Табиғат туралы жазулар: әдеби жанр

Кіріспе

Табиғи орта туралы көркем әдебиет немесе көркем проза немесе поэзия, әдеби жанр. Табиғатты сипаттау – табиғи орта туралы көркем әдебиет немесе көркем проза. Ол көбінесе ғылыми ақпарат пен фактілерге негізделеді, сонымен қатар табиғаттың әртүрлі аспектілері туралы философиялық ойлармен толықтырылады. Мұндай туындылар көбінесе бірінші жақта жазылады және жеке бақылауларды қамтиды. Табиғатты сипаттау өте кең тақырыпты қамтиды, оған табиғи тарихқа баса назар аударатын туындылар (мысалы, анықтамалықтар) де, философиялық тұрғыдан түсіндіруге бағытталған еңбектер де кіреді. Оған поэзия, жалғыздық немесе қашқындау туралы эсселер, сондай-ақ саяхаттар мен оқиғалар туралы жазбалар да жатады. Қазіргі заманғы табиғатты сипаттаудың тамыры 18 ғасырдың екінші жартысында және 19 ғасыр бойы танымал болған табиғат тарихының еңбектеріне дейін жетеді. Табиғатты сипаттау саласындағы маңызды тұлғалардың бірі – пастор-натуралист Гилберт Уайт (1720–1793), ағылшынның алғашқы натуралисі және орнитологы. Ол «Селборн табиғаты мен ескілігі» (1789) атты еңбегімен ең көп танылды. Уильям Бартрам (1739–1823) – 1791 жылы алғашқы еңбегі жарық көргеннен кейін әдеби және ғылыми қауымдастықтарда құрметке ие болған тағы бір маңызды американдық пионер-натуралист.

Ерте тарих

Клирикалық натуралистер дәстүрі Орта ғасырлардағы монастырлық жазбаларға бастау алады, бірақ қазіргі заманғы анықтамалар бойынша, жануарлар мен өсімдіктер туралы осы жазбаларды табиғи тарих ретінде дұрыс жіктеуге болмайды. Ерекше атақты ертедегі пастор-натуралистер – Уильям Тернер (1508–1568), Джон Рэй (1627–1705) және Уильям Дерхам (1657–1735). Гилберт Уайт – ағылшын экологы, ол табиғатқа деген құрметті арттыруға шақырып, ынталандырды. Ол құрт туралы былай деді: «Көрінісінде табиғат тізбегіндегі кішкентай, еңбексіз буын сияқты болғанымен, оны жоғалтса, зор қайғыға ұласады. [ ] Құрттар өсімдіктердің дамуына үлкен көмекші болып көрінеді, оларсыз өсімдіктердің өсуі қиын болар еді». Табиғаттанушы Уильям Марквикпен бірге Уайт 1768 және 1793 жылдар аралығында Гэмпшир мен Сассексте 400-ден астам өсімдік және жануар түрлерінің пайда болу күндерін жинады. Олардың бұл зерттеулері «Сельборнның табиғи тарихы және ескіліктері» кітабында жинақталып, онда әр оқиғаның 25 жылдық кезеңдегі ең ерте және соңғы күндері тіркелді. Уайт пен Марквиктің деректері – қазіргі заманғы фенологияның алғашқы мысалдарының бірі. Америкалық ботаник, табиғат тарихшысы және саяхатшы Уильям Бартрам 1700-ші жылдардың соңында Америкада кеңінен саяхаттап, жергілікті флора мен фаунаны бақылады; оның қазір «Бартрамның саяхаттары» деп белгілі еңбегі 1791 жылы жарық көрді. Эфрем Джордж Сквайр мен Эдвин Гамильтон Дэвис «Миссисипи алқабының ежелгі ескерткіштері» атты кітабында Бартрамды «Флориданың тығыз тропикалық ормандарына енген алғашқы табиғатшы» деп атады. Табиғат туралы жазудың тағы бір ертедегі суреттелген еңбегі – Томас Бевиктің екі томдық «Британ құстарының тарихы» болды. «Құрлықтағы құстар» деген бірінші том 1797 жылы жарық көрді. «Су құстары» атты екінші том 1804 жылы жарық көрді. Бұл кітап мамандар емес адамдар үшін алғашқы «аймақтық анықтамалық» болып саналды. Бевик әр түрдің нақты суретін келтіріп, олардың жалпы және ғылыми атауларын берді және атау берушілерге сілтеме жасады. Әр құстың таралуы мен мінез-құлқы сипатталды, көбінесе сыртқы көздерден немесе корреспонденттерден алынған кең цитаталармен. Сыншылар Бевиктің табиғатшы және гравер ретіндегі шеберлігін атап өтті. 19-ғасыр бойы табиғат туралы жазбаларға американдық орнитолог Джон Джеймс Одубон (1785–1851), Чарльз Дарвин (1809–1882) және Альфред Рассел Уоллес (1823–1913) сияқты ғалымдардың еңбектері кірді. Қазіргі заманғы еңбектерді жариялаған басқа авторларға ағылшын жазушысы Ричард Джеффрис (1848–1887), американдық авторлар Сьюзан Фенимор Купер (1813–1894) және Генри Дэвид Торо (1817–1862) жатады. Жанрдағы басқа да маңызды жазушылар: Ральф Уолдо Эмерсон (1803–1882), Джон Берроуз (1837–1931) және Джон Мьюр (1838–1914).

The tradition of clerical naturalists can be traced back to the monastic writings of the Middle Ages, although under modern day definitions, these writings about animals and plants cannot be correctly classified as natural history. Notable early parson naturalists were William Turner (1508–1568), John Ray (1627–1705) and William Derham (1657–1735). Gilbert White was an English ecologist, who expressed encouragement towards an increased respect for nature. He said of the earthworm: "Earthworms, though in appearance a small and despicable link in the chain of nature, yet, if lost, would make a lamentable chasm. [ ] worms seem to be the great promoters of vegetation, which would proceed but lamely without them." Along with naturalist William Markwick,White collected records of the dates of emergence of more than 400 plant and animal species in Hampshire and Sussex between 1768 and 1793. Their findings were summarized in The Natural History and Antiquities of Selborne, in which they recorded the earliest and latest dates for each event over a 25 year period. The data recorded by White and Markwick are among the earliest examples of modern phenology. American botanist, natural historian, and explorer William Bartram traveled extensively in the Americas throughout the late 1700s, observing the native flora and fauna; his work, now known as Bartram's Travels, was published in 1791. Ephraim George Squier and Edwin Hamilton Davis, in their book, Ancient Monuments of the Mississippi Valley, name Bartram as "the first naturalist who penetrated the dense tropical forests of Florida." Another early illustrated work of nature writing was A History of British Birds by Thomas Bewick, published in two volumes. Volume 1, "Land Birds", appeared in 1797. Volume 2, "Water Birds", appeared in 1804. The book was considered to be the first "field guide" for non specialists. Bewick provided an accurate illustration of each species, listed the common and scientific name(s) and cited the naming authorities. Each bird is described with its distribution and behavior, often with extensive quotations from external sources or correspondents. Critics noted Bewick's skill as a naturalist as well as an engraver. Throughout the 19th century, works of nature writing included those of American ornithologist John James Audubon (1785–1851), Charles Darwin (1809–1882) and Alfred Russel Wallace (1823–1913). Additional authors who published modern works include English author Richard Jefferies (1848 1887), American authors Susan Fenimore Cooper(1813–1894) and Henry David Thoreau (1817–1862). Other significant writers in the genre include Ralph Waldo Emerson(1803–1882), John Burroughs (1837–1931) and John Muir (1838–1914).

ХХ ғасырдан бүгінгі күнге дейін

XX ғасырдың екінші жартысында Ұлыбританияда көркем және ғылыми-көркем шығармаларда табиғат туралы жазудың айтарлықтай өсімі байқалды. Осы еңбектердің алғашқыларының бірі – Джон Мур (1907–1967), табысты консервацияның пионері. 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін жазған ол, сэр Комптон Маккензидің айтуынша, өзінің буынындағы ауыл шаруашылығы туралы ең талантты жазушы болды. Мурдың замандастарының ішінде Генри Уильямсон (1895–1977) бар, ол «Тарка Сусар» туындысымен танымал, ал оның көркем прозасы 1928 жылы Хоторден жүлдесін жеңіп алды. XX ғасырдың басқа да жазушылары американдық авторлар Эдвард Абби (1927–1989), Алдо Леопольд (1887–1948) және үнді жазушысы М. Кришнан (1912–1996) болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ағылшын тілінің мұғалімі және табиғатты зерттеуші Маргарет Хатчинсон (1904–1997) сияқты басқа да жазушылар пайда болды, ол балаларды ерте жасынан табиғатты зерттеушілер ретінде тәрбиелеуді ынталандырды. Американдық автор Рейчел Карсон (1907–1964) 1962 жылы жарық көрген «Көктемнің үнсіздігі» кітабымен танымал. Карсон табиғат туралы жазудың жаңа және өткір стилін қалыптастырды, ол климаттың өзгеруі салдарынан қоршаған ортаның жоғалуы туралы күшейтілген ескертулерді жеткізді. Британиядағы қазіргі заманғы табиғат жазушыларының қатарында Ричард Мейби, Роджер Дикин, Марк Кокер және Оливер Ракхэм бар. Ракхэмнің кітаптарына «Ежелгі ормандар» (1980) және «Ауыл тарихы» (1986) кіреді. Ричард Мейби табиғатқа арналған радио және теледидар бағдарламаларына қатысқан, ал оның «Табиғатпен емдеу» кітабында адамның ландшафт пен табиғатпен қарым-қатынасы аясында депрессиядан айығу тәжірибесі мен қалпына келуі туралы айтылады. Ол сонымен қатар Ричард Джеффриз, Гилберт Уайт, Флора Томпсон және Питер Маттиссеннің басылымдарын редакциялап, кіріспе жазған. Марк Кокер британдық газеттер мен журналдарда кеңінен жазған, оның кітаптарына «Birds Britannica» (Ричард Мейбимен бірге) (2005) және «Қарақ ел» (2007) кіреді. Ол табиғатқа, адам қоғамына немесе басқа түрлерге қазіргі заманғы реакциялар туралы жиі жазады. Роджер Дикин – ағылшын жазушысы, деректі фильмдер жасаушы және экологиялық белсенді. 1999 жылы Дикиннің «Waterlog» кітабы жарық көрді. Ол Джон Чивердің «Жүзуші» атты әңгімесінен шабыттанды, кітапта Ұлыбританияның өзендері мен көлдерінде «жабайы жүзу» тәжірибесі сипатталған, сонымен қатар ауылдық жерлерге және су жолдарына еркін қол жеткізуді қолдайды. Дикиннің «Wildwood» кітабы 2007 жылы, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді. Кітапта Дикиннің ағаштар мен ағаш өнімдерімен тығыз байланысты өмір салған адамдармен кездесу үшін әлемді шарлаған сапарлары туралы айтылады. Табиғат туралы жазуға неміс үлесі ретінде неміс жазушысы Питер Вольлебеннің «Ағаштардың жасырын өмірі: олар не сезінеді, қалай байланыс жасайды» кітабын атауға болады. 2016 жылы жарық көрген бұл кітап неміс тілінен ағылшын тіліне аударылып, кейіннен New York Times бестселлеріне айналды. 2017 жылы Matthes & Seitz Berlin неміс кітап баспасы табиғат туралы жазу саласындағы неміс сыйлығын тағайындады, ол неміс жазушыларына арналған жылдық әдеби сыйлық, олар табиғат туралы жазу жанрының талаптарын орындайды. Сыйлықтың құны 10 000 еуро және Германияның Вильм қаласындағы Халықаралық табиғатты қорғау академиясында алты апталық суретші гранты. 2018 жылы Британдық кеңес табиғат туралы жазуға адал деп танылған алты жас неміс авторына білім беру стипендиясы мен семинарларға қатысу мүмкіндігін ұсынды.

The second half of the 20th century saw a significant increase in nature writing in fiction and non fiction in Britain. One of the earliest of these works was John Moore (1907–1967), a best selling pioneer conservationist. Writing from the 1930s to 1960s, he was described by Sir Compton Mackenzie as the most talented writer about the countryside of his generation. Moore's contemporaries included Henry Williamson (1895–1977), best known for Tarka the Otter, whose imaginative prose won him the Hawthornden Prize in 1928. Other 20th century writers included American authors Edward Abbey (1927–1989), Aldo Leopold (1887–1948) and Indian author M. Krishnan (1912–1996). After World War II, other writers emerged including English teacher and naturalist Margaret Hutchinson (1904–1997), who strongly advocated for raising children as naturalists from an early age. American author Rachel Carson (1907–1964) is known for Silent Spring, published in 1962. Carson heralded a new and pointed style of nature writing that carried stronger warnings of environmental loss as climate change became an increasing conflict throughout the 20th century. Relevant contemporary nature writers in Britain include Richard Mabey, Roger Deakin, Mark Cocker, and Oliver Rackham. Rackham's books included Ancient Woodland (1980) and The History of the Countryside (1986). Richard Mabey has been involved with radio and television programmes on nature, and his book Nature Cure, describes his experiences and recovery from depression in the context of man's relationship with landscape and nature. He has also edited and introduced editions of Richard Jefferies, Gilbert White, Flora Thompson and Peter Matthiessen. Mark Cocker has written extensively for British newspapers and magazines and his books include Birds Britannica (with Richard Mabey) (2005). and Crow Country (2007). He frequently writes about modern responses to the wild, whether found in landscape, human societies or in other species. Roger Deakin was an English writer, documentary maker and environmentalist. In 1999, Deakin's acclaimed book Waterlog was published. Inspired in part by the short story The Swimmer by John Cheever, it describes his experiences of 'wild swimming' in Britain's rivers and lakes and advocates open access to the countryside and waterways. Deakin's book Wildwood appeared posthumously in 2007. It describes a series of journeys across the globe that Deakin made to meet people whose lives are intimately connected to trees and wood. German contributions to nature writing include German author Peter Wohlleben's book The Hidden Life of Trees: What They Feel, How They Communicate. Published in 2016, it was translated from German into English and subsequently became a New York Times Bestseller. In 2017, the German book publishing company Matthes & Seitz Berlin began to grant the German Award for Nature Writing, an annual literary award for German writers who fulfill criteria within nature writing as a literary genre. It comes with a prize of 10,000 euro and an additional artist in residency grant of six weeks at the International Academy for Nature Conservation of Germany in Vilm. In 2018, the British Council offered an education bursary and workshop opportunities to six young German authors deemed to be dedicated to nature writing.