Кіріспе

Жапон мифологиясы мен фольклорындағы йокайдың бір түрі.

Уши-они (牛鬼), немесе гюки, – Батыс Жапония фольклорында кездесетін йокай. Фольклорда уши-онидің әртүрлі түрлері туралы айтылады, бірақ көбінесе олар сиыр басы бар құбыжық ретінде бейнеленеді. Уши-они көбінесе жағажайларда пайда болып, сол жердегі адамдарға шабуыл жасайды.

Сипаттама

Уши-онилердің қатыгез, жабайы мінез-құлқы бар. Олардың сыртқы келбеті негізінен географиялық орналасуына байланысты әртүрлі болады. Олар адамдарды өлтіруден және жеуден ләззат алады. Көбінесе олардың денесі алты аяғы және әр аяғының ұшында ұзын, жалғыз тырнақтары бар, құбыжыққа ұқсас бейнеленеді. Басқа сипаттамаларда олар бұқаның басы мен онидің денесіне ие. Кейбір аңыздарда олар таулардағы ғибадатхана қақпаларының алдында адам киімінде немесе жәндік қанаттарымен ұшып жүргендей болады. Тағы да кейбір уши-онилер керісінше, онидің басы мен бұқаның денесіне ие. Мұндай уши-ониге кездескен адам ауруға шалдығуы мүмкін. Осы жердегі уши-онилердің денесі мысыққа ұқсас, серпімді, доп сияқты, 1 шаку (шамамен 3,3 метр) немесе одан да ұзын құйрығы бар, сондықтан олар жүргенде ешқандай дыбыс шығармайды. Мио өзенінің жанындағы йокай туралы әңгіме – адам кейпіне айналып, тіпті адамға көмектесетін уши-они туралы өте ерекше оқиға. Бір жас жігіт өз бентосын өзеннің иесі, уши-онинің кейпін өзгерткен әйелмен бөлісті. Екі айдан кейін су тасқыны шалқалағанда, оны сол кейпін өзгерткен уши-они құтқарып алды. Алайда, адамды құтқарған уши-они осы дүниеден кетуге тиіс деседі. Сондықтан, уши-они жас жігітті құтқарып жатқанда, оның денесінен қызыл қан ағылып, еріп жоғалып кетті. Сонымен қатар, Камакура дәуірінде құрылған Хачиманның билігі туралы жазылған «Хачиман Гудокун» кітабында император Чуаймен соғысқан Цзиньрин атты они туралы жазбалар бар, және бұл аталған аңыздың бастауы деп есептеледі. «Сакуёши» (作陽志) кітабы Кошихатадағы Охира тауында, Томата ауданы, Мимисака провинциясы (қазіргі Томата ауданы) «гюки» (牛鬼) деп аталатын паранормальды құбылысты сипаттайды. Канай дәуірінде 20 жастағы ауыл қызы өзін үкіметтік шенеунік деп таныстырған адамнан бала тапты. Бірақ баланың тістері ұзарып, құйрығы мен мүйіздері өсіп, уши-ониге айналды. Сондықтан ата-анасы баланы өлтіріп, жол жиегінде көрсету үшін темір қазыққа шаншады. Фольклоршы Кюнио Янагата бұл бір кезде құдай ретінде қастерленген тау рухы, кейін құлап, йокай ретінде көрінуге бастады дейді.

Саньин облысы

Саньин аймағынан Солтүстік Кюсюға дейінгі жағалауда олар теңізден нуре онна мен изо оннамен бірге пайда болады деседі. Баласы бар әйел біреуді тоқтатып, баланы бір сәт ұстап тұруын сұрайды; ол адам баланы ұстағанда, бала тас сияқты ауыр болып, қимылдауға мүмкін болмайды, ал уши-они осы мүмкіндікті пайдаланып, сол адамды өлтіріп жейді. Олар адамдарға жақындау үшін әйел түріне еніп, өзгеріп кетеді, бірақ түр өзгергеннен кейін де, су бетіндегі олардың көрінісі уши-ониге ұқсайды, сондықтан олардың нағыз кім екенін осылай білуге болады. Сонымен қатар, Ивамиде (қазіргі Шимане префектурасы) бір балықшыға баласын құшақтап тұрған бейтаныс әйел келіп: «Осы баланы біраз уақытқа ұстап тұруыңызды өтінемін», – деді. Ол баланы қолына алғаннан кейін, әйел жоғалып кеткендей болды, сосын теңізден уши-они пайда болды, ал оның қолындағы бала өте ауыр тасқа айналды, сондықтан қашуға болмады. Оның әулетінің ұрпақтан-ұрпаққа жеткен қылышы ұшып келіп, уши-онидің мойнын тесіп, өлімнен аман қалды. Уши-они кейбір жер аттарының шығу тегімен де байланысты, және Ямагучи префектурасының Хикаридегі Ушизима аралында осы уши-они пайда болғандықтан деп есептейді. Осы аймақтағы бір әңгімеде, белгілі бір ауылда мал өгізі уши-они жеп қойған. Оны өлтіруге тырысқан ауыл тұрғындары да өлтіріліп желінген, ал Чикамори Саконның батыры осы туралы естіп, бір жебемен өлтірді. Ауыл тұрғындары қуанышқа бөленіп, уши-они қалай өлтірілгенін айтқанда, жебе тартуды еліктеген, осы оқиға осы префектураның Момотесай фестивалінің бастауы саналды. Монобедегі (қазіргі Ками) Азаходо егістігінің аңыздарында, сол жерде тұратын бір қарт әйел, құмыра сияқты ыдысқа түсіп, қамалып қалған жылап тұрған уши-ониді құтқарып алыпты, содан кейін уши-они осы жерлерді қарғысқа ұрытпаған екен.

Эхиме префектурасы

Увадзимадағы уши-они туралы аңыз барлық уши-они аңыздарының ішінде ең танымал. Бір кезде уши-они адамдар мен малға шабуыл жасағандықтан, оны өлтіру үшін Кавабе, Кита ауданынан ямабуши шақырылды. Ауылда уши-онимен кездескен ямабуши, коньки тартты және мантра оқыды, сонда уши-они кері шегінді. Ямабуши оның қабағының арасына қылыш тікті де, денесін кесіп бөлшектеді. Уши-онидің қаны 7 күн 7 түн бойы ағып, өзенге айналды. "Уши-они-фучи" (уши-они өзенінің тоғаны) деп аталатын бірнеше орын бар – бірі Кочи префектурасының Тосаямасында, бірі Токусима префектурасының Ширакиямасында, және бірі Кагава префектурасының Негоро-джи-де, осы оқиға осы жерде болған деседі. Тағы бір теория бойынша, Эхиме префектурасын мекендеген уши-они өгіздің басы мен киттің денесіне ие болған. "Уши-они" деген атпен таралған аңыздар болғанымен, олардың сыртқы түрі өте әртүрлі, бұл yōkai зерттеушісі Бинтаро Ямагучидің теңізден келген ірі жандардың барлығы уши-они деп аталған болуы мүмкін деген тұжырымына әкелді. Увадзима доменінде үй дауларының құрметіне салынған Вэри джинжа киелі орны 23 және 24 шілдеде Уши-они фестивалін өткізеді. Қытай жаңа жылындағы айдаһар бишілері сияқты, бұл уши-они үлкен, бірнеше адамнан тұратын костюммен, матадан жасалған денесімен және оюлы, боялған басымен, бағанаға бекітіліп көрсетіледі. Оның басы он сияқты, мойны ұзын, ал денесі өгіздікі. Денесі қызыл немесе қоңыр түсті, яқтың терісіне ұқсас қалың жүні бар. Қысқа қылыш оның құйрығын ауыстырады.

Цубаки түбір теориясы

Уши-онинің шын мәнінде қартайған цубаки түбі екендігі туралы теория бар. Жапониядағы аңыздарда цубакиде құдай рухтары мекендейді делінеді, сондықтан уши-они осы рухтың көрінісі ретінде түсіндіріледі, және оларды жаман рухтарды қорғау үшін құрметтеу дәстүрі бар. Сондай-ақ, цубаки – ерекше, қасиетті гүл ретінде қарастырылады, ол мүйістер мен жағалаулардың шеткі бөліктеріндегі қасиетті орындарда өседі, ал цубаки гүлдері шекараларда гүлдейтіндіктен, уши-они пайда болатын жерді көрсетеді деген теория бар. Нюре-онна да, уши-они да жағалаудан пайда болады, басқа ешқандай жерден емес.

Шиман префектурасы, Ивами ауданы (島根県石見)

Тағы бір танымал уши-они – Шимане префектурасының жағалауында және Батыс Жапонияның басқа аймақтарында тіршілік ететін, балықшыларға шабуыл жасайтын алып, қатыгез теңіз құбыжығы. Ол көбінесе өрмекші немесе қабысқыш тәрізді денемен бейнеленеді. Бұл уши-они нұре-онна деп аталатын тағы бір құбыжықпен байланысты сияқты, ол кейде уши-они шабуыл жасамас бұрын пайда болып, құрбанын баласын ұстауға алдайды, ал ол бала адамның қолына жабысып, қашуға кедеріл үшін ауырлай береді.

Изумо облысы (出雲)

Кейбір аңыздарға сәйкес, Идзумо аймағындағы уши-онидің көрінісі басқа аңыздармен салыстырғанда түбегейлі өзгешеленеді. Бұл бакемоно өгізге емес, жарқыраған ақ көбелекке ұқсайды. Бұл уши-они түрі топтап пайда болып, ылғалды, жаңбырлы күндері көпірден өткенде жолаушылардың денесіне жабысады.

Кагава префектурасы, Такамацу қаласы (香川県高松市)

Тағы бір уши-они Кагава префектурасының Такамацу қаласындағы Негородзи ғибадатханасының аумағында мүсін түрінде бейнеленген. Ол үлкен кіреукелері, тікенді білектері және ұшқыш тілсырғаның қанаттарындай қабықтары бар екі аяқты құбыжық. Жақын жердегі тақташада бұл жаратылыс шамамен төрт жүз жыл бұрын аймақты қорқытып, Ямада Курандо Такакио (山田蔵人高清) атты шебер мергеннің қолынан қаза тапқандығы айтылған. Ол оның кіреукелерін ғибадатханаға сыйлап, оларды бүгінге дейін көруге болады.

Киото, Кумихама шығанағы (京都府久美浜湾)

Киотодағы Кумихама шығанағында түнде балық аулаған кезде балықшылар қарсы жағалаудан оларды шақыратын дауыс естиді. Бірақ екінші жағалауға келгенде ешкім болмайды. Сосын дауыс бастапқы жағалаудан естіледі. Балықшылар осы дауысты бірнеше рет қуғаннан кейін қайықтарына оралып, қайықтағы барлық балықтың жоғалып кеткенін көреді. Бұл қорқыныш уши-онимен байланыстырылады. "Гозу Тенно" (аспанның өгіз бас патшасы) кейде Сусанооның тағы бір аты деп есептеледі, ал Сусанооның қатал мінезі ескеріле келе, бұл уши-они Сусанооның бір бейнесі болуы мүмкін деген теория бар. Йокай зерттеушісі Кенжи Мураками Уши Гозеннің ғибадатханаға шабуыл жасауы діни қақтығыстың нәтижесі екенін айтады.

Атмосфералық жұлдыздар

Секиядо доменінің жауынгері Уда Масамичидің "Исецу Мачимачи" (異説まちまち) атты мақаласында уши-они құбылысы атмосфералық құбылыс ретінде, жарық түрінде сипатталған. Мақалаға сәйкес, Идзумо провинциясында (қазіргі Шимане префектурасының солтүстік бөліктері), ылғалды, үздірілмей жаңбыр жауатын кезде, тау өзенінен өтетін көпір сияқты жерге барса, ақ жарықтардың ұшып, денеге жабысып, кетпейтіні байқалса, "Мен уши-ониге кездестім" дейтін, ал одан құтылу үшін оттың жылуына жақындау қажет еді. Бұл Ниигата және Шига префектураларындағы миноби деп аталатын атмосфералық құбылысқа ұқсас деп саналады.

Ескерткіштер

Анан қаласында, Токусима префектурасында, Кажима есімді отбасы, уши-ониден келген дегенді айтатын жануардың бас сүйегін қастерлеп сақтап келеді. Дәстүр бойынша, Кажима отбасының бабалары осы уши-ониді жергілікті шаруалардың одан азап шегуіне байланысты өлтіріп, басын әкелген. Фукуока префектурасының Куруме қаласындағы Канонджидегі мумияланған қол, Кохей жылдарында (1063) пайда болған уши-ониге тиесілі деп есептеледі. Оның басы өгіздің басына, ал денесі оны тәлкекке салушының денесіне ұқсас болған, сондай-ақ ол жақын жердегі тұрғындарды үстерк күшпен мазалаған. Көптеген провинциялардан келген жауынгерлер оны өлтіруге батыл болмаса да, бас діни қызметкер Канамицу Шоннин оны ненбуцу және буддалық күш арқылы жеңген. Оның қолы ғибадатханаға жеткізілген, басы астанаға ұсынылған, ал құлақтары Миносан тауына ("құлақ сақтау тауы") жерленген. Эхиме префектурасының Кумакоген айманында бұрын уши-онилер болғандығы туралы жазбалар бар, бірақ қазір олардың ешқайсысы қалмаған.

Мерекелерде

Эхиме префектурасының Наньё аймағында, әсіресе Уважима және оның төңірегінде, даши (шеру машиналары) процессиясы бар жергілікті фестиваль өтеді, олар уши-они деп аталады. Бұл фестивальдің пайда болуына қатысты бірнеше түсінік бар, соның ішінде уши-онидің қасиетті жаратылыс екендігі туралы пікір, Иё провинциясынан Тонай Зушо мен Кураки Хейнодзо уши-ониді қалай өлтіргені туралы әңгіме, Иёдан келген бір адамның Токусима префектурасының Кайфу ауданында уши-ониді қалай өлтіргені туралы әңгіме, сондай-ақ Тоётоми Хидеёши Кореяға әскер жіберген кезде Като Киёмаса Кореяның жолбарыстары үшін "құбыршақ арбалар" жасағаны туралы әңгіме де бар. Наньё аймағында олар микошидің алдында болып, жаман рухтарды қорғау қызметін атқарады деседі. Уши-они басқа да жерлерде, мысалы Сада мүйісі аймағында, Микаме, Сейё, Кита ауданындағы фестивальдарда да кездеседі.

Уши-они маскасы (кабу)

Уаджима станциясының (JR Yosan Line) аумағында әшекей ретінде "уши-они" ("уши-они") "кабу" орнатылған. Бұдан басқа, Уважима аймағындағы жергілікті тағам дайындайтын орындарда кейде "уши-они" "кабу" үлгісінде жасалған заттармен безендіріледі. Оларды Мацуямадағы Уважима тамақтану орындарында да кездестіруге болады.

Кикуманың уши-онисі

Кикумадағы Камо Джиньяда өткізілетін күзгі фестиваль – Тойо аймағында уши-онилер пайда болатын жалғыз фестиваль. Олар қара матамен жабынып, денесі дөңгелек, біраз үлкен болады. Эхиме префектурасынан басқа, Амами Ошима аралында «Нумато Нукануши» деп аталатын уши-ониге сену фестивалі бар, онда безендірілген көптеген сегіз мүйізді, сегіз аяқты және сегіз құйрықты мадара пішінді үлгілері бар сиыр иокай құдайы (егіншілік құдайы) теңізден көтеріліп, қатты, дауыспен айқайлап, отты ошақтардың маңында жүреді, ал арал тұрғындары оларға жақындағанда бас иеді. Бірақ бұл шын мәнінде ойдан шығарылған құдай, және арал тұрғындары материктен келген адамдардың мұны айтқанын ұнатпайды. Минамитакаки ауданында, Нагасаки префектурасында (қазіргі Унзен) «Тошимон» деп аталатын, Уважима, Эхиме префектурасында «Ушонин» деп аталатын және Ичики, Хиоки ауданы, Кагосима префектурасында (қазіргі Ичикусикино) «Цукуимон» деп аталатын ұқсас уши-они және өгіз құдай фестивалдары да бар. Сонымен қатар, Кагосима шығанағының жағасындағы Осуми түбегінде «унмуши» (теңіз бұқасы) деп аталатын қара түсті алып бұқаның теңізден шығып, кез-келген жерде серуендейтіні айтылады. Бұл унмуши бон мейрамынан кейін 27-ші күні пайда болады деп есептеледі, сондықтан осы аймақтың халқы сол күні теңізге жақындамайды. Комик суретші Мидзуки Шигеру уши-онилердің түбінде ежелгі үнді өгіз құдайлары тұрғанын болжайды, сондықтан Дайжизайтен (Шива), Изанатен (Ишана) және Энма-тен (Яма) бейнелерімен байланысты, сондай-ақ Сугавара но Мичизанеге (Тенман Дайжизайтен) арналған Тенмангу ғибадатханасының болуы да осымен байланысты.