Кіріспе

Киттерден май алу процесі (Flensing) – киттердің майын немесе сыртқы қабығын алып тастау, оны жануардың етінен бөлу. Майды (тері асты майын) кит майына өңдеу – кит денесін тұрақты және тасымалдауға қолайлы тауарға айналдыратын маңызды қадам еді. Бұл кит аулау тарихының маңызды бөлігі болды. 21 ғасырда да жалғасып жатқан кит аулау өнеркәсіптік және аборигендік болып бөлінеді. Аборигендік кит аулауда май көбінесе майға айналдырылмайды, бірақ оны муктук ретінде жеуге болады.

Терминология

Ағылшын кит аулаушылары бұл процесті фленсинг деп атаса, ал американдық кит аулаушылары оны кесу немесе флинчинг дейтін.

Жағалау және шығанақ аңшылықтары

XVII ғасырдың бірінші жартысында Спитсбергенде кит өңдеу негізінен жағада жүргізілді. Ағылшын және голландтар киттерді қай жерде өңдегені әртүрлі болды. Ағылшындар киттің денесін кеме артына жеткізіп, онда қайықтағы адамдар киттің арқасынан майдың жолақтарын кесіп алды. Бұл жолақтар бір-біріне байланып, жағаға тартылып, кішірек бөліктерге бөлініп, үлкен мыс қазандыларда (трипоттарда) майға қайнатылды. Голландтар бұл әдістен бас тартып, киттерді толқынның көтерілуімен жағалауға жақын әкеліп, толқын басылғанда өңдеді. Бұл әдіс бұрынғыдан гөрі аз уақыт алып, тиімдірек болды. Екі тарап та тек май мен басын ғана алып, қалған денесін полярлық аюлар мен теңіз құстарына қалдырды. Жапонияда киттің барлық бөлігі пайдаланылды. Жапонияда 16-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында ашық қайықпен кит аулау кезінде киттер үлкен канаттардың көмегімен жағаға тартылды. Онда пышақ ұстаған адамдар канаттардың көмегімен майды ұзын жолақтарға бөліп қана қоймай, сонымен қатар ішек пен сүйекті де түрлі өнімдер жасау үшін кесіп алды. Басқа жерлердегі жағалаудағы кит өңдеу әдістері жоғарыда аталған еуропалық кит аулаудан көп ерекшеленбеді. Калифорнияда 19-шы ғасырда киттерді құмды жағажайға немесе Монтерейдің оңтүстігіндегі Кармел шығанағындағы станцияда тас тіреуге тартып, өңдеуге дайындалды. Кесу құралдары биік сәуледен ілініп, кит аулаушыларға киттің денесін суда аударып, майын алуға мүмкіндік берді. Норфолк аралында киттердің майын жартасты жағалаудың жағасындағы ағыс суларда өңдеді. Адамдар майды кесу үшін канаттың көмегін пайдаланды.

Пелагикалық кит аулау

1630 жылдары кит аулау Шпицбергеннің батысындағы мұздықтарға тарады. Мұнда киттер кеме жанында тіліне дейін жалаңашталды, майы ұсақ-түйек кесіліп, бочкаларға салынып, жағадағы станцияларда немесе ғасыр соңында портқа оралғанда майға қайнатылды. Шамамен сол уақытта баск кит аулаушылары кемеде майды сынап көруге кірісті, бірақ бұл шектеулі табысқа жетті: бұл әдіс 18-ші ғасырдың соңына дейін толыққанды қолданылмады. Америкалық кит аулау кемелері де осы әдісті қабылдады. Кит, ол балық немесе тісті кит болсын, әдетте кемеге құйрығымен оң жағынан әкелінетін. Денесінің үстінен үш үлкен тақтан тұратын кесу платформасы түсірілді, онда ұзын сапты кесу пышақтары бар адамдар китті "ашу" үшін тұра алатын. Май дөңгелек пішінде ("жапқыш" деп аталатын) жолақтармен кесілді (апельсин қабығын сыпырып алу сияқты). Балық киттің төменгі еріндерінің қабырғалары кесіліп, құнды балық жүзімен толтырылған жоғарғы жақшасы балтамен кесілді. Ал тісті кит болса, тіс тізілген төменгі жақын жұлып алып, басын алып кемеге көтеріп келді; егер ол өте үлкен болса, екі бөлікке бөліп әкелді. Китшілер май мен балық жүзінен басқа балық киттің тілін, сондай-ақ балық және тісті киттердің қанаттарын да алды, оларды акулалар мен басқа да жойғыштарға тастамас бұрын. "Жапқыштар" төмендегі май бөлмесіне көтерілді, онда олар шамамен төрт футқа екі дюйм болатын кішкентайрақ "жылқы бөліктеріне" кесілді. Бұлар өз кезегінде майға қайнатылатын екі (немесе үш) қайнату қазандығына салынатын "инжіл жапырақтарына" айналдырылды. Ал балық жүзін иектен тартып алып, құм мен сумен жуып, жылтыратып, шоғырларға жинап қойылды.

Жағалау және шығанақ аңшылықтары

Қазіргі заманның басында (XIX ғасырдың аяғында) станцияларда киттерді тілкілеу бұрынғы әдістерден көп ерекшеленбеді. Финнмаркта киттерді тек төмен суда ғана тілкейтін. Кейін механикалық жетектік және сырғанау жолдары енгізілді. Киттің денесінің көбірек пайдаланылуымен тілкілеу мамандануға көшті. Көп ұзамай, киттің барлық бөлігі қолданылатын болды. Оңтүстік Георгиядағы Гритвикен кит аулау станциясында, тілкейтіншілер тобы кит денесінен майды алып тастағаннан кейін, үш леммерден тұратын бригада оны бу жетектік және арқан жүйесінің көмегімен ығыстырып, ет пен сүйекті алып тастады. Басқа жұмысшылар болат ілгектермен қаруланып, етті кішкентай бөліктерге бөліп, ет пісіретін қазанға салды, ал сүйектерді бөлек қазанға жинады.

Пелагикалық

Бастапқыда фабрикалық кемелер, бұрынғы американдық кит аулау кемелерінің жаңартылған нұсқалары, киттерді өңдеу үшін тек шығанаққа ғана тоқтауға мүмкіндік берді. Олар ашық қайықпен кит аулаушылар қолданғанға ұқсас әдістерді пайдаланды, өлексені кемеге жақын әкеліп, майды ұзын жолақтарға кесіп, оларды кішірек бөліктерге бөліп, үлкен бу қазандарында қайнатты. 1912-1913 жылдардың оңтүстік жазында норвегиялық фабрикалық кеме Оңтүстік Оркни аймағындағы мұз жамылғысында кит аулау мен оны өңдеудің алғашқы сәтті әрекетін жасады. 1923-1924 жылдары норвегиялық «Sir James Clark Ross» фабрикалық кемесі Росс теңізінде толық маусым бойы киттерді өңдеді, кеме Росс мұздық тірегінің жанындағы Discovery Inlet шығанағында тоқтағанда киттерді кемемен бірге өңдеді. 1925 жылы «Lancing» кемесіне арнайы сырғанау жолының енгізілуімен киттерді теңізде толықтай өңдеуге мүмкіндік туды. Өлексе кеме артына жеткізілді, онда өңдеуге күтіп тұрған басқа өлекселер де болуы мүмкін. Оның құйрық бөлігіне арқан байланып, сырғанау жолының төменгі жағына жеткізілді, онда құйрық ұшы норвегиялық Антон Гелстадтың 1931 жылы ойлап тапқан алып қысқышпен (кит тырнағы) бекітіліп, күшті бу машинасымен кеме палубасына тартылды. Өлексе дөңгелемеу үшін кеме палубасына екі жағынан үлкен тіреулер орнатылды. Екі өңдеуші, әр жағынан біреу, өлексе бойымен бойлық кесіктер жасады, ал тікенекті бут киген адам өлексеге шығып, қосымша кесіктер жасады. Кеменің ортасында орналасқан аркадағы арқан көмегімен екі май жолағы (банан қабығын сыпырып тастағандай) тартылып алынды, осы кезде «пестник отындай сыңғырлаған дыбыс естілді». Содан кейін көк киттің 20 футқа (6 метрге) дейін жететін төменгі жақ сүйегі көтеріліп, жұлып алынып, балиендер кесілді. Өлексе айналдырылып, үшінші май жолағы тартылып алынды. Май кішірек бөліктерге кесіліп, қазанға апаратын палубадағы тесіктерге құйылды. Өлексе алға жылжытылды, онда леммерлер, Гритвикендегі әріптестері сияқты, ет, сүйек және ішкі органдарды өңдеді. Бұл келесі китті сырғанау жолымен палубаға көтеруге мүмкіндік берді. Ет май сияқты өңделді, ал сүйектер бумен жұмыс істейтін сүйек арасымен кесілді. Өлексе қайта айналдырылып, ет пен қабырғалардың көбірек бөлігі алынды. Жақсы сапалы ет мұздатылды, ал қалғандары қазанға құйылды.