Кіріспе

Органикалық қосылыс

Криптофандар – негізінен молекулалық қапсулалау және тану үшін зерттеліп, синтезделген органикалық супермолекулалық қосылыстар класы. Криптофандардың маңызды қолданысының бірі – отын жасушалы автомобильдерде пайдалануға болатын сутек газын қапсулалау және сақтау. Криптофандар сондай-ақ органикалық химиктерге қалыпты жағдайда жүргізу қиын болатын реакцияларды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін контейнерлер ретінде қызмет ете алады. Молекулалық танудың ерекше қасиеттеріне байланысты криптофандар органикалық молекулалардың субстраттармен байланысуын зерттеудің жаңа тәсілі ретінде үлкен перспективаға ие, әсіресе биологиялық және биохимиялық қолданыстарға қатысты.

Ашылу

Криптофандар 1981 жылы Андре Колет пен Жаклин Габард жасаған, шаблондық бағытталған синтез арқылы алынған алғашқы криптофан – қазір криптофан А деп белгілі – кезде табылды.

Құрылымы

Криптофандық қуыстар екі тостаған тәрізді [1.1.1]–ортоциклофан бірлігінен (циклотривератрилен қараңыз) үш көпірмен (Y деп белгіленеді) байланыстырылып құрылады. Ароматтық сақиналарға бекітілген R1 және R2 шеткі топтарын таңдауға да мүмкіндік бар. Көптеген криптофандар симметриялық түрлерімен ажыратылатын екі диастереомерлік форманы (син және анти) көрсетеді. Бұл жалпы схема (Y, R1, R2 және симметрия түрі) арқылы қуыстың ішіндегі гидрофобты кеңістіктің пішінін, көлемін және химиялық қасиеттерін өзгертуге мүмкіндік береді, бұл криптофандарды көптеген кіші молекулаларды және тіпті химиялық реакцияларды қапсулалауға ыңғайлы етеді.

Симметрия

Антикриптофан изомері D3 нүктелік тобына, ал синкриптофан изомері C3h нүктелік тобына жатады. Осылайша, екі молекуланың да дипольдік моменті байқалмайды.