Кіріспе

Американдық мүсінші Маршалл Мейнард Фредерикс (31 қаңтар 1908 – 4 сәуір 1998) – «Мәңгілік өмір бұлағы», «Детройт рухы», «Адам және кеңейіп жатқан ғалам бұлағы» және тағы да көптеген туындыларымен белгілі американдық мүсінші.

Ерте өмір және білім

Фредерикс 1908 жылдың 31 қаңтарында Иллинойс штатындағы Рок-Айленд қаласында скандинавиялық текті отбасында дүниеге келген. Оның отбасы қысқа мерзімге Флоридаға көшіп, содан кейін Кливлендке қоныстанды, ол сол жерде өсті. 1930 жылы Кливленд өнер мектебін бітіріп, Швецияда Карл Миллспен (1875–1955) оқу үшін стипендия алып шетелге сапарлады. Бірнеше айдан кейін Дания, Германия, Франция және Италиядағы басқа академиялар мен жеке студияларда оқыды, сондай-ақ Еуропа мен Солтүстік Африканы кеңінен аралады. 1932 жылы Миллс оны Мичиган штатындағы Блумфилд-Хиллс қаласындағы Кранбрук өнер академиясы мен Кранбрук және Кингсвуд мектебінің құрамына шақырды, онда ол 1942 жылы қарулы күштерге қатысқанға дейін сабақ берді. 1945 жылы Фредерикс әуе күшінен лейтенант-полковник шындығымен құрметпен босатылды.

Мансап

1936 жылы Фредерикс Детройттегі Белл-Айл аралында Леви Л. Барбор ескерткіш су бұрқанын жасау конкурсында жеңіске жетті. Бұл Фредерикс жасаған көптеген қоғамдық ескерткіштердің біріншісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін мүсінші үздіксіз түрде көптеген фонтандарға, ескерткіштерге, жеке тұрған мүсіндерге, рельефтерге және қоладан жасалған портреттерге тапсырыстарды орындады. Оның көптеген туындыларында рухани тереңдік, көңіл көтеріп, әзіл-қалжың мен Фредерикске тән жылы және мейірімді гуманистік сезім бар. Фредерикс көркемдік және гуманитарлық жетістіктері үшін көптеген АҚШ және шетелдік сыйлықтар мен наградаларға ие болды. Ол өзінің туындыларын ұлттық және халықаралық көрмелерде таныстырды, ал оның көптеген жұмыстары ұлттық, қоғамдық және жеке коллекцияларда сақтаулы. 1955 жылы Фредерикс Уэйн округінің мөрін жасады, ол бүгінге дейін қолданылып келеді және округтің туында да бейнеленген. Ол мөрді «Детройт рухы» мүсінін жасап жатқанда дайындады, себебі мөр осы жұмыстың бір бөлігі болды және сол кезде округте мөр болған жоқ. 1957 жылы Фредерикс Ұлттық дизайн академиясына қауымдасқан мүше ретінде сайланды, ал 1961 жылы толық құқықты академик атанды.

Кливленд соғыс мемориалдық фонтаны: Соғыс жалынынан туған бейбітшілік

Кливленд соғыс мемориалдық фонтаны: Соғыс оттарынан туған бейбітшілік, сондай-ақ Мәңгілік өмір фонтаны деп белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткендерді еске алу үшін Кливленд қаласының орталығындағы The Mall-да орнатылды. Онда "Өз елдері үшін өмірін бергендердің құрметіне" деген жазу бар. Бұл жұмыс 20 жылға созылып, 1964 жылдың 31 мамырында ашылды. Норвегияның зөмірді маржан граниттен жасалған төрт топ, әрқайсысы, мәңгілік өмірді бейнелейтін биік тұлғаның негізінде жатқан әлемдік діни ұмтылыстарды көрсетеді. Тұлға да, гранит топтары да Норвегияда құйылды және ойылып жасалды. Ал жер шары Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында құйылған. Төрт топ – ірі діндердің пайда болған жер шарының төрт "бұрышын" бейнелейді, олар мәңгілік өмір идеясын тудырды, ол мүсіннің ортасындағы адам бейнесі арқылы көрсетілген.

Ұл мен аю

Фредерикс Мичиган штатының Саутфилд қаласында орналасқан Нортленд сауда орталығы үшін мүсін жасауға шақырылған алты суретшінің бірі болды. 1954 жылы ашылғанда Нортленд елдегі ең ірі сауда орталығы және алғашқы аймақтық сауда орталығы еді. Архитекторлар сауда орталығының алаңдары мен галереяларында мүсіндер маңызды рөл атқаратынын жоспарлаған. Фредерикс осы мүсінді балалар ойымен жасады. Басқа ірі жануарлар мүсіндеріндегідей, ол аюға мейірімді мінез берді, балаларды қорқытпау үшін. Бұл аю баланың ең жақсы досы болуы мүмкін. Аюдың зор денесі мен оның үстіндегі баланың нәзік денесінің арасындағы контраст осы ерекше қарым-қатынасты күшейтеді. Аюдың басы төмен қарап тұр, тек жақсы ниетін білдіреді. Оның тік құлақтары мен жиырылған қабағы төменгі көз деңгейіндегі көрерменге қызығушылық танытады. Фредерикс аюды толыққанды реалистік бейнелемеген, бірақ оның көптеген жануар мүсіндеріндегідей, оны балалардың қиялындағыдай көрсеткен. Нортлендтегі мүсін орнатылған күнінен бастап, 2015 жылы орталық жабылғанға дейін балалар мен ересектердің барлығына қуаныш сыйлады. 2016 жылы Саутфилд қаласы орталықты сатып алып, мүсінді Саутфилд қалалық кітапханасының вестибюліне орналастырды. Бұл мүсін мен Уолт Диснейдің 1967 жылғы «Жуңли кітабы» фильміндегі кейіпкерлердің ұқсастығына қарамастан, Фредерикс Диснейдің, 1894 жылы жарық көрген «Жуңли кітабының» немесе оның авторы Рудьярд Киплингтің ықпалын жоққа шығарды. Фредерикс жай ғана бала мен аюдан мүсін жасағысы келгенін, себебі ол қызықты болар еді деді. Фредерикс мүсіндер галереясында осы мүсіннің қоладан жасалған бұрынғы нұсқасы қойылған. Дәл осындай мүсін Грос-Пойнт қалалық кітапханасының балалар бөлмесінде және Гранд-Рапидстегі Фредерик Мейер бақтары мен мүсіндер паркінде де көрсетіліп тұр.

Мәсіхтің айқышқа шегеленуі

Фредерикске 2 метрлік (6 фут) айқыш мүсінін жасау тапсырылды, бірақ ол оның орнына Мичиган штатының Индиан-Ривер қаласындағы Индиан-Ривер католик қасиетті орнына қоладан жасалған 9 метрлік (28 фут) толық көлемді модельді жобалады. Қоладан жасалған дене 17 метрлік (55 фут) секвойядан жасалған айқышқа орнатылған. 1959 жылы орнатылған кезде ол әлемдегі ең үлкен айқыш деп есептелді. Содан бері Кентукки штатының Бардстаун қаласындағы Сент-Томас католик шіркеуінің зиратында 20 метрлік (65 фут) айқыш орнатылды, бірақ осы жұмыстағы дененің биіктігі тек 4 метр (14 фут) ғана. Индиан-Ривер мүсінін жасауға үш жыл уақыт кетті, ал оның негізі болған гипстен жасалған модель Фредрикс мүсіндер музейінде тұрақты түрде көрсетілгенге дейін жеті жыл қалпына келтіруді қажет етті. Ол қола құйылғаннан кейін Скандинавиядағы құю зауытында сақтау кезінде екі онжылдық бойы назарсыз қалды. Фредерикс бейнелеуінде Исаның азабы мен қайғысын көрсетпеді және тікенді тәжді, сондай-ақ денесінің қабырғасындағы жараны жойды. Оның орнына ол өлімнен кейін тыныштықта жатқан Исаның күшті денесін көрсетті.

Секіріп жүретін қазыл

Бұл мүсін Маршал Фредерикске ең алғашқы төленген тапсырыс жұмысы болды. 1936 жылы мүсін ұлттық сайыста бірінші орынды жеңіп алды, соның нәтижесінде Фредерикс қоғамдық мүсінші ретінде кеңінен танылды. Газель Мичиган жеріне тән жануар емес болғандықтан, Фредерикс Мичиганға тән төрт жануар жасап, оларды Белл-Айлдағы газельдің төңірегіне орналастырды. Бұл жануарлар – сусар, қарақасқа, бүркіт және қоян. Фредерикс газельді «айналу» деп аталатын ерекше қозғалыста бейнеледі, ол жануардың жыртқыштан қашқанда жылдам бағытын өзгертуін көрсетеді. «Шабыс шалатын газель» – Фредерикс мүсіндерінің ең көп көшірмесі жасалғандарының бірі. Оны көптеген орындарда кездестіруге болады, соның ішінде Оңтүстік Каролина штатындағы Брукгрин бақтарында, онда ол 1972 жылы өткен жалпыұлттық ашық мүсін сайысының төрт жүлделі орынының бірін жеңіп алды.

Арыстан мен тышқан

Фредерикс бұл мүсіннің Эзоптың "Арыстан мен тышқан" жыр-дастанының суреті екенін айтты. Оқиғада, арыстан бір тышқанды ұстап алады. Арыстан оны жеп қояйын деп жатқанда, тышқан оған бір күні көмектесуге уәде беріп, рақым сұрайды. Арыстанның алдына кішкентай тышқанның ормандағы патшаға көмектесуі мүмкін деген ой келгенде, ол тышқанды босатады. Кейіннен тышқан аушының торына түскен арыстанға кездесіп, оны босату үшін арқандарды шайнап үзеді. Оқиғаның тағы бір нұсқасында тышқан арыстанның тырнағына кірген, арыстанның өзінің үлкен тырнақтарымен ала алмайтын тікенді шығарып алады. Осы оқиғадан алынған сабақ – мейірім жасау ешқашан зая кетпейді, ол ең күштісіне немесе ең әлсізіне болсын шартсыз беріледі. Фредерикс кішкентай тышқан мен үлкен арыстанды салыстыра отырып, оқиғаны бір бейнеде көрсетті. J. L. Hudson компаниясы бұл мүсінді 1957 жылы Мичиган штатының Харпер Вудс қаласындағы Истленд орталығы үшін тапсырыс берді. Фредерикстің көптеген мүсіндері сияқты, бұл мүсін де балаларға арналған етіп жасалған. Екі жануардың да жүзінде адамгершілік сезім байқалады. Арыстанның жатып алу позы және қиылысқан аяқтары адам сияқты, бірақ оның үлкен дөңгелек басы біркелкі оралған доғалдармен безендірілген, ал тізелері абстракцияланған. Табиғаттың осындай өзгеруі ормандағы патшаны балалар мен ересектер үшін де қауіпсіз етеді.

Ақын, Лорд Байрон

Фредерикс жасөспірім кезінде Лорд Байроннан шабыттанды, ол XIX ғасырдың романтикалық ақыны және өршіл, күйімпаз мінез-құлықпен байланысты болды. Фредерикс Лорд Байронды драмалық позда бейнелейді: басы артқа иілген, қолы маңдайына тиеген. Ол ақынның күйімпаз өміріне ұқсас ішкі қайғы-мұңмен күресіп, қиналғандай көрінеді. Байронның сол аяғы оң аяғынан сәл қысқа болған және ол мүгедектігіне өте сезімтал болған. Фредерикс Байронның осы ерекшелігін ұзын плащқа орап бейнелеген, ол аяқтарын жартылай жасырады. Бронзадан құйылған толық мүсін Сагинау аңғары мемлекеттік университетінің кампусында орналасқан және 1999 жылы жасалған.

Адам және кеңейіп жатқан ғаламның қайнар көзі

Адам және кеңейіп жатқан ғалам фонтаны 1964 жылы Вашингтон қаласында АҚШ Мемлекеттік департаменті бас кеңсесінің оңтүстік алаңына орнатылды. Фонтан елдің ғарыш кеңістігін алғаш зерттеуінің құрметіне қойылған. Монументалды орталық тұлға адамнан асқан мифологиялық жаратылысты бейнелейді. Ол 3 метрлік шардың үстінде отыр, шар аспан жүйесінің жарқын жұлдыз шоқжұлдыздарының үлгісімен орналасқан түрлі өлшемдегі жұлдыздармен қапталған. Ол екі планетаны қолында ұстап, оларды ғарышқа жіберіп тұр. Шашы найзағай сияқты өткір пішіндермен жасалған және көп бұрышты жұлдыздар шоғырымен әшекейленген. Шардың айналасындағы динамикалық спираль орбита аспан денелерінің кеңістіктегі жылдамдығы мен үздірсіз қозғалысын көрсетеді. Сан алуан жұлдыз тәрізді сорғыштардан спираль түрінде құйылатын су, фигураның, шардың және орбитаның қозғалысын күшейтуге арналған. Фонтанның бассейні түрлі-түсті шыны мозаика плиткаларымен жабылған. Орталық тұлға мен шар қоладан құйылған, ал орбита, планеталар, су сорғыштары және шаштағы, сондай-ақ шардың бетіндегі жұлдыздар никель қорытпасынан жасалған. Фредерикстің сөзіне сүйенсек, бұл мүсін "ғарыш кеңістігіне деген үлкен қызығушылық, зерттеу және жаңалықтар ашу дәуірін, сонымен қатар ғаламның шексіздігін, ретін және құпиясын көрсетеді".

Түн мен күн қайнар көзі

Фонтан Мичиган штатының Порт-Хюрон қаласындағы Генри Г. МакМорран аудиториясы үшін тапсырыспен салынды. Фредерикс сонымен қатар ғимаратта 1957 жылы, фонтан орнатылуынан екі жыл бұрын, алтын анодталған алюминийден жасалған мүсінді сағат жасады. Мүсіндер мен сағат біртұтас дизайн ретінде жоспарланған. Батыс өнеріндегі дәстүрге сай, мүсінші уақытты түн мен күн бейнелері арқылы бейнеледі. Түннің ұзын, тегіс, әдемі қисықтары оның астында ұшып бара жатқан аққудың сызықтарында қайталанады. Керісінше, Күннің пішіні бұрышты, бұлшық еттері және қол-аяқтағы тамырлары айқын көрінеді. Күн сусардың үстінде отырған күйде солтүстік шұбар балықтарының арасында аң аулайды, ал Түн ұшып бара жатқан аққудың үстінде, қолында кішкентай құс ұстап отырады. Түн мен Күн фонтаны Фредрикс мүсіндер галереясында да көруге болады.

Детройт рухы

Фредерикс шағын модельден бастап, Детройттегі Кольман А. Янг қалалық орталығының кіреберісіндегі 5 метрлік мүсіннің толық көлемді моделін жасады. Монументалды мүсіндер үшін мүсіншілер әдетте кішкентай модель немесе макет жасайды, содан кейін оны біртіндеп үлкендетеді. Бұл үлкен, қымбат және көп уақыт алатын толық көлемді модельді салу алдында композициялық егжей-тегжейлерді жетілдіруге мүмкіндік береді. Модельді үлкейту нүктелі немесе пантограф машинасы арқылы жасалады. Үш кішкентай модель Мүсінші студиясында көрсетіліп тұр. Фредерикс бұл туындыға есім қоймағанын айтты. Ол былай деді:
"Тақырыбы Киелі кітаптан (2 Коринфтерге 3:17) алынған өлеңмен байланысты болды: 'Және Господь – ол Рух, ал Рух бар жерде, бостандық бар'. Мен құдай және отбасы арқылы адам рухын бейнелеуге тырыстым."

1958 жылы орнатылғаннан кейін ол "Детройт рухы" деп танылды. Фредерикс осы мүсін үшін авторлық гонорарынан ғана бас тартқан жоқ, сонымен қатар оны жасауға ақша жұмсады. Бірақ ол мұны тек өзінің азаматтық міндеті деп есептеді. 2013 жылы өнер сатушысы және өнер тарихшысы Эрик Иан Хорнак Споутц The Detroit News газетінде мүсіннің құны 1,000,000 доллардан аспайтынын мәлімдеді.

Ойшыл

Фредерикс бұл мүсінді Кранбрук білім беру қауымдастығының негізін қалаушы Джордж Гоуф Буттан Кранбрук өнер мұражайының баспалдақтарына "Ойлаушы" жасауды сұрағанынан кейін жасады, бұл мүсін Аугуст Роденнің әйгілі "Ойлаушы" мүсініне ұқсас болуын қалады. Роденнің мүсінінің қоғамдағы беделі зор, оның қоладан құйылған нұсқасы Детройт өнер институтының кіреберісінде орналасқан. Фредерикстің "Ойлаушы" бейнесі Роденнің мүсініне тікелей сілтеме жасайды; алайда, Фредерикс Роденнің батырлық еркек бейнесін ойлы шимпанземен ауыстыру арқылы бұрынғы мүсіндің ойды қозғайтын нұсқасын жасады, сонымен қатар ол приматтарға деген құмарлығын көрсетті. Фредерикс Буттың шимпанзе оның жағын ойшалап сылап жатқандағы бейнесін көргенде, Роден мұндай мүсін жасамас еді дейтінін, бірақ шимпанзе бізден әлдеқайда қызықты ойлар ойлап жатқанына сенімді болғанын айтты.

Екі аю

Two Bears алғаш рет 1962 жылы Иллинойс штаты, Урбана қаласындағы Линкольн сквері үшін жасалған. Ірі және кішкентай аюлар тыныш талдаумен бір-біріне арқа тіресіп отыр. Табиғатта бұл екі жануар жау, бірақ Фредерикс оларды мейірімді, адамгершілікпен бейнелейді, төзімділікке мән береді. Аюлардың құлақтары мен мұрындары айқын ерекшеленеді, ал кішкентай аю Фредерикстің ерекше тізе қапшығын жасау стилін көрсетеді. Осы ерекшелікті көрсететін басқа мүсіндер – «Ойшыл», «Арыстан мен тышқан» және «Ер бабуин» мен «Әйел бабуин» мүсіндері.

Жеке өмір

Фредерикс 1998 жылдың 4 сәуірінде қайтыс болғанға дейін әйелі Розалинд Кукпен бірге Мичиган штатының Бирмингем қаласында тұрды. Олардың бес баласы және сегіз немересі болды. Өмірінің соңына дейін ол Роял Оук қаласындағы 4113 Солтүстік Вудвард даңғылындағы және Блумфилд Хиллстегі East Long Lake Road-тағы студияларын сақтап келді. Оның мұрагерлері екі студиядағы барлық заттарды Мичиган штатының Сагиноу қаласындағы Сагиноу аңғары мемлекеттік университетінің кампусында орналасқан Маршалл М. Фредерикс мүсін мұражайына табыс етті.