Кіріспе

Егу – бұл организмдердің иммундық жүйелері тудыратын табиғи иммунитетке (және оны нығайтуға) қарама-қарсы, профилактикалық денсаулық сақтауда адамның күш-жігері арқасында қол жеткізілетін иммунизация. Бұл адамдарды ауруға шағуын күтпей, басқа тәсілдермен нақты ауруларға қарсы иммунды етеді. Мақсаты – өлім мен ауру-сырқаптың қаупін азайту. Иммунитеттің молекулалық негіздерін одан әрі зерттеу болашақта клиникалық тәжірибені жақсартуға мүмкіндік береді деп үміттеніледі.

Асқазан талмасы мен шаян ауруы

Адамдарда иммунитетті жасанды түрде алғаш рет тудырудың ең ерте жазбалары – вариоляция немесе екпе салу, яғни адамды шешек ауруының аз зиянды табиғи түрімен (Variola Minor деп аталады) қасақана жұқтыру арқылы, оны шешек ауруының күштірек табиғи түрімен (Variola Major) қайта жұқтырудан қорғау. Бұл ежелгі Қытай мен Үндістанда қолданылған, ал 1720 жылдары Леди Монтегю және басқалар арқылы Түркиядан Еуропаға әкелінген. Англиядан бұл техника жылдам түрде колонияларға тарады, сондай-ақ Бостонға келген африкалық құлдар да оны таратуға көмектесті. Вариоляцияның кемшілігі – қолданылған екпе материалдары әлі де шешек вирусын қамтыды және, әлсіз болғанымен, екпе салынған адамды өлтіруі немесе жақын жердегі басқаларға жұқтыруы мүмкін еді. Дегенмен, Variola Minor арқылы жұқтырудан өлімге ұшырау қаупі 1-2% болса, ал табиғи шешек ауруынан өлімге ұшырау қаупі 20% болғандықтан, екпе салудың қаупі көбінесе қабылданатын делінді.

Егу

1796 жылы Эдвард Дженнер (Edward Jenner FRS) – дәрігер және ғалым, бұрынғыда шешекке қарсы егумен айналысқан, халық арасында сиыр шешегімен аурудың жеңіл белгілерге ие екені және өлімге соқтырмайтыны, сонымен қатар шешекке қарсы иммунитет беретіні туралы мәліметтер негізінде тәжірибе жасады. Бұл идея жаңа емес еді, оны бірнеше жыл бұрын Бенджамин Джести көрсеткен, бірақ ол өзінің ашылуын жарияламаған. 1798 жылы Дженнер өз байқауларын кеңейтіп, сиыр шешегінің бір науқастың жарасынан басқаларына төрт қолдан-қолға берілуі мүмкін екенін және тізбектегі соңғы адамды шешекке ұқсатып, иммунитет дамытқанын көрсетті. Дженнер осы процедураны сипаттап, вакцинасын тегін таратып, өз вакциналарын жасауға ниеттенгендерге көмектесу үшін ақпарат ұсынды. 1798 жылы ол өзінің танымал «Сиыр шешегінің себептері мен салдары туралы зерттеу» еңбегінде осы ақпаратты жариялады. Ол бұл мәселені алғаш рет толық зерттеп, медициналық қоғамның назарына жеткізгені үшін танылған. Кейбір қарсылықтарға қарамастан, вакцинация шешекке қарсы егуді ығыстырды. Дженнер, сол кездегі Корольдік қоғамның барлық мүшелері сияқты, эмпирик болды. Вакцинациядағы одан әрі жетістіктерді қолдайтын теория кейін пайда болды.

Токсоидтар

Кейбір аурулар, мысалы, тетанус, бактериялардың өсуі арқылы емес, бактериялардың токсин өндіруі арқылы туындайды. Тетанус токсині соншалықты қауіпті, адамдар табиғи инфекцияға иммунитет дамыта алмайды, себебі токсиннің мөлшері және адамды өлтіруге кеткен уақыт, иммундық жүйенің токсинді тануына және оған қарсы антиденелерді өндіруіне қажетті уақыттан кем. Дегенмен, тетанус токсині оңай денатурацияланады, оның ауру тудыру қабілетін жоғалтады, бірақ оны адамдарға инъекция салғанда тетанусқа қарсы иммунитетті қоздыра алады. Денатурацияланған токсин токсоид деп аталады.

Қосалқы заттар

Иммундау үшін токсоидтар сияқты қарапайым молекулаларды қолдану иммундық жүйенің әлсіз жауабын және осыған байланысты нашар иммундық жадыны тудырады. Дегенмен, қоспаға белгілі бір заттарды қосу, мысалы, тетанус токсоидын алюминийге адсорбциялау иммундық жауапты едәуір күшейтеді (Roitt және т.б. қараңыз). Бұл заттар адъюванттар деп аталады. Вакцина дайындау кезінде әртүрлі адъюванттар қолданылған. Адъюванттар иммундық жүйені зерттеуде де басқа жолдармен пайдаланылады. Иммуногендік молекулаларға (антигендер деп аталады) иммундық жауапты "күшейтудің" заманауи тәсілі – антигендерді конъюгациялау болып табылады. Конъюгация – антигенге иммундық жауапты да тудыратын басқа затты қосу, осылайша жалпы жауапты күшейтеді және антигенге қарсы берік иммундық жадыны қалыптастырады. Мысалы, токсоид лобарлық пневмонияға себеп болатын бактерияның капсуласындағы полисахаридке қосылуы мүмкін.

Уақытша иммунитет

Белгілі бір инфекцияға қарсы уақытша иммунитетті емделушіге сырттан өндірілген иммундық молекулаларды, антиденелер немесе иммуноглобулиндер ретінде танымал болу арқылы енгізуге болады. Бұл алғаш рет (әлі де кейде) иммунитеті бар адамның қанын алу, антиденелер бар қан фракциясын (сером деп аталады) оқшаулау және осы сарысуды иммунитет қажет болған адамға енгізу арқылы жүзеге асырылды. Бұл пассивтік иммунитет деп аталады, ал бір адамнан бөліп алып, екінші адамға инъекцияланған сарысуды кейде антисером деп атайды. Адамдарда басқа сүтқоректілердің, әсіресе жылқылардың антисеромы жақсы нәтижелерге ие болды және жиі өмірді құтқарады, бірақ анафилактикалық шок пен тіпті өлім қаупі бар, өйткені адам ағзасы кейде басқа жануарлардың антиденелерін бөтен белоктар ретінде таниды. Бұл оның иммундық жүйесі дамып жатқан кезде, жас балаларға белгілі бір қорғаныс береді. Қазіргі кезде синтетикалық (рекомбинантты немесе клеткалық клонды) адам иммуноглобулиндерін жасауға болады және бірнеше себептермен (биологиялық материалдардың приондық ластану қаупімен қоса) олар жиі қолданылуы мүмкін. Алайда, оларды өндіру қымбат және 2013 жылы кең ауқымды өндіріске енгізілмеген. Болашақта антиденелерді белгілі бір антигендерге сәйкес етіп жасанды түрде жасап, оларды көп мөлшерде шығарып, бактерия, вирус немесе прион сияқты белгілі бір патогенге ұшырағанға дейін адамдарға уақытша иммунитет беру мүмкін болады. Қазіргі уақытта бұл процесті түсінуге ғылым жеткілікті, бірақ оны жүзеге асыруға қажетті технология жоқ.