Кіріспе

Ағзаның қан айналымы арқылы бауырды айналып өту. Портосистемдік шунт немесе портосистемдік шунт (медициналық тақырыптар термині; PSS), сондай-ақ бауыр шунты деп аталады, – организмнің қан айналымы арқылы бауырды айналып өту жолы. Бұл жағдай тумысынан (туған кезден) немесе кейіннен пайда болуы мүмкін және адамдарда, сондай-ақ жануарлардың басқа түрлерінде де кездеседі. Адамдарда туа біткен ПСС өте сирек кездеседі, бірақ иттерде салыстырмалы түрде жиі кездеседі. Бейнелеу әдістерінің және хабардарлық деңгейінің артуы осы жағдайдың анықталу жиілігінің өсуіне әкелді. Сондықтан, осы тақырыптағы медициналық және ғылыми әдебиеттердің көп бөлігі ветеринариялық медицинаға негізделген.

Өмірбаян

Асқазан-ішек жолынан шығатын қанда қоректік заттармен қатар уытты заттар да көп болады, олар қалыпты жағдайда бауырда өңделіп, залалсыздандырылады. Бауырдың денедегі қан айналымы жүйесінде ішектерден кейін орналасуы – бауырдың портальды тамыры ішектерден қанды бауырға жеткізеді – организмнің қалған бөліктеріне өтуден бұрын осы қоректік заттарға толы қанды сүзуге мүмкіндік береді. Бауырдың айналып өту жолының (шанттың) болуы қанның тікелей жүрекке ағып түсуіне себеп болады. Бұл қан енді бауыр арқылы сүзгіленбей, жүйелік қан айналымына түседі, соның салдарынан жүрек-қан тамыр, нейрофизиологиялық, асқазан-ішек, зәр шығару және эндокриндік жүйелерге әсер ететін түрлі симптомдар мен асқынулар пайда болады. Туа пайда болған порттық-жүйелік шанттар – организм жатырда дамып келе жатқанда пайда болатын және туған кезде болатын тамырлардың қалыптан тыс дамуы. Ал, жүйелік порттық шанттар туғаннан кейін пайда болады және көбінесе портальды гипертензия нәтижесінде дамиды.

Физиопатология

Бауырда порталды және бауыр тамырлары арасында, сондай-ақ жүйелік тамырлар мен порталды, жоғарғы мезентериялық немесе көкбауыр тамырлары арасында тікелей байланыс жоқ. Бауырға қан жеткізуді екі бөлек жүйе қамтамасыз етеді. Оттегіге қаныққан қан жүректен бауыр артериясы арқылы бауырға жіберіледі, ал порталды тамыр ішектерден бауырға қоректік заттарға бай (бірақ оттегісі аз) қанды жеткізеді. Бұл қан капиллярлар желісі арқылы өтіп, бауыр тамырлары арқылы төменгі қуыс тамырға, содан кейін жүрекке шығарылады. Бұл екі жүйе арасындағы бөліну бауырдың физиологиялық функцияларын сақтауға көмектеседі. CPSS порталды және жүйелік қан айналымы арасында тікелей байланыс тудырады. Бұл екі жүйенің арасындағы маңызды бөлінуді бұзады, ол қалыпты физиологиялық функцияны қамтамасыз ету үшін аса қажет. Нәтижесінде, қанның ас қорыту жүйесінен бауырға бірінші рет ағып кетуі төмендейді. Сүзгілеу коэффициенті азаяды, қоректік заттар мен уытты заттарға бай қан аз сүзгіленеді және қан айналымы жүйесінде уытты заттар жинақталады.

Эпидемиология

CPSS 30 000 - 50 000 тірі туған нәрестенің 1-еуіне әсер етеді деп есептеледі. Көптеген науқастарда бір ғана шунт кездессе, бірнеше аномальды қан тамырларын қамтитын күрделі шунттар да хабарланады. 17%-30% жағдайда түсіндірілмейтін нейрокогнитивті дисфункция және бауыр энцефалопатиясымен байланысты басқа да мінез-құлықтық мәселелер пайда болады. CPSS-тің басқа да асқынулары – гиперандрогенизм, панкреатит, қынап қан кетуі және бүйрек тастары (нефролитиаз) және зәрде қан болуы (гематурия) сияқты төменгі зәр жолдары симптомдары. Мамандардың көпшілігі CPSS-ті радиологиялық немесе хирургиялық араласу арқылы жабу қажет деп келіседі.

Емдеу

CPSS-тің өздігінен жабылуы өмірдің алғашқы екі жылында кейбір анатомиялық түрлерінде мүмкін. Бірақ, егер өздігінен жабылмаса, CPSS-ті радиологиялық немесе хирургиялық жолмен жабу асқынулардың алдын алу, жою және/немесе тұрақтандыру үшін ұсынылады. Егер балада CPSS анықталса, шанттың себебі ретінде портальдық гипертензияны немесе бауыр гемангиомасын жоққа шығару маңызды, себебі олардың екеуі де ерекше емдеуді қажет етеді. Шанттың туа біткен және жеке дамуы анықталғаннан кейін, хирургиялық араласу арқылы жабу әдетте ұсынылады. Шантты жабу симптомдары жоқ адамдарда асқынулардың пайда болуын болдырмайды және пациенттердегі белгілерді кері қайтаруға немесе тұрақтандыруға көмектеседі.

Жүргізіліп жатқан зерттеулер

Порто жүйелік шунттардың халықаралық тізілімі (IRCPSS) CPSS-тің жасырын себептерін, сондай-ақ оның белгілері мен көріністерін жақсырақ түсіну мақсатында жасалды. Тізімнің басты міндеті – "аса қауіпті жағдайларға ұшырау мүмкіндігі бар пациенттерді анықтап, оларға біркелкі көмек көрсету".