Кіріспе
"Wissenschaft des Judentums" (неміс тілінде сөзбе-сөз "Иудей ғылымы" дегенді білдіреді; соңғы кезде АҚШ-та "Иудей тану" немесе "Иудейлік зерттеулер" деп аударыла бастады, бұл американдық университеттердегі кең академиялық зерттеу саласы) – 19 ғасырдағы еврей әдебиеті мен мәдениетін, соның ішінде раввиндік әдебиетті сыни тұрғыдан зерттеп, еврей дәстүрлерінің пайда болуын талдауға негізделген қозғалысты білдіреді.
"Диалог" АҚ
Wissenschaft des Judentums-ті дамыту және таратудың алғашқы ұйымдастырылған әрекеті 1819 жылы Эдуард Ганс (Гегельдің шәкірті) және оның серіктестері құрған Verein für Kultur und Wissenschaft der Juden (Иудей мәдениеті мен еврей зерттеулері қоғамы) болды. Басқа мүшелерге Генрих Хайне, Леопольд Зунц, Мозес Мозер және Майкл Бир (Мейербердің кіші інісі) кірді. Бұл яһудилерді өздерінің діни дәстүрлеріне тәуелсіз, өздерінің құқығымен халық (Volk) ретінде қалыптастыруға жасалған тытыру болды. Осы ретте, олардың діни емес мәдени дәстүрлерін Иоганн Готфрид Хердер мен оның ізбасарлары неміс халқы үшін келтірген дәстүрлермен бірдей деңгейде мойындауға ұмтылды. Имманюэль Вольфтың 1822 жылғы "Юдентум ғылымының ұғымы туралы" (Über den Begriff einer Wissenschaft des Judentums) ықпалды мақаласында осындай ойлар қамтылған. Оның басты мақсаты, сол кезде Zeitschrift für die Wissenschaft des Judentums (1822) журналында анықталғандай, иудаизмді сынау және қазіргі зерттеу әдістерін қолдану арқылы зерттеу болды. Verein-нің сәтсіздігі, негізінен, неміс яһудилерінің арасында неміс мәдениетімен тегістесуге көбірек ұмтылуына байланысты болды, соның салдарынан оның көптеген жетекші тұлғалары, оның ішінде Ганс пен Хайне христиан дініне көшті.
Яһудилік ғылымдары қозғалысы
Верейн фюр Култур унд Виссеншафт дер Юденнің табысқа жетпегеніне қарамастан, оның қағидалары көптеген еврей ойшылдарын күш-жігерлерін кеңірек Виссеншафт дес Юдентум қозғалысына жұмсауға ынталандырды, сондай-ақ консервативті реакцияны тудырды (Қарсылыққа қараңыз). Тарихшы Амос Илон өзінің «Барлығының жаманы» атты кітабында бұл қозғалысты 1819 жылы Германиядағы антисемиттік толқулар контекстінде қарастырады. Илон жазғандай, мақсаты – «қатардағы еврейлерді неміс мәдениетінің орбитасына енгізу және сонымен бірге олардың еврейлік ұлттық санасын нығайту, діни және зайырлы білім арасындағы алшақтықты жою» болды; қозғалыс иудаизмді «зайырлы өркениет пен дін ретінде» зерттеуге тырысты, осылайша «жас еврейлердің зайырлы көзқарасқа көшкенімен де еврей болып қалуына көмектесуді» көздеді. Доктор Генри Абрамсонның сөзіне сәйкес, қозғалыстың жақтаушыларының басты мақсаты – еврейлердің он тоғызыншы ғасырдың құндылықтарына сай еврейлік ұлттық санасын қалыптастыру болды, мұнда еврейлер өздерінің қоғамдарының патриоттық азаматтары екенін көрсетіп, сонымен бірге яһудиліктерін мақтанмен білдіруі керек еді. Қозғалыстың әртүрлі ұлттық контексттерде сәл өзгеше ерекшеліктерге ие болғанын еске алу маңызды, мысалы, ағылшын-еврей қозғалысының сипатына Англиядағы еврей-христиан қарым-қатынастарының күмәнді, ашық жаулықсыз жағдайы әсер етті; Киелі кітапқа тарихи-сын тұрғысынан қарау кең таралмады; раввиндік теологияға, литургияға және дұғаға зор қызығушылық болды; эксцентриктікке, шеттетілуге және нормативті раввиндік иудаизмге қарсылыққа баса назар аударылды; сондай-ақ Англиядағы әйелдер мен беделді ғалымдар емес мамандарға ғылыми зерттеулерге қатысу мүмкіндігі кеңейді.
Мақсаттар
Wissenschaft des Judentums-тің жақтаушылары еврей мәдениетін Батыс Еуропа мәдениетімен теңестіруге тырысты, бұл Гётенің Bildung идеяларында көрініс тапты, және «Иудей тану» пәнін университет оқу бағдарламасына құрметті зерттеу саласы ретінде енгізуге ұмтылды, осылайша иудаизмді христиан дінінің төменгі сатыдағы алғы құрылымы деп қарастыратын және оны сондай тұрғыда зерттейтін басым көзқарастан арылуға тырысты. Олар сондай-ақ дәстүрлі мәтіндерді түсіндіруде толық еркіндік беретін және мұндай түсіндірулердің діни ғұрыптар мен діни өмірге тигізетін салдарына қарамастан жүргізілуін қамтамасыз ететін ғылыми стильді дамытып, қолдады. Леопольд Цунц (1794–1886), осы қозғалыстың жетекші тұлғаларының бірі, көптеген еңбектерін раввиндік әдебиетке арнады. Сол кезде христиан ойшылдары яһудилердің үлесі Киелі кітаппен аяқталды деп есептеді, ал Цунц Киелі кітаптан кейінгі раввиндік әдебиеттер саласында жариялай бастады. Оның «Etwas über die rabbinische Literatur» және «Zur Geschichte und Literatur» атты мақалалары осы мәселеге арналған. Оның Раши Труаның өмірбаянын жазуы шешуші рөл атқарды. Пруссия үкіметі неміс синагогаларында уағыз айтуға тыйым салғанда, оны христиандық институт деп есептегендіктен, Цунц 1832 жылы «Иудей уағызының тарихы» еңбегін жазды. Бұл еңбек «19 ғасырда жарық көрген ең маңызды яһуди кітабы» деп сипатталды. Ол раввиндік түсіндірулерді (Мидраш) және сиддурды (синагог дұға кітабы) зерттеу принциптерін қалады.
Leopold Zunz (1794–1886), one of the movement's leading figures, devoted much of his work to rabbinic literature. At the time, Christian thinkers maintained that the Jews' contribution ended with the Bible, and Zunz began to publish in the area of post biblical rabbinic literature. His essays "Etwas über die rabbinische Literatur" and "Zur Geschichte und Literatur" addressed this issue. His biography of Rashi of Troyes was pivotal. When the Prussian government forbade preaching sermons in German synagogues, on the grounds that the sermon was an exclusively Christian institution, Zunz wrote History of the Jewish Sermon in 1832. This work has been described as "the most important Jewish book published in the 19th century." It lays down principles for the investigation of the Rabbinic exegesis (Midrash) and of the siddur (prayer book of the synagogue).
Бұрынғы білімге деген көзқарас
Шындығында, көптеген ғалымдардың еңбектерінде "ғылымның өзі үшін" деген терең құштарлықты ғана емес, сонымен қатар ежелгі раввиндер мен ғалымдарға деген шынайы жақындық байқалады, олардың еңбектерін олар құжаттап, өңдеп, жариялап, талдап, сынға алады. Расында, яһуди діні мен оның көптеген буын раввиндерін кемсітуден немесе жек көруден мүлдем алшақ, Wissenschaft практикалықтарының көпшілігі яһуди ғылымы дәстүрін қабылдауға өте ынталы. Олар өздерін Саадия Гаон, Раши, Ақсақал Хиллел және Ибраһим ибн Езраның заңды мұрагерлері және жалғастырушылары деп есептейді және осы бұрынғы буын ғалымдарында өздерінің Wissenschaft рухын және ұқсастығын көреді. Осылайша, Wissenschaft-тың ғылымға деген көзқарасында бұрынғы буын ғалымдары "қадір-қасиетінен айырылып", "адамгершілікке қайта оралады". Wissenschaft ғалымдары бұрынғы ғалымдардың зиялы және ғылыми қабілеттеріне баға беруге, олардың жаңалығын, біліктілігін және сенімділігін бағалауға, олардың кемшіліктері мен шектеулерін көрсетуге толық еркіндік сезінеді. Wissenschaft ғалымдары өз алдыңғыларына құрмет көрсетсе де, yeridat ha dorot сияқты ұғымға төзбейді. Олар үшін классикалық авторитеттер қазіргі ғалымдардан кем сынға түспейді; Ибн Езра мен Штейншнайдердің пікірлері бір сөйлемде ешқандай ұятсыздық сезімі болмай айтылуы мүмкін, және олардың екеуі де бірдей сенімсіздікпен жоққа шығарылуы мүмкін. Әрине, яһудилердің жарқын тұлғаларын қадір-қасиетінен айыру осы қозғалыстың қарсыластарына қосымша күш берді.
Мұра
Wissenschaft қозғалысы ұзақ уақытқа дейін құнды көптеген ғылыми еңбектерді жасаса да, оның ықпалы бүгінгі күнге дейін еврей тағылымдарын зерттейтін бөлімдерде (әрине, кейбір ешиваларда) әлемнің түкпір-түкпірінде сезіледі, 1901–1906 жылдары «Еврей энциклопедиясының» жарық көргенін еврей тағылымдарын зерттеудегі осы дәуірдің шыңы және соңғы гүлденуі деп қарастыруға болады. Осы тарихи еңбектің тілі ретінде неміс тілінен гөрі ағылшын тілін таңдау – неміс ғылымының дәуірі аяқталып бара жатқанының тағы бір белгісі. Жаңа ғасырдың басында Wissenschaft мәдениеті мен ғылыми стиль белгілі бір деңгейде Еврей университетіндегі еврей тағылымдарын зерттеу институтына (мысалы, Гершом Шолем) және Брандейс пен Гарвард сияқты американдық университеттердегі еврей тағылымдарын зерттеу бөлімдеріне (мысалы, Гарри Острин Вольфсон) көшірілді.
Қарсылық
Wissenschaft қозғалысы яһуди қауымдастығының дәстүрлі топтарынан сыни пікірлерге ұшырады, олар оны ең жақсы жағдайда пайдасыз, ал ең нашар жағдайда діни қауымға зиянды деп есептеді. Оппозицияның негізгі көшбасшысы Самсон Рафаэль Хирш болды. Ол және қалалық және мәдениетті православиелік округтерді ұсынып отырған басқа да дәстүрлі діни ғалымдар Wissenschaft қозғалысының тірі яһуди қауымының қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтынын айтты. Мендес Флор осы орайда тарихшылар өз кәсібінің арқасында міндетті түрде "дәстүрлі білімді өзгертіп, оның қасиетті күшін жояды" деп атап өтті. Дэвид Цви Хоффман сияқты Wissenschaft өкілдерінің православиелік көзқарастары оларды Хирштің айыптауынан қорғамады.
Гутман және оның "Философия еврейлігі"
Джулиус Гуттманн ең танымал "Ди Философия дес Юдентум" (Рейнхардт, 1933) еңбегімен, оның аудармалары еврей, испан, ағылшын, жапон және т.б. тілдерде қолжетімді. Ағылшын тіліндегі атауы – "Иудаизм философиясы: Библиялық дәуірден Франц Розенцвейгке дейінгі еврей философиясының тарихы" (The Philosophy of Judaism: The History of Jewish Philosophy from Biblical Times to Franz Rosenzweig) (Нью-Йорк, 1964). Рот бұл басылымды "иудейлердің нағыз неміс "Иудаизм ғылымының" (әдетте Wissenschaft des Judentums деп аталады) тікелей жалғасы" деп қарастырады. Бұл қозғалыс Гуттманның еңбегі жарық көргенімен толықтай жойылмады – оның рухы G. Scholem және H. A. Wolfson сияқты көптеген ғалымдардың еңбектерінде сақталды, бірақ Германиядағы Wissenschaft қозғалысы 1930 жылдары дамуын тоқтатқаны анық. "Философия дес Юдентум" еңбегінің түпнұсқа неміс басылымы Гуттманның өзінің философиясына ең үлкен ықпал еткен Герман Коэнмен аяқталады, ал кейінгі еврей басылымында Франц Розенцвейг кірістірілген. Сондай-ақ, Гуттманның еңбегінде Каббала мектебінің маңызды ойшылдарының болмауы, оның еврей философиясына қатысты көзқарасын көрсетеді.