Кіріспе

АҚШ пен Иран арасындағы халықаралық төрелік сот – Иран-АҚШ талаптары бойынша сот (IUSCT) Алжир келісімдерімен құрылған халықаралық төрелік сот, АҚШ пен Иран арасындағы халықаралық келісім, Алжир Халықтық Демократиялық Республикасы Үкіметінің 1981 жылғы 19 қаңтардағы екі декларациясында бекітілген. Бұл сот екі ел арасындағы Тегерандағы АҚШ елшілігіндегі оқиғалардан туындаған қатынастардағы дағдарысты шешу үшін құрылды. 1953 жылы Мохаммад Мосадехтің демократиялық сайланған үкіметін құлатуға себеп болған АҚШ-тың рөлінен әсерленген Иран қоғамының бір бөлігі, 1979 жылғы революциядан кейін Ираннан қашып кеткен шахты қайтаруды және ол өзімен алып кеткен Иран активтерін талап етті. АҚШ бұл талаптарды қабылдамады. 1979 жылғы 4 қарашада АҚШ елшілігі алдында бірнеше рет жиналған студенттер ғимаратқа шабуыл жасап, 52 дипломатты 444 күнге тұтқынға алды, бұл оқиға Ирандағы кешірімсіз кезең ретінде танылды. Олар тұтқындарды шахты қайтаруға алмастыруды талап етті. Бұған жауап ретінде АҚШ пен Иран арасындағы қарым-қатынас үзіліп, АҚШ миллиардтаған долларлық ирандық активтерді тоңазытты, Иранмен транзакцияларға санкция салды және АҚШ аумағындағы ирандық мүлікті сот арқылы тәркілеуге рұқсат берді. Дауды бейбіт жолмен шешу үшін жоғары деңгейдегі алжирлік дипломаттар келіссөздер ұйымдастырды, олар американдықтарды босату және АҚШ-тың қарсы шараларын тоқтату туралы талап қойды. Келіссөздер нәтижесінде екі декларация жарияланды, олардың бірі Иран мен АҚШ арасындағы мүліктік және келісімшарттық талаптарды қарау үшін төрелік сот құруды қарастырды. Бұл жаңа сот Нидерландының Гаага қаласында орналасқан және «тарихтағы ең маңызды төрелік орган» деп танылды. Оның шешімдері екі тарап үшін де міндетті болып саналады. Марк Фельдман. pdf

IUSCT «тарихтағы ең маңызды төрелік орган» деп аталды, ал оның шешімдері инвестор-мемлекеттік төрелік және мемлекеттік жауапкершілік салаларында маңызды рөл атқарады.

Тарих

Иран да, АҚШ та соңғы келісімді сақтады. Алжир келісімінен кейін бір күн өткен соң қызметке келген АҚШ президенті Рональд Рейган келісімді растады, ал АҚШ Жоғарғы Соты Dames & Moore v. Regan ісінде оның конституциялық екенін құптәуіршеп берді. Трибунал өзінің алғашқы отырысын 1981 жылдың 1 шілдесінде Бейбітшілік сарайында өткізді және келесі жылы Гаагадағы өз ғимаратына көшті. Трибунал жеке тұлғалардың жаңа талаптарын қабылдауды 1982 жылдың 19 қаңтарында, құрылғаннан кейін бір жыл өткен соң тоқтатты. Ол 4700-нен астам талап алды және жалпы сомасы 3,5 миллиард АҚШ долларынан астам төлемдерді бұйырды; Ираннан АҚШ азаматтарына шамамен 2,5 миллиард АҚШ доллары, ал АҚШ-тан Иранға 1 миллиард АҚШ долларынан астам. 2014 жылға қарай барлық жеке талаптар шешілді, ал бірнеше мемлекеттер аралық талаптар әлі де қаралып жатыр.