Кіріспе

Леуіліктер кітабы (/l//ɪ/'/v//ɪ//t//ɪ//k//ə//s/, Λευιτικόν, Leuïtikón; , Wayyīqrāʾ, 'Және Ол шақырды'; Liber Leviticus) – Тораның (Бес кітаптың) және Ескі өсиеттің үшінші кітабы, сондай-ақ Мұсаның үшінші кітабы деп те аталады. Ғалымдардың оның шығу тегіне қатысты ұсынған көптеген гипотезалары оның ұзақ мерзімде дамып, б.з.д. 538-332 жылдар аралығындағы Парсы кезеңінде қазіргі түріне жеткеніне келіседі, бірақ бұл мәселе даулы. Оның көптеген тараулары (1–7, 11–27) Құдайдың Мұсаға айтқан сөздерінен тұрады, оларды Мұса исраилдіктерге қайталап айтуға бұйырады. Бұл оқиға исраилдіктердің Мысырдан қашып, Синай тауына жеткеннен кейінгі Көшпенділік оқиғасы аясында орын алады (Шығу 19:1). Шығу кітабы Мұсаның исраилдіктерді Құдайдың нұсқауларымен (Шығу 25–31) Шатырды салуға қалай басшылық еткенін баяндайды (Шығу 35–40). Леуіліктер кітабында Құдай исраилдіктерге және олардың бас діни қызметкерлеріне, яғни Аарон мен оның ұлдарына Шатырда қалай құрбандық шалу керектігін және киелі шатырдың маңында қалай мінез-құлық тану керектігін айтады. Леуіліктер кітабы Шатыр аяқталып (Шығу 40:17) және исраилдіктер Синайдан аттанған арасындағы бір ай немесе бір жарым айдың ішінде орын алады (Сандар 1:1, 10:11). Леуіліктер кітабының нұсқаулары сенімге емес, діни рәсімдерге, заңға және моральдық принциптерге баса назар аударады. Дегенмен, олар Жаратылыс кітабының 1-тарауындағы жаратылыс туралы көзқарасты көрсетеді, онда Құдай адамдармен бірге өмір сүруді қалайды. Кітапта киелі орынның рәсімдерін адал орындау арқылы мұның мүмкін екендігі туралы үйретеді, егер адамдар күнә мен таза емес нәрселерден мүмкіндігінше аулақ болса. Рәсімдер, әсіресе күнә және кінә құрбандықтары, күнәлардың кешірілуіне (Леуіліктер 4–5) және таза емес нәрселерден тазаруға (Леуіліктер 11–16) мүмкіндік береді, соның арқасында Құдай халықтың арасындағы Шатырда өмір сүруін жалғастыра алады.

Атау

Ағылшын тіліндегі "Левиттер" атауы латынша "Leviticus" сөзінен келген, ал ол өз кезегінде Λευιτικόν (Leuitikon) сөзінен шыққан, бұл Израильдің Леви руына сілтеме жасайды. Грек тіліндегі бұл өрнек, еврей тіліндегі "торат коханим" – "қасиеттілер заңы" деген сөздің бір түрі болып табылады, себебі оның көптеген заңдары дін қызметкерлеріне қатысты. Еврей тілінде бұл кітап "Ваикра" деп аталады, кітаптың басындағы сөзден алынған, "Ваикра" – "Ол [Құдай] шақырды" деген мағынаны білдіреді.

Қорытынды

1–5 тарауларда құрбандықтардың әртүрлі түрлері құрбандық шалушылардың көзқарасынан сипатталады, бірақ діни қызметкерлердің қанды өңдеудегі рөлі маңызды. 6–7 тарауларда осыған ұқсас мәселелер қарастырылады, бірақ бұл жолы құрбандықты орындайтын және "бөліктерді" бөлетін діни қызметкердің көзқарасынан. Құрбандықтар – Құдай, діни қызметкер және құрбан шалушы арасындағы мәміле, бірақ кейбір жағдайларда құрбандықтың барлығы бір бөлік ретінде Құдайға арналады, яғни күлге айналдырылады. 8–10 тарауларда Мұсаның Һарон мен оның ұлдарын алғашқы діни қызметкерлер ретінде қалай тағайындағаны, алғашқы құрбандықтар және Құдайдың Һаронның екі ұлын діни рәсімдерді бұзғандық үшін жазалағаны айтылады. Бұл тараулардың мақсаты – құрбандық шалуға құқығы бар діни қызметкерлердің (яғни Һарон ұрпақтарының) мәртебесін, олардың жауапкершіліктерін және қауіп-қатерлерін көрсету. Құрбандық пен діни қызметкерлік институттар орнатылғаннан кейін, 11–15 тарауларда қара халыққа тазалық (немесе таза болу) туралы нұсқаулар беріледі. Белгілі бір жануарларды жеу, сондай-ақ бала туу тазалықты бұзады; кейбір тері аурулары (бірақ барлығы емес) таза емес саналады, сондай-ақ қабырғалар мен киімге әсер ететін кейбір жағдайлар (күлте және осыған ұқсас жағдайлар); әйелдердің менструациясы және ерлердің спермалық шығарылымдары (гонорея) сияқты денеден шығатын ерекше сұйықтықтар да таза емес. Тамақ ережелерінің себептері түсініксіз, ал қалған жағдайларда басшылық принцип – барлық осы жағдайларда "өмір күшінің" жоғалуы, көбінесе, бірақ әрқашан емес, қанмен байланысты. 16 тарау – Күнә тазалану күніне арналған (бұл атау алғаш рет 23:27-де кездеседі). Бұл – Бас діни қызметкердің киелі орынның ең қасиетті бөліміне, яғни ғибадатхананың ең қасиетті бөліміне кіре алатын жалғыз күн. Ол діни қызметкерлердің күнәлары үшін бұқаны, ал қара халықтың күнәлары үшін текені құрбандыққа шалуға тиіс. Діни қызметкер екінші ешкіні "Азазелге" – халықтың барлық күнәларын арқалап, шөлге жіберуге тиіс. Азазел кім екені белгісіз, кейбір христиан дәстүрлері оны құлаған періштемен байланыстырады, ал король Джеймс нұсқасы сияқты ескі ағылшын тіліндегі Киелі кітап аудармалары оны "күнәсін мойындаған ешкі" деп аударады. 17–26 тараулар – қасиеттілік кодексі. Ол жануарларды құрбандыққа шалуға тыйым салудан басталады, содан кейін көптеген жыныстық қатынастарға және балаларды құрбандыққа шалуға тыйым салады. Кодекске атын берген "қасиеттілік" туралы бұйрықтар келесі бөлімнен басталады: Молохқа табыну, медиумдар мен сиқыршыларды шақыру, ата-ананы қарғау және заңсыз жыныстық қатынасқа түсу үшін жазалар қарастырылған. Діни қызметкерлер қайғы-қасірет салттары және дене кемістіктері туралы нұсқаулар алады. Құдайға қарсы сөйлегенге өлім жазасы беріледі, сондай-ақ құрбандық етінің желу ережелері, күнтізбе туралы түсінік, демалыс және мерейтой жылдарына қатысты ережелер, май шамдары мен киелі орындағы нан туралы ережелер, құлдық туралы ережелер де бар. Кодекс ізраилдіктерге заң мен өркендеудің, немесе қорқынышты жазалардың арасында таңдау жасау керектігін айтады, олардың ең жаманы – жерден қуылғандық. 27 тарау – әртүрлі және, мүмкін, кейінірек қосылған, Иемізге бағышталу ретінде қызмет ететін адамдар мен заттар туралы және ант берудің орнына оны қалай толықтай орындауға болатыны туралы мәліметтер келтіреді.

Құрамы

Ғалымдардың көпшілігі Бес кітаптың соңғы түрі парсы дәуірінде (б.з.д. 538–332) қалыптасқанына келген. Дегенмен, Леуіліктер кітабы осы түріне жеткенге дейін ұзақ даму жолынан өтті. Леуіліктер кітабының барлық құрамы діни әдебиет болып табылады. Көптеген ғалымдар 1–16 тарауларды (Діни кодекс) және 17–26 тарауларды (Қасиеттілік кодексі) екі мектептің жұмысы деп қарастырады. Бірақ Қасиеттілік кодексінің материалы Діни кодекс сияқты техникалық терминдерді қолданса да, олардың мағынасын таза рәсімдерден теологиялық және моральдық мәселелерге дейін кеңейтеді, соның нәтижесінде Діни кодекстің рәсімдері Израильдің Яхвемен қарым-қатынасының үлгісіне айналады: Яхвемен бірге болу арқасында таза емес шатыр қасиетті болатындай, Яхве де Израильдің тазаруын (қасиетті болуын) қабылдап, басқа халықтардан оқшаланғанда олардың арасында тұрады. Діни кодекс бойынша рәсімдер, көрінеу, дін қызметкерлерінің нұсқаулар беруінен және діни мәселелерге жауап беруінен пайда болған. Қасиеттілік кодексі (немесе H) бұрын жеке құжат болған, кейін Леуіліктер кітабының бір бөлігіне айналған, бірақ Қасиеттілік кодексінің авторларын Діни кодекспен жұмыс істеген және Леуіліктер кітабын қазіргі түрінде жасаған редакторлар деп санаған дұрыс.

Құрбандықтар мен рәсімдер

Көптеген ғалымдар Леуіліктер кітабындағы рәсімдердің Израильдің Құдайымен қарым-қатынасына қатысты теологиялық мағынасы бар екенін айтады. Жакоб Милгром осы көзқарасты таратуда ерекше ықпал етті. Ол Леуіліктердегі діни ережелердің теологиялық ойдың ұйғын жүйесін көрсететінін мәлімдеді. Авторлар олардың Израиль ғибадатханасында іске асырылатынына үміттенді, сондықтан рәсімдер осы теологияны, сондай-ақ кедейлерге деген этикалық көңіл көрсетуді де білдіретін болды. Милгром кітаптағы тазалық ережелерінің (11–15 тараулар) этикалық ойлауға негізделгенін де дәлелдеді. Көптеген басқа зерттеушілер Милгромнан Леуіліктер ережелерінің теологиялық және этикалық салдарына қатысты зерттеулер жасауда (мысалы, Маркс, Балентин) үлгі алды, бірақ кейбіреулері олардың қаншалықты жүйелі екеніне күмән келтірді. Осылайша, рәсімдер – бұл өздері үшін жасалған әрекеттер емес, Құдай, әлем және адамзат арасындағы қарым-қатынасты сақтаудың бір құралы.

Кехуна (иудей діни қызметкерлері)

Діни қызметкерлердің басты міндеті – құрбандық тақтасында қызмет ету. Һаронның ұлдары ғана толыққанды діни қызметкерлер болып саналады. (Езекиел құрбандық тақтасының діни қызметкерлері мен төменгі леуіліктерді де ажыратады, бірақ Езекиелде құрбандық тақтасының діни қызметкерлері Һаронның емес, Садоктың ұлдары; көптеген ғалымдар мұны Бірінші ғибадатхана дәуіріндегі түрлі діни топтар арасындағы күрес қалдығы ретінде қарастырады, осы күрес Екінші ғибадатханада Һарондық құрбандық тақтасының діни қызметкерлері мен төменгі деңгейдегі леуіліктердің – әншілер, қақпашылар және т.б. – иерархиясымен шешілген.) 10-тарауда Құдай Һаронның үлкен ұлдары Надаб пен Әбиһуді «жат хош иіс» шалғаны үшін өлтіреді. Арунның екі ұлы қалды. Түсіндірушілер оқиғадан түрлі хабарларды оқыды: сүргіннен кейінгі кезеңде діни қызметкерлер арасындағы күрес туралы ой (Герстенбергер); немесе ғибадатханадан тыс жерде хош иіс шалуға қарсы ескерту, онда жат құдайларды шақыру қаупі болуы мүмкін (Милгром). Қалай болғанда да, екі өлген діни қызметкердің денелері киелі орынды ластады, бұл келесі тақырыпқа – қасиеттілікке – алып келді.

Лайымдық пен тазалық

Исраилдіктер Яхвеге жақындап, оның қауымының бір бөлігі болып қалу үшін діни тазалық өте қажетті. 11–15 тарауларда тазалықсыздықтың түрлі себептері қарастырылады және тазалықты қайта орнату үшін жасалатын рәсімдер сипатталады. Олардың бірі – жыныстық қатынас, отбасылық қарым-қатынастар, жер меншігі, құдайға сыйынбау, құрбан шалу және қасиетті мерекелерді сақтау ережелерін сақтау арқылы тазалықты сақтау. Яхве Исраилмен Шатырда мекендейді. Барлық діни рәсімдер Яхвеге және киелі орынды салу мен күтіп ұстауға бағытталған, бірақ күнә тазалықсыздық тудырады, сондай-ақ бала туу және етеккір сияқты күнделікті оқиғалар да осыған себеп болады; тазалықсыздық киелі мекенді ластайды. Киелі орынды тиісінше тазартпау Құдайдың кетуіне әкелуі мүмкін, бұл апатты жағдайға соқтығар еді.

13-тараудағы жұқпалы аурулар

13-тарауда Құдай Мұса мен Һаронға жұқпалы ауруларды қалай анықтап, оларға қалай ден қою керектігін түсіндіреді. Еврей Библиясын әртүрлі тілдерге аударғандар мен түсіндіргендер бұл жұқпалы аурулар немесе тзараат (צרעת) туралы ешқашан бір пікірге келген емес, ал кітаптардың аудармасы мен түсіндірілуі нақты белгісіз. Көбінесе бұл аурулар алапес деп аударылады, бірақ 13-тарауда сипатталған белгілер әдеттегі алапес белгілеріне ұқсамайды. Қазіргі дерматология 13-тараудағы көптеген жұқпалы аурулар дерматофитоздар, яғни өте жұқпалы тері аурулары тобы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 29–37 аяттарда сипатталған сақалдың жұқпалы ауруы ерлерде Tinea barbae, ал әйелдерде Tinea faciei болуы мүмкін; 29–37 аяттарда сипатталған жұқпалы ауру (шаштың түсуіне және соңында толық шашсыз қалуға әкелетін) Tinea capitis (Favus) болуы мүмкін. 1–17 аяттар Tinea corporis-ті сипаттайды. Еврей тіліндегі бохақ сөзі 38–39 аяттарда "тері безгегі" немесе "көкпеңбек" деп аударылады. Сонымен қатар, 18–23 аяттарда күйік салғаннан кейінгі инфекциялар, ал 24–28 аяттарда жарақаттан кейінгі инфекциялар сипатталады.

Кепілдік

Құрбандық арқылы діни қызметкер күнә үшін "кәпарат келтіреді" және құрбандық шалушы кешірім алады (бірақ тек Жахве құрбандықты қабылдаса ғана). Кәпарат ету рәсімдері құрбанның өмірінің символы ретінде қанды төгуді немесе шашуды қамтиды: қан күнәні жоюға немесе сіңіруге күшті. Кітаптың екі бөлімге бөлінуі құрылымдық тұрғыдан кәпарат етудің рөлін көрсетеді: 1–16 тараулар кәпарат ету институтын орнатуға шақырады, ал 17–27 тараулар кәпарат етілген қауымның қасиеттілікте өмір сүруіне шақырады.

Қасиеттілігі

17–26 тараулардың тұрақты тақырыбы – «Мен, сенің Құдай Ием, қасиеттімін, сондықтан сендер де қасиетті болыңдар!» деген сөздердің қайталануында. Нақты заттар, тіпті күндер де қасиетті болуы мүмкін, бірақ олардың қасиеттілігі Яхвемен байланысты болуынан туындайды – жетінші күн, киелі шатыр және дін қызметкерлерінің барлығы одан қасиеттілік алады. Осының салдарынан, Израиль халқы Құдаймен қауіпсіз өмір сүру үшін өз қасиеттілігін сақтауға тиіс болды. Қасиеттілік қажеттілігі – Яһудилердің Уәде етілген жерге (Қанаанға) ие болуы үшін, онда олар қасиетті халыққа айналады: «Сендер тұрған Мысыр еліндегідей істемеңдер, және Мен сендерді алып келе жатқан Қанаан еліндегідей істемеңдер! Менің заңдарымды орындаңдар және Менің ережелерімді сақтаңдар! Мен сенің Құдай Иеммін» (Леуіліктер 18:3).

Кейінгі дәстүр

Леуіліктер Тораның бір бөлігі ретінде Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың, сондай-ақ Самария ғибадатханасының заң кітабына айналды. Оның ықпалы Өлі теңіздегі шиыршықтарда, яғни Леуіліктер кітабының б.з.д. 3-1 ғасырларға дейінгі он жеті қолжазбасының үзінділерінде анық көрінеді. Көптеген басқа Құмран шиыршықтары осы кітапты, әсіресе Храм шиыршығы мен 4QMMT-ді сілтеме жасайды. Яһудилер мен христиандар Еврейлер кітабындағы жануарларды құрбандыққа шалу туралы нұсқауларды біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап, 70 жылы Иерусалимдегі Екінші ғибадатхананың қирауынан кейін орындамайды. Жануарларды құрбандыққа шалатын ғибадатхана болмағандықтан, иудаизм дұға мен Тораны зерттеуге көшті, нәтижесінде раввиндік иудаизм пайда болды. Дегенмен, Леуіліктер кітабы яһуди заңдарының маңызды көзі болып табылады және дәстүр бойынша балалар раббиндік білім беру жүйесінде алғашқы оқитын кітап болып саналады. Леуіліктер кітабы бойынша екі негізгі Мидрашим бар: халахикалық (Сифра) және аггадикалық (Ваикра Рабба). Жаңа өсиет, әсіресе Еврейлерге жолданған хат, Исаны өзінің қанын күнәға тәуекел етіп ұсынған бас діни қызметкер ретінде сипаттау үшін Леуіліктер кітабындағы ойлар мен бейнелерді пайдаланады. Христиандар көбінесе Жаңа өсиеттің Ескі өсиеттің рәсімдік заңдарын, соның ішінде Леуіліктердегі кейбір ережелерді жоққа шығарады деп санайды. Сондықтан христиандар әдетте Леуіліктер кітабындағы тамақтану, тазалық және егіншілікке қатысты ережелерді сақтамайды. Алайда христиандық ілімдер рәсімдік және моральдық ережелер арасындағы шекараны қайда жүргізу керек деген мәселеде әртүрлі болды. Үшінші ғасырдың теологы Ориген "Леуіліктерге арналған уағыздар" еңбегінде діни қызметкерлердің қасиеттерін, христиандардың барлық нәрседе кемелді болуы, қатаңдық, даналық және жеке өзін-өзі тексеру, күнәларды кешіру және күнәкарларды (сөзбен және іліммен) қайтару үшін үлгі ретінде түсіндірді.