Василь Стус: Украин ақыны және диссидент

Кіріспе

Васи́ль Семе́нович Стус (6 қаңтар 1938 – 4 қыркүйек 1985) – украин ақыны, аудармашы, әдеби сыншы, журналист және украиндық диссиденттік қозғалыстың белсенді мүшесі. Оның саяси нанымы үшін Кеңес үкіметі оның туындыларын тыйым салған, және ол Пермьдегі (бұрынғы Кеңес саяси тұтқындарының еңбек лагері, кейіннен Саяси қуғын-сүргін тарихы мұражайы) 13 жыл қамауда өмір сүрді. 1985 жылдың 4 қыркүйегінде аштан өлуге шақырғаннан кейін қайтыс болды. 2005 жылдың 26 қарашасында Украина президенті Виктор Ющенко оған өлімнен кейін ең жоғары ұлттық атақ – «Украинаның Батыры» атағын берді. Стус Украинаның ең ірі ақындарының бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

Василь Стус 1938 жылы 6 қаңтарда Украина КСР-інің Винница облысы Хайсин ауданы Рахнивка ауылында шаруа отбасында дүниеге келді. Келесі жылы оның ата-анасы Семен Демьянович пен Ирина Яковлевна Сталино қаласына (қазіргі Донецк) көшіп барды. Бір жылдан кейін оларға балалары да қосылды. Василий украин тілі мен поэзиясын алғаш рет анасынан білді, ол оған украин халық әндерін айтатын. Орта мектепті бітірген соң Василь Стус Сталинодағы педагогикалық институттың (қазіргі Донецк университеті) тарих және әдебиет факультетіне оқуға түсті. 1959 жылы институтты үздік бітірді. Бітіргеннен кейін Стус қысқа уақыт бойы Кировоград облысындағы Таужне ауылында украин тілі мен әдебиеті пәнінің орта мектеп мұғалімі болып жұмыс істеді, содан кейін екі жыл бойы Кеңес Армиясына шақырылды. Университетте оқып жүріп және Орал тауларындағы әскери қызметінде ол поэзия жазуға кірісіп, Иоганн Вольфганг фон Гёте мен Райнер Мария Рилькеден жүзден астам өлеңді украин тіліне аударды. Оның аудармаларының түпнұсқалары кейіннен КГБ-мен тартып алынып, жоғалып кетті. Әскери қызметтен кейін 1960-1963 жылдары "Социалистік Донбас" газетінде редактор болып жұмыс істеді. 1963 жылы докторлық (Ph.D.) бағдарламасы бойынша Киевтегі Украина Ғылым академиясының Шевченко атындағы әдебиет институтында оқыды. Сонымен қатар, ол өзінің таңдамалы өлеңдерін жариялады. 1965 жылы Валентина Попелюхқа үйленді, ұлы Дмитрий 1966 жылы дүниеге келді. 1965 жылы 4 қыркүйекте Киевтің Украина кинотеатрында Сергей Параджановтың "Естен кеткен ата-бабалардың көлеңкесі" фильмінің премьерасы кезінде Василий Стус украин интеллигенциясының тұтқындалуына қарсы наразылық акциясына қатысты. Нәтижесінде 30 қыркүйекте институттан шығарылып, кейіннен Мемлекеттік тарихи мұрағаттан жұмысынан айырылды. Содан кейін ол құрылыс алаңында, өрт сөндіруші және инженер болып жұмыс істеді, поэзиямен айналыса берді. 1965 жылы ол өзінің алғашқы "Айналым" (Круговерть) кітабын баспаға ұсынды, бірақ кеңестік идеология мен көркемдік стиліне сәйкес келмеуіне байланысты қабылданбады. Оның келесі поэзия кітабы "Қысқы ағаштар" (Зимові дерева) да, ақын Иван Драч пен сыншы Евгений Адельгеймнің оң пікірлеріне қарамастан, қабылданбады. 1970 жылы бұл кітап Бельгияда басылып шықты. 1972 жылы 12 қаңтарда "советке қарсы агитация және пропаганда" жасады деген айыппен тұтқындалды. Ол бес жыл еңбекпен түзету лагерінде және екі жыл Магаданда жер аударылды. 1979 жылы тамызда жазасын өтеп, Киевке оралып, құю зауытында жұмыс істеді. Ол Украинаның Хельсинки тобының (УХГ) мүшелерін қорғап сөйледі. Стус өзі 1979 жылы қазанда УХГ-ге қосылды. "Киевте мен Хельсинки тобына жақын адамдар ең ашық түрде қуғынға ұшырап жатқанын білдім. Бұл, кем дегенде, Овсьенко, Хорбал, Литвин процестерінде болды, және олар жақын арада Черновил мен Розумныймен де ұқсас әрекет жасады. Мен Киевтің мұндай түрін қаламаймын. Топтың бағытсыз қалғанын көріп, оған қосылдым, өйткені басқаша істей алмадым. Мен психологиялық тұрғыдан түрменің есігі мен үшін ашылғанын, енді кез келген уақытта жабылатынын және ұзақ уақытқа жабылатынын түсіндім. Бірақ мен не істесем екен? Украиналықтар елден шыға алмады, мен де шекарадан шыққым келмеді, өйткені онда Ұлы Украинада кім ашу-ыза мен наразылық білдіретін дауыс бола алады? Бұл менің тағдырым еді, өз тағдырыңды өзің таңдамайсың. Тағдыры қандай болмасын, оны қабылдайсың. Ал сіз оны қабылдамасаңыз, ол сізді күшпен алады. Алайда мен басымды иіскеймін деген ойда емеспін, не болғанда да. Артымда Украина, менің қысымға ұшыраған халқым тұрды, оның ар-намысын қорғауым керек еді немесе құрып кетуім керек еді". ("Лагерьдегі жазбадан", 1983). 1980 жылы 14 мамырда, Мәскеуде өткен Олимпиада ойындары алдында, ол тұтқындалып, "советке қарсы қызмет" үшін 10 жылға сотталды. 1980 жылы осы сот кезінде Стасты кейіннен украин саясатында ықпалды болған Виктор Медведчук қорғады. Қорғаушы жақтағы қорытынды сөзінде Медведчук Стастың барлық қылмыстары жазаға лайық екенін айтты; алайда ол сотқа сотталушының асқазанның ауыр проблемаларына қарамастан, сол кезде жұмыс істеген зауытта күн сайынғы нормасын орындағанын айтты. Медведчук басқаша әрекет ете алмағанын мәлімдеді: "Стус Кеңес үкіметін айыптап, оны заңды деп санамады. Әркім өз тағдырын өзі шешеді. Стас Кеңес үкіметінің қарсылығын мойындады. Ол сол кездегі заң бойынша кінәлі деп танылды. Заң өзгерген соң, іс тоқтатылды. Өкінішке қарай, ол қайтыс болды".

Vasyl Stus was born on January 6, 1938, into a peasant family in the village of Rakhnivka, Haisyn Raion, Vinnytsia Oblast (modern Ukraine) (province), Ukrainian SSR. The following year, his parents Semen Demyanovych and Iryna Yakivna moved to the city of Stalino (now Donetsk). Their children joined them one year later. Vasyl first encountered the Ukrainian language and poetry from his mother who sang him Ukrainian folk songs. After secondary school, Vasyl Stus entered the Department of History and Literature of the Pedagogical Institute in Stalino (nowadays Donetsk University). In 1959 he graduated from the Institute with honors. Following graduation, Stus briefly worked as a high school teacher of the Ukrainian language and literature in the village of Таужне, in Kirovohrad Oblast, and then was conscripted into the Soviet Army for two years. While studying at the university and during his military service in the Ural mountains, he started to write poetry and translated into Ukrainian more than a hundred verses by Johann Wolfgang von Goethe and Rainer Maria Rilke. The original copies of his translations were later confiscated by the KGB and were lost. After his military service, Stus worked as an editor for the newspaper Sotsialistychnyi Donbas (Socialist Donbas) between 1960 and 1963. In 1963, he entered a Doctoral (Ph. D.) program at the Shevchenko Institute of Literature of Ukrainian Academy of Sciences in Kyiv. At the same time, he published his selected poetry. In 1965, Stus married Valentyna Popeliukh; his son, Dmytro was born in 1966. On September 4, 1965, during the premiere of Sergei Parajanov's film Shadows of Forgotten Ancestors in Kyiv's Ukrayina cinema, Vasyl Stus took part in a protest against the arrests of Ukrainian intelligentsia. As a result, he was expelled from the Institute on September 30 and later lost his job at the State Historical Archive. After that, he worked on a building site, a fireman, and an engineer, continuing his intensive work on poetry. In 1965, he submitted his first book Circulation (Круговерть) to a publisher, but it was rejected due to its discrepancy with Soviet ideology and artistic style. His next book of poetry Winter Trees (Зимові дерева) was also rejected, regardless of positive reviews from the poet Ivan Drach and the critic Eugen Adelgejm. In 1970, the book was published in Belgium. On January 12, 1972, Stus was arrested for "anti Soviet agitation and propaganda". He served a five year sentence in a labor camp, and two years in exile in Magadan Oblast. In August 1979, having finished his sentence, he returned to Kyiv and worked in a foundry. He spoke out in defense of members of the Ukrainian Helsinki group (UHG). Stus himself joined the UHG in October 1979. “In Kyiv I learned that people close to the Helsinki Group were being repressed in the most flagrant manner. This at least had been the case in the trials of Ovsiyenko, Horbal, Lytvyn, and they were soon to deal similarly with Chornovil and Rozumny. I didn’t want that kind of Kyiv. Seeing that the Group had been left rudderless, I joined it because I couldn’t do otherwise When life is taken away, I had no need of pitiful crumbs. Psychologically I understood that the prison gates had already opened for me and that any day now they would close behind me – and close for a long time. But what was I supposed to do? Ukrainians were not able to leave the country, and anyway I didn’t particularly want to go beyond those borders since who then, here, in Great Ukraine, would become the voice of indignation and protest? This was my fate, and you don’t choose your fate. You accept it, whatever that fate may be. And when you don’t accept it, it takes you by force However I had no intention of bowing my head down, whatever happened. Behind me was Ukraine, my oppressed people, whose honour I had to defend or perish". (“Z tabornoho zoshyta" [“From the camp notebook"], 1983). On May 14, 1980, prior to the 1980 Olympic Games in Moscow, he was arrested and received a 10 year sentence for "anti Soviet activity". Viktor Medvedchuk, who was later influential in Ukrainian politics, defended Stus during this trial in 1980. In the closing speech from the defence Medvedchuk stated all of Stus' crimes deserved punishment; however, he also told the court that the defendant fulfilled his daily norm at the factory where he worked at the time, despite serious stomach problems. Medvedchuk claimed he could not have operated differently: “Stus denounced the Soviet government, and didn’t consider it to be legitimate. Everyone decides their own fate. Stus admitted he agitated against the Soviet government. He was found guilty by the laws of the time. When the laws changed, the case was dropped. Unfortunately, he died.”

Василь Стус 1985 жылы 4 қыркүйекте, Мәскеудегі 1980 жылғы Олимпиада ойындарына қарсы наразылық білдіргенінен кейін, саяси тұтқындарға арналған Пермь-36 еңбек лагерінде аштан өліп қалды, бұл лагерь Кучино ауылының жанында, Пермь облысы, Ресейде орналасқан, ол 1980 жылы қарашада осы лагерге ауыстырылған болатын. Данило Шумук хабарлағандай, лагерь командирі, майор Журавков, Стус қайтыс болғаннан кейін өзіне-өзі қол жұмсады. Кучино лагерінде 1980 мен 1987 жылдар арасында сақталған 56 тұтқынның сегізі, оның ішінде Украина Хельсинки тобының төрт мүшесі қайтыс болды. 1990 жылдың тамызында КСРО Жоғарғы Соты Стустың үкімін жойды және дәлелдердің жетіспеуіне байланысты іс жабылды. 1989 жылдың 19 қарашасында Василь Стус, Олекса Тихий және Юрий Литвиннің мәйіттері Киевке қайтарылып, Байков зиратында 30 мыңнан астам адамның қатысуымен қайта жерленді. 1989 жылдың қаңтарында алғашқы үкіметтік емес Василь Стус сыйлықтары "талант және батылдық" үшін табыс етілді. Бұл сыйлықты Украина Тәуелсіз Шығармашылық Интеллигенция қауымдастығы құрды және ақынның туған күнінде Львовта жыл сайын табыс етіледі. 2008 жылдың 8 қаңтарында Украина Ұлттық банкі Василь Стусқа арналған естелік монета шығарды, ал 2008 жылдың 25 қаңтарында "Укрпошта" оның естелігіне марка шығарды. 2008 жылдың желтоқсанында Донецк ұлттық университетінің қазіргі және бұрынғы студенттері білім министрі Иван Вакарчукқа университеттің түлектерінің бірі Василь Стус атымен атау туралы үндеу жолдады. Министр бұл бастаманы қолдады және университет ректорына мәселені қызметкерлер арасында және академиялық кеңесте талқылау үшін жүгінуді сұрады. 2009 жылдың 17 ақпанында университет академиялық кеңесінің 63 мүшесінің 62-сі университеттің атын Василь Стус немесе Владимир Дегтярев атымен атауға қарсы дауыс берді (61-і осыған қарсы дауыс берді), 63-і институт атын өзгертуге қарсы дауыс берді. 2009 жылдың 13 ақпанында университет студенттерінің өкілдері де осылай дауыс берді. Донбас соғысы салдарынан Винницаға көшірілген Донецк ұлттық университеті 2016 жылдың 10 маусымында ақыры Стус атымен аталып, университет академиялық кеңесінің 105 мүшесінің 75 дауысымен жаңа атау бекітілді. Донбастағы соғыс кезінде пророссийлық сепаратистер бақылауына өткен Донецктегі университет ғимараты 2015 жылы Стустың еске алу тақтасын алып тастады. Стус Украинадағы зиялылар арасында жоғары құрметке ие. Украинаның ондаған көшелері Василь Стустың құрметіне аталған, ал Киев метросының Площа Льва Толстого станциясы 2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде өткізілген сауалнамада оның атымен аталуы керек деп шешілді. Василь Стустың екінші сот процесі 2017 жылдың мамырында The Rachel Maddow Show бағдарламасында талқыланды. 2020 жылдың қазанында украин соты Виктор Медведчуктың шағымы бойынша Вахтанг Кипианидің "Василь Стус ісі" кітабының таралуын тыйым салды. Медведчук Стус сотта тағайындалған адвокаты болды және "Vivat" баспасы мен кітап авторы Вахтанг Кипианидің шағымын толығымен қанағаттандырды. Кітап таратуға және Медведчук атын пайдалануға қатысты бірінші инстанция сотының тыйым салуы да алынды. Баспа жаңа басылымды басып шығаруға дайын екенін жариялады.

Vasyl Stus died after he declared hunger strike on September 4, 1985, in a Soviet forced labor camp for political prisoners Perm 36 near the village of Kuchino, Perm Oblast, Russian SFSR, where he had been transferred in November 1980. Danylo Shumuk reported that the commandant, Major Zhuravkov, committed suicide after the death of Stus. In the Kuchino camp, out of 56 inmates kept there between 1980 and 1987, eight died, including four members of the Ukrainian Helsinki Group. In August 1990 the Supreme Court of the Soviet Union canceled Stus' verdict and the case was closed due to lack of evidence. On 19 November 1989 the remains of Vasyl Stus, Oleksa Tykhy and Yury Lytvyn were brought back to Kyiv and reburied at the Baikove Cemetery in a ceremony attended by more than 30,000 people. In January 1989, the first non governmental Vasyl Stus Prizes were awarded for “talent and courage". This Prize was set up by the Ukrainian Association of the Independent Creative Intelligentsia, and is awarded every year on the poet's date of birth in Lviv. On 8 January 2008, the National Bank of Ukraine issued a commemorative coin dedicated to Vasyl Stus and on 25 January 2008 Ukrposhta issued a stamp in his memory. In December 2008, a group of current and former students of the Donetsk National University sent an appeal to the Minister of Education, Ivan Vakarchuk, asking that the university be named after one of its alumni, Vasyl Stus. The Minister supported the initiative and approached the Rector of the university with a request to discuss the issue among staff and at the academic council. On February 17, 2009 62 out of 63 members of the university's academic council voted against renaming the university to Vasyl Stus or Volodomyr Degtyaryov (61 voted against this), 63 voted for not changing the name of the institute. On February 13, 2009, representatives of the university's students voted in the same fashion. The Donetsk National University, relocated to Vinnytsia due to the War in Donbass, was eventually renamed after Stus on 10 June 2016. The new name was approved by 75 votes out of 105 of the university's academic council. After it was taken over by the pro Russian rebels during the war in Donbas, the university building in Donetsk removed its commemorative plaque of Stus in 2015. Stus is highly regarded among intellectuals in Ukraine. Dozens of streets all over Ukraine are named in Vasyl Stus's honor, and the Kyiv Metro station Ploshcha Lva Tolstoho was voted to be renamed after him in a poll taken during the 2022 Russian invasion of Ukraine. Vasyl Stus's second trial was discussed on The Rachel Maddow Show in May 2017. In October 2020, a Ukrainian court banned the distribution of Vakhtang Kipiani's book, The Case of Vasyl Stus, following a complaint by Viktor Medvedchuk. Medvedchuk was Stus' court appointed lawyer. and almost completely satisfied the complaint of the Vivat publishing house and the author of the book Vakhtang Kipiani. The first instance court's ban on the distribution of the book and the use of Medvedchuk's name was also lifted. The publishing house announced its readiness to print a new edition of the book. Medvedchuk was fined 140,000 hryvnias as compensation for the publishing house's costs for handling the case. Medvedchuk did not appeal this court decision within the prescribed period, and thus it is considered final and entered into legal force.

Ағылшын тіліндегі поэзия

"Құдай менің бойымда туылғалы тұр" Poetry London, 2022 жылдың көктемі, № 101. Аудармашы: Алан Жуковский. "Бір жат адам менің өмірімді өмір сүреді және менің денемді киеді" Poetry International. Аудармашы: Алан Жуковский. "Бұл ауырсыну өлімнің соңғы демінен шыққан шарапқа ұқсайды" The London Magazine, 2019 жылдың ақпан-наурыз айлары. Аудармашы: Алан Жуковский. "Сен әлі тірісің. Сен ең төменгі нүктедесің" The Poetry Review, 112-том, 4-сан, 2022 жылдың қысы. Аудармашы: Алан Жуковский. "Мен шектен өттім" Ukrainian Literature. Аударма журналы, 4-том, 2014 жыл. Аударған: Артем Пулемотов. "Көп сөздер; олар мүгедектер сияқты көрінеді!" World Literature Today, 2022 жылдың 16 наурызы. Аударған: Артем Пулемотов. "Мен жастық шағымның қаласынан саяхаттадым" және "Мың жылдық Киев" Apofenie. Аудармашы: Бодан Токарский мен Уильям Блэкер. "Міне, сен үшін күн" Asymptote, 2023 жылдың 6 маусымы. Аудармашы: Бодан Токарский мен Нина Мюррей.