipal and international law. The problems include torture, extrajudicial killings and summary executions, police repression, sexual murder, and, more recently, news reporter assassinations. The Human Rights Watch reports that Mexican security forces have enforced widespread disappearances since 2006. It also states that Mexican security forces commit unlawful killings of civilians at an alarmingly high rate and widely use torture including beatings, waterboarding, electric shocks, and sexual abuse as a tool to gain information from detained victims. In addition, it reports that the criminal justice system is largely failing victims of violent crimes and human rights violations when they seek justice and that attacks on journalists by authorities or organized crime will cause them to self censor. The report also cites issues related to unaccompanied migrant children, women's and girls’ rights, sexual orientation and gender identity, palliative care, and disability rights. While the Mexican government has taken action to fight organized crime in Mexico's drug war, security forces in Mexico have committed human rights violations that include extrajudicial killings, enforced disappearances, and torture. There have been limited efforts to investigate and prosecute these abuses. Human rights in Mexico also face difficulty in the battle to access reproductive rights and health care, and have yet to solve problems involving violence against members of the press.
Баспасөз бостандығы
Мексика журналистер үшін әлемдегі ең қауіпті елдердің бірі, журналистерге қарсы қылмыстар үшін жазасыздық деңгейі ең жоғары елдердің қатарында. Бұқаралық ақпарат құралдарына жасалған зорлық-зомбылық – өте маңызды мәселе, себебі ол баспасөз өкілдерінің кәсіби қызметіне қауіп төндіріп қана қоймай, сонымен қатар ақпараттың еркін таралуын шектеу арқылы демократияға кері әсер етеді және сөз бостандығына кедергі келтіретін "қорқыныш атмосферасын" құрайды. Қайтыс болғандардың нақты саны жиі келіспесе де, әлемдегі баспасөз бостандығын қорғайтын ұйымдар Мексиканың журналистиканы кәсіп ретінде таңдау үшін ең қауіпті елдердің бірі екендігіне бірлесе келіседі. Human Rights Watch мексикалық биліктің журналистерге қарсы қылмыстарды тергеудегі әрекеттері тиімсіз екенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ 2000 жылдан 2016 жылдың шілдесіне дейін Бас прокуратураның 124 журналист қаза тапқанын хабарлады. Мексикада ақпарат пен баспасөз көбінесе "chayote" (бір реттік төлем) немесе "embute" (тұрақты сыйақы) арқылы бақыланды. Журналистердің жазған материалдарын өздеріне қалаулы жағына бейімдеу үшін пара берілетін. Журналистер төмен жалақыларына қосымша осы ақшаны алуға құштар болды және жаңалықтар ұйымдары да осыған ынталандырды, осылайша қаржыны үнемдеді. Бұл журналистерге жаңалықтар іздеудің қажеті қалмады, себебі үкімет оларды дайын күйде ұсынып отырды. Журналистикадағы көзқарастар өзгеруде, қазіргі журналистер бұл тәжірибелерді жақтырмаса да, олар әлі де халықтың журналистерге деген көзқарасына әсер етеді. Қылмыстық ұйымдардың зорлық-зомбылығын зерттеу көрсеткендей, ірі және табысты қылмыстық ұйымдардың болуы әрқашан өлімге алып келетін шабуылдарға ұласпайды, бірақ бәсекелес топтар бір аймақта өмір сүргенде және жұмыс істегенде шабуылдар мен кісі өлтірулер саны артады. Қылмыстық ұйымдар арасындағы бәсекелестік олардың журналистерді және оларға келіп түсетін ақпаратты қалай бақылайтынын анықтайды, бұл журналистерге қарсы қорқытулар мен тіпті өлімге әкелетін зорлық-зомбылыққа соқтырады. Мексиканың аймақтарында сезімтал мәселелерді жабатын журналистерге қарсы физикалық зорлық-зомбылық пен қауіп-қатерлер жиі кездеседі. Өздерін қорғау үшін журналистер өзін-өзі цензуралауға мәжбүр.
Бала еңбегі
2014 жылдың желтоқсанында АҚШ Еңбек департаментінің Бала еңбегі немесе мәжбүрлі еңбекпен өндірілетін тауарлар тізімінің жаңартылған нұсқасына сәйкес, Мексикада бала еңбегі барлығы 11 тауардың өндірісіне қатысады, оның 10-ы ауыл шаруашылығы өнімдері (кофе, темекі және қант қамысы қоса алғанда), ал қалғаны – порнография. Тізімдегі 74 елдің ішінде, қарыздарға байланысты еңбекке қатысты маңызды жағдайлар тіркелді, соның ішінде 7 ел порнография индустриясында бала еңбегін пайдалану туралы хабарлады, және Мексика олардың қатарында болды.
Дінге деген еркіндік
Конституция Мексиканың зайырлы мемлекет екенін жариялайды және дін бостандығына құқық береді. 2023 жылы ел діни бостандық бойынша 4 балға бағаланды. Сол жылы ел христиан болу үшін әлемдегі 38-інші ең қиын ел ретінде танылды.
ЛГБТ құқықтары
Мексикада бір жынысты жыныстық қатынас заңды, бірақ ЛГБТ+ адамдары әдепсіз немесе ұятты мінез-құлықты реттейтін заң кодекстерін пайдалану арқылы қудаланды (atentados a la moral y las buenas costumbres). Соңғы жиырма жылда гейлерге қарсы зорлық-зомбылық туралы хабарлар болды, оның ішінде Мексика қаласында ашық гейлердің және оңтүстік Чиапас штатында трансвеститтердің өлтірілуі туралы хабарлар да келді. Жергілікті белсенділердің пікірінше, осы істердің көпшілігі ашылмаған күйінде қалып отыр, олар полицияны тергеуге құлшыныс танытпағаны үшін және гейлердің өзіне жасалған шабуылдарға қандай да бір жауапкершілігі бар деп есептегені үшін кінәлайды.
Интерсексуалдық құқықтар
Мексикада интерсекс балалар өмірге келген сәттен бастап маңызды адам құқықтарын бұзумен бетпе-бет келеді. Келісімсіз косметикалық медициналық араласулардан қорғау шаралары жоқ және кемсітуге қарсы заңнамалық қорғау да қарастырылмаған. Интерсекс адамдарына қажетті денсаулық сақтау көмегін алуда қиындықтар туындауы мүмкін.
Отбасылық зорлық-зомбылық
Мексикадағы некедегі әйелдерге қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылықтың көрсеткіші қарым-қатынастардың 30-дан 60 пайызына дейін ауытқып отырады. 2014 жылы Мексика әлемде әйелдерге қатысты жасалған кісі өлтірулер саны бойынша 16-шы орында тұрды. Бұл көрсеткіш 2007 жылдан бері артып келеді. 2013 жылғы Human Rights Watch мәліметтеріне сәйкес, көптеген әйелдер тұрмыстық зорлық-зомбылық пен жыныстық шабуылға ұшырағаннан кейін заңдық көмекке жүгінбейді, себебі "кейбір жыныстық қылмыстар үшін жазаның ауырлығы құрбан болған әйелдің "ұяттылығына" байланысты" және "хабарлағандар көбінесе күдікпен, бейжайлықпен және сыйламайтындықпен қарсы алады". 2014 жылдың қыркүйегінде бірнеше мексикалық құқық қорғау ұйымы мен Халықаралық құқық қорғау федерациясы Халықаралық қылмыстық сот прокурорының кеңсесіне шағымданып, ұйымдасқан қылмысқа қарсы күресте армия мен полиция тарапынан мыңдаған бейбіт азаматтарға қатысты "жүйелі және кең таралған" зорлық-зомбылықты тергеуді сұрады. 2022 жылдың 26 тамызында Human Rights Watch президент Андрес Мануэль Лопес Обрадордың Ұлттық гвардияны – қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жауапты негізгі федералдық құқық қорғау органының басқаруын Қорғаныс министрлігіне ресми түрде беруді жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл қадам адам құқықтары мен ашықтыққа қауіп төндірді. 2006 жылдан бері азаматтық құқықтарды қорғау үшін бейресми түрде жұмылдырылған әскерилер кең ауқымда адам құқықтарын бұзып келді.
АҚШ-Мексика шекарасындағы тұрмыстық зорлық-зомбылық және зорлау
Көптеген феминист ғалымдар зорлау мен жыныстық шабуылдың әйелдердің үстемдігіне және оларды адамдық қадір-қасиетінен айыруға негізделгенін айтады; әлеуметтанушы Сильвана Фалькон зорлаудың АҚШ пен Мексика арасындағы шекараны әскерилендірудің бір салдары екенін көрсетеді. Бұл шекараның әскериленуі көбінесе есірткі соғысының және Техас шекарасының солтүстігіндегі картельдердің билігіне бағынуының нәтижесі болып табылады. Онда екі негізгі элемент бар: шекара аймағына әскери бөлімдерді енгізу және жабдық, құрылым мен тактика арқылы Шекара күзетін әскери ұйымға ұқсату. Әскерилендірілген шекарадағы зорлау туралы көптеген әйелдер зорланудың шекарадан қауіпсіз өту, депортацияланбау немесе тұтқындалмау үшін, сондай-ақ құжаттарын қайтару үшін төлеген баға екенін хабарлайды. Мұндай жағдайлар шекара аймағына тән. Әйелдер көбінесе шабуылдаушыларын сотқа бермеуді шешеді, себебі олар жеке тұлғаны ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік бақылаудың күшті және бекінген институционалдық жүйесіне де қарсы шығуға тура келеді. Әскерилендірілген шекара аймағында зорлауға ықпал ететін факторлар: шекара қызметкерлерінің қызметін атқару кезінде кең өкілеттіктерге ие болуы, тиімсіз және дұрыс емес жұмысқа алу нәтижесінде нашар және күмәнді қызметкерлердің пайда болуы, заңды сақтау стандарттарын орындамау және сақтамау, басқа әскерилендірілген шекара қызметкерлерінің осы қылмыстар туралы "тілсіздік кодексі" арқасында хабарламау және географиялық аймаққа соғыс сипаттамаларын таңу, бұл адам құқықтарын бұзуды жеңілдетеді, әсіресе жоғары әскерилендірілген аймақтарда.
Қазалаулар
Мексика тарихында жаппай қырғындар болған. Соңғы жылдары олар Мексикадағы есірткі соғысымен байланысты, бірақ сонымен қатар түрмедегі көтерілістер, саяси мақсатта жасалған жаппай өлтірулер және аймақтық дау-жанжалдар да бар.
Әйелдер қазасы
Әйелдерді өлтіру – сондай-ақ фемицид, феминицид, испан тілінде феминицидиос деп те аталады – жынысқа негіделген жек көру қылмысының бір түрі болып табылады, және ол кең мағынада "әйелдерді (әйелдерді немесе қыздарды) олардың әйел екендігі үшін қасақана өлтіру" немесе "тек әйел болғандары үшін әйелдерді өлтіру" деп анықталады, бірақ анықтамалары мәдени контекстке байланысты өзгереді. Фемицид термині 1976 жылы осы құбылысқа назар аудару мақсатымен пайда болды. Осы терминнің қолданылуы осы өлімдерді мойындауға және ер адамдарды өлтіру мен әйелдерді өлтіру арасындағы айырмашылықты күшейтуге мүмкіндік берді, соның арқасында фемицид мәселесі қоғамдық назарда тұрақтады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтері бойынша, фемицидтің төрт түрі бар: жақын қарым-қатынастағы фемицид, "қадір-қасиет" атынан жасалған кісі өлтірулер, қалың малға байланысты фемицид және жақын емес фемицид. Жақын қарым-қатынастағы фемицид, яғни қазіргі немесе бұрынғы еркек серігі жасаған фемицид, әлемдегі әйелдерді өлтірудің 35% құрайды. "Құрмет" атынан жасалған кісі өлтірулерде қыз немесе әйел жыныстық немесе мінез-құлқындағы бұзушылық үшін, нақты немесе болжамды, отбасы мүшесі тарапынан өлтіріледі. Қалың малға байланысты фемицидтер жаңа үйленген әйелдердің қалың малға байланысты дау-жанжалдар нәтижесінде туғандары тарапынан өлтірілуімен байланысты. Жақын емес фемицидтер – Сиуадад-Хуарес қаласында ең көп кездесетін фемицид түрі. Жақын емес фемицидтер – бұл құрбанмен жеке қарым-қатынасы жоқ адамның әйелді өлтіруі. Кейде олар кездейсоқ болады, бірақ көбінесе жүйелі сипатқа ие. Италиядағы зерттеуші Хосе Мануэль Абурто жүргізген зерттеулер Мексикада өлім-жітім мен денсаулықтың жақсаруына қарамастан, 2000 жылдары кісі өлтіру көрсеткіштерінің өсуі салдарынан бұл жақсарулардың нәтижесі кері қайтаруға ұшырағанын көрсетеді. "Seguro Popular de Salud" бағдарламасы медициналық сақтандыруды мұқтаж жандарға ұсынуға бағытталған болса да, кісі өлтірулердің күрт өсуі әйелдердің өмір сүру ұзақтығының өсу қарқынын баяулатты. 1993 жылдан бері әйелдерді өлтіру оқиғалары Сиуадад-Хуарес қаласында жиі тіркелді. 2005 жылдың 27 ақпанына дейін 1993 жылдан бері Сиуадад-Хуарес қаласында өлтірілген әйелдердің саны 370-тен асып кеткені есептелді. Әдебиетте көрсетілгендей, құрбандар көбінесе кедей аудандардан макиладораларда жұмыс іздеп келген жас фабрика жұмысшылары болып табылады. Бұл әйелдердің кедей отбасылардан шыққандығына байланысты, олар қоғамдық көлікпен жүруден аулақ болу және қауіпті аймақтарда түнде жалғыз жүру үшін жеткілікті қаржылық ресурстарға ие емес. Көптеген құрбандар сондай-ақ жыныстық зорлық-зомбылыққа және адамгершіліктен айырылуға ұшырайды. Ғалым Марсела Лагард и де лос Риос мемлекеттік және ұлттық қауіпсіздік органдары әйелдерді өлтіруді болдырмау және жазалау бойынша өздеріне жүктелген міндеттерді орындамайтынын, бұл әйелдерді өлтіруге қатысты жазасыздық ортасын қалыптастыратынын мәлімдейді.
Сыбайлас жемқорлық
Сыбайлас жемқорлық полиция мен мемлекеттік мекемелердің түрлі деңгейлерінде кең таралған, және полиция қызметкерлері мен мемлекеттік шенеуніктерді аудандық прокурорлар, сот жүйесінің өзге де өкілдері немесе тіпті кәсіпкерлер қорғағандықтан, оларды анықтау және сотқа беру көбінесе қиынға соғады. Бұл мәселе әсіресе Тихуана сияқты солтүстік шекаралық аймақтарда айқын байқалады, онда полиция есірткі тасымалдаушыларымен тығыз байланыста болып, олардың заңсыз мүдделерін қорғайды және іске асырады. Осы мақалада талқыланған адам құқықтарының көптеген бұзушылықтарын Мексика Қарулы Күштері жасаған. Мексика үкіметі Қарулы Күштерге есірткіге қарсы күресте маңызды рөл атқаруға рұқсат береді, Конституциясы бейбіт уақытта оларды әскери тәртіппен ғана айналысуға шектесе де. Қарулы Күштер көбінесе азаматтарға қатысты тәртіпсіз ұстаулар, жеке мүдделер мен сыбайлас жемқорлық, соттан тыс жазалаулар, азаптау және артық күш қолдану сияқты жағдайларға барады. Мұндай істер әскери трибуналдарда қаралатындықтан, бұл бұзушылықтар үшін заңдық және әлеуметтік жауапкершілік шектеулі, ал қылмыстық қудалау деңгейі төмен. Мексика үкіметі есірткіге қарсы күрес ең қарқынды жүріп жатқан аймақтарда Қарулы Күштердің болуы елдегі қауіпсіздікті арттыратынын мәлімдеседі, бірақ үкіметтің әскериге сенуі осы қауіпсіздіксіздік тенденциясын кері қайтарғаны дәлелденбеді. "Адам құқықтары орталығы" Мексиканың көптеген аймақтарында есірткіге байланысты өлтірулердің артып келе жатқанын хабарлайды. Мексика полициясы көбінесе қылмыстарды тергемейді, құрбандарды қорлап, заңдық шараларға бармауға мәжбүрлейді немесе кінәлі деп тану үшін кездейсоқ адамды таңдап (chivo expiatorio, күнәлі ешкі), дәлелдерді жасап шығарады. Бұл мәселе бүкіл Мексика бойынша кең таралған, өйткені полиция қызметкерлерінің көпшілігі өзі қылмыстарға қатысады немесе нашар жұмыстарын жасыруға тырысады.
Адам құқықтары туралы үгіт-насихат
Ұлттық Адам Құқықтары Комиссиясы (Мексика), Мексика мемлекеттік органы. Лидия Качо, адам құқықтары белсендісі.
Адам құқықтары қорғаушыларына шабуылдар
Дигна Очоа 2001 жылы қаныпешене өлтірілген адам құқықтары жөніндегі адвокат еді. 2010 жылдың 26 сәуірінде қаңтар айынан бері жарымәскери блокада орнатылған Сан-Хуан-Копалаға жол тартқан бірнеше адам құқықтары белсенділері Ubisort жасақтарының шабуылына ұшырады. Екі адам қаза тауып, он екі адамның хабарсыз кеткені хабарланды.