Кіріспе

Вьетнамның абыройлы феодалдық кланы, Нгуен әулетінің алдыңғылары. Нгуен иелері (阮氏, Nguyễn thị), сондай-ақ Нгуен кланы деп те аталады, қайта жаңғыру Ле әулеті кезінде оңтүстік Дайвьеттің билеушілері және Нгуен әулеті императорларының ата-бабалары болды. Олар билік еткен аумақ сол кезде Данг Trong (Ішкі аймақ) деп аталды, ал еуропалықтар оны Кочинчина деп атады, бұл солтүстік Дайвьетті билеген Тринь иелеріне қарсы болды, ол кезде Данг Ngoai (Сыртқы аймақ) деп аталды. Нгуен және Тринь иелерінің екеуі де Ле әулетінің заңды бағыныштылары еді. Нгуен иелері Нгуен Фук әулетінің мүшелері болды. Олар Ле әулетінің билігін мойындап, қайта жаңғырған Ле әулетіне адал қызмет ететінін мәлімдегенмен, іс жүзінде оңтүстік Дайвьеттің билеушілері болды. Ал Тринь иелері Ле императорының атынан солтүстік Дайвьетті басқарды, ол шындығында қуыршақ билеуші еді. Олар Вьетнамның екі жартысын бір-біріне қарсы қойған ұзақ және қатал соғыстар сериясын жүргізді. Нгуендер Тэй Сон соғыстарында жеңіліске ұшырады, бірақ олардың ұрпақтарының бірі Вьетнамды біріктіруге қол жеткізді. Олардың билігі бұрынғы оңтүстікке қарай кеңеюді бекітіп, Камбоджаға оңтүстік-батыс бағытында ықпалын кеңейтті.

Шығу тегі

Нгуен билеушілері өз тегін бастапқыда Тан Хо провинциясында құрылған күшті руға дейін жегізді. Бұл ру Ле Лойды Мин әулетіне қарсы сәтті тәуелсіздік соғысында қолдады. Осыдан бастап Нгуен Вьетнамдағы маңызды ақсүйек отбасылардың біріне айналды. Осы кезеңдегі ең белгілі Нгуен – Нгуен Ти Ан, ол шамамен 20 жыл (1442–1459) бойы патшайым болды.

Нгуен Ким Ле әулетін қайта қалпына келтіреді

1527 жылы Мạc Đăng Dung император Lê Cung Hoàng-ты құлатып, жаңа династия – Мạc династиясын құрды. Тринх және Нгуен билеушілері Тхань Хоа провинциясына қашып, Мạc-тың үкімділігін қабылдаудан бас тартты. Қызыл өзеннің оңтүстігіндегі барлық аймақ олардың бақылауында болды, бірақ олар көп жыл бойы Мạc-ты Тханг Лонгтан ығыстыра алмады. Осы кезеңде Нгуен–Трин альянсын Нгуен Ким басқарды; оның қызы Нгуен Тхи Нгок Бао Трин руының басшысы Трин Кьемге үйленді.

Тринь Ле әулетінің билігін басып алады

1533 жылы Ле әулеті қайта жаңғыртылып, Мạc алыс солтүстікке қуылды. Алайда, император Ле Транг Тонг – билігі жоқ қуыршақ патша болды, нағыз билік Нгуен Кимнің қолында болды. 1543 жылы Нгуен Ким Мạc-қа адал жандардан Тхань Хоаны басып алды. Аймақтағы Мạc әскерлерінің қолбасшысы Дунг Чап Нят өзінің әскерін Нгуен әскерлеріне беруге шешім қабылдады. 1545 жылдың 20 мамырында Ким Тэй До қамалын басып алып, Нинь Биньге шабуыл жасауға бет алғанда, Дунг Чап Нят Кимді өзінің әскери лагеріне шақырды. Жаздың ыстығында Дунг Чап Нят Кимге қарбыз ұсынды. Тойдан кейін Ким үйге келген соң ауырып, сол күні қайтыс болды. Дунг Чап Нят кейін Мạc әулетіне қайта оралды. Đại Việt sử ký toàn thư және Đại Nam thực lục деректері Дунг Чап Няттың император Ле Транг Тонгты бағындырып, өлтіруге тырысқанын көрсетеді. Бірақ бұл жоспары сәтсіз аяқталып, ол билікке ие Нгуен Кимге қарсы бұрылды. Кимнің өлімінен кейін императорлық үкімет хаосқа түсті. Кимнің үлкен ұлы Нгуен Уонг бастапқыда билікті иеленді, бірақ көп ұзамай үкіметті өз қолына алған күйеу інісі Трин Кьем оны жасырын түрде өлтірді.

Нгуен Хоанг Тхуин Хоа және Кванг Нам провинциясының губернаторы

Кимнің екінші ұлы Нгуен Хоанг ағасының тағдырына ұшырауы мүмкін деп қорқып, өлтіруден қашу үшін астанадан қашуға тырысты. Кейіннен ол қарындасы Нгуен Тхи Нгок Баодан (Трịnh Kiểmнің әйелі) Kiểmнен Đại Việt-тің оңтүстік шекарасы Тхуан Хоаның губернаторы етіп тағайындауын сұрады. Тхуан Хоа әлі де өркениетсіз жер саналды, сонымен қатар Трịnh Kiểm бас қаладағы Нгуен Хоангтың билігі мен ықпалын жоюды көздеді; сондықтан ол Нгуен Хоангты осы алыс аймақтардың губернаторы етіп тағайындауға келісті. 1558 жылы Нгуен Хоанг, оның отбасы және адал генералдары лауазымын алу үшін Тхуан Хоаға көшті. Триу Фонг ауданына келген соң, ол осы жерді жаңа астанасы етіп, жаңа сарай салдырды. 1568 жылдың наурыз айында император Ле Ан Тонг Хоангты Tây Đô-да кездесуге шақырды және Трịnh Kiểmмен оның жеке сарайында кездесті. Kiểm Нгуен Хоангқа сенді, сондықтан императордың Хоангты Куанг Намның губернаторы етіп тағайындауын ұйымдастырды. 1636 жылы Нгуен Хоанг өзінің базасын Фу Сюаньға (қазіргі Хуэ) көшірді. Нгуен Хоанг аумағын оңтүстікке қарай бірте-бірте кеңейтті, ал Трịnh иелері солтүстік Вьетнамды бақылау үшін Мạc әулетімен соғысын жалғастырды.

Тринь Нгуен одағы Мạc әулетінің жеңілісі

1592 жылы Тринь Тунг әміршісі Тринь Нгуен әскері Дунг Доны (Ханой) қайта басып алды және Мак императоры Мак Кинь Чи өлімге кестірілді. Мак әулетінің қалған мүшелері Цао Бхаңға қашып, 1677 жылға дейін онда өмір сүрді, содан кейін Тринь иелері оларды жаулап алды (бірақ олар 1627 жылы императорлық мәртебелерін Тринь бақылауындағы императорлық сарайға өткізген еді). Келесі жылы Нгуен Хуан армиясымен және қаржысымен солтүстікке келіп, Мак әулетінің қалған бөлігін жеңуге көмектесті.

Жағдайдың шиеленісуі

1600 жылы Ле Кинь Тонг таққа отырды. Алдыңғы Ле императорлары сияқты, жаңа император да Тринь Тунның бақылауында биліксіз болды. Бұдан басқа, Нинь Бинь провинциясында көтеріліс болды, мүмкін Тринь бастамасымен. Осы оқиғалардың нәтижесінде Нгуен Хоанг солтүстіктегі сараймен ресми түрде қарым-қатынасын үзді, Тринь билік етеді, Ле императоры емес деп дұрыс мәлімдеді. Бұл жағдай 1613 жылы Нгуен Хоанг қайтыс болғанға дейін 13 жылға созылды. Ол 55 жыл бойы оңтүстік провинцияларды басқарды. Оның мұрагері Нгуен Фук Нгуен Ханойдағы сарайдан тәуелсіздік саясатын жалғастырды. Ол аймаққа келген еуропалықтармен достық қарым-қатынас орнатты. Хойанда португал сауда бекеті құрылды. 1615 жылы Нгуендер португал инженерлерінің көмегімен қоладан өздерінің зеңбіректерін жасады. 1620 жылы император биліктен алынып, Тринь Тунмен өлімге кесілді. Нгуен Фук Нгуен орталық үкіметке салық жібермейтінін және жаңа императорды елдің императоры деп мойындамайтынын ресми түрде жариялады. Келесі жеті жылда шиеленіс күшейді, 1627 жылы Триньдің келесі мұрагері Тринь Трангпен ашық соғыс басталды. Соғыс 1673 жылға дейін созылды, содан кейін бейбітшілік жарияланды. Нгуендер Тринь шабуылдарын тойтарды және жағалау бойымен оңтүстікке қарай кеңеюді жалғастырды, бірақ солтүстік соғысы бұл кеңеюді баяулатты. 1620 жылы Нгуен Фук Нгуеннің қызы кхмер патшасы Чей Четта II-ге үйленді. Үш жылдан кейін, 1623 жылы Нгуендер вьетнамдықтарға кейін Сайгон қаласы ретінде танылған Прей Нокорға қоныстануға ресми рұқсат берді. 1673 жылы Нгуендер Тринь иегері Тринь Тхакпен келісімге келді, солтүстік пен оңтүстік арасындағы ұзақ бейбітшілік дәуірін бастады. Триньмен соғыс аяқталғаннан кейін Нгуендер Чампа патшалықтарын басып алуға және бұрын Кхмер империясына тиесілі жерлерді жаулауға көбірек күш жұмсады. Голландтар Куанг Нам провинциясынан Нгуен аймағында тұтқынға алған вьетнамдық құлдарды Тайваньдағы колониясына әкелді. 1712 жылы Нгуен хан Нгуен Фук Чу вьетнамдықтар мен чамдарды ажырата отырып, вьетнамдықтарды "Хан халқы" 漢人 (Hán nhân) деп атады. Нгуен иелері 1790 жылдан бастап шекаралық колонияларды – đồn điền құрды. Бүкіл Вьетнамды біріктірген император Гья Лонг кхмерлер мен вьетнамдықтарды ажырата отырып, "Hán di hữu hạn" 漢夷有限 ("вьетнамдықтар мен варварлардың арасында нақты шекара болуы керек") деді. Нгуен Фук Хоат 1774 жылы саронг сияқты киімдерді алмастыру үшін қытай стиліндегі шалбар мен туника киюге бұйрық берді. Ол сондай-ақ әскери және бюрократиялық аппараттары үшін Мин, Тан және Хан стиліндегі киімдерді қабылдауға бұйрық берді. Нгуендер 1744 жылы шалбар киюді міндеттеді, ал қытайлық Чонсам киімдері áo dài-ға әсер етті. Қазіргі áo dài Нгуен иелерінің енгізгені. Чам провинцияларын Нгуен иелері басып алды. Камбоджаға бұрын тиесілі болған провинциялар мен аудандарды Во Вуонг басып алды.

Оңтүстіктегі соғыс

Нгуен иелері 1611, 1629, 1653, 1692 жылдары Чампаға қарсы бірнеше соғыс жүргізді, ал 1693 жылы Чам басшылығы Нгуен билігіне бағынды. Нгуен иелері Чам сарайына билік жүргізу үшін Тхуан Чан княздығының протекторатын құрды, ол 1832 жылы Мин Мынг императоры таратылғанға дейін сақталды. Нгуендер 1658, 1690, 1691, 1697 және 1713 жылдары Камбоджаға да шабуыл жасады. Португалиялық инженер және әскери кеңесші Хуан де Круз жасаған 1670 жылғы Нгуен зеңбірінде: «Кочинчина, Чампа және Камбоджаның королі мен ұлы иелері үшін» деген жазу бар. 1714 жылы Нгуендер Камбоджаға әскер жіберіп, Анг Эмнің Преа Срей Томеаға қарсы таққа талап етуіне қолдау көрсетті. Сиам Преа Срей Томеа жағына шығып, вьетнамдық талапкерге қарсы тұрды. Бантеа-Месте вьетнамдықтар сиамдық әскерлерді жеңіске ұшыратты, бірақ 1717 жылы сиамдықтар басымдыққа ие болды. Соғыс келісіммен аяқталды, нәтижесінде Анг Эм Камбоджа тажын алуға рұқсат алды, бірақ Сиамға адалдық етуге міндеттенді. Нгуен иелері әлсіреген Камбоджа патшалығынан одан да көп жерді тартып алды. Екі онжылдықтан кейін, 1739 жылы камбоджалықтар жоғалған жағалау аймақтарын қайтаруға тырысты. Шайқас шамамен он жылға созылды, бірақ вьетнамдықтар камбоджалықтардың шабуылдарын тойтарды және Меконг дельтасының байлығын өздеріне бағындырды. Сиамның Бірмамен соғысқа түскенін пайдаланып, Нгуендер 1755 жылы Камбоджаға қарсы тағы бір жорық ұйымдастырып, тиімсіз камбоджалық сарайдан қосымша аумақтарды басып алды. Соғыс аяқталғанда Нгуендер Сиам шығанағындағы Ха Тхен портын бақылауға алды және тікелей Пномпень қаласына қауіп төндірді. Сиамның жаңа патшасы Таксин Камбоджа сарайын қолдап, шығыс көршісін қорғауды қайта жаңғыртты. 1769 жылы Нгуенге қарсы соғыс басталды. Алғашқы табыстарға қарамастан, 1773 жылға қарай Нгуен әскерлері ішкі көтерілістерге тап болды және Вьетнамдағы азаматтық соғыспен айналысу үшін Камбоджаны тастап кетуге мәжбүр болды. Осы аласапылықтар Tây Sơn қозғалысының пайда болуына әкелді.

Нгуен иелерінің соңы

1771 жылы Камбоджамен соғыстағы ауыр салықтар мен жеңілістердің нәтижесінде Тэй-Соннан үш бауырлас шаруалар көтеріліс бастады, ол тез арада Оңтүстік Вьетнамның көп бөлігін қамтыды. Екі жылдың ішінде Тэй-Сон ағайындары провинциялық астана Ки Нхонды басып алды. 1774 жылы Ханойдағы Тринь, қарсыластарының күйреп бара жатқанын көріп, жүз жылдық бейбітшілікті бұзып, Нгуенге қарсы солтүстіктен шабуыл жасады. Тринь әскерлері 1774 жылы Нгуен астанасын жылдам басып алды, ал Нгуен билеушілері Сайгонға қашты. Нгуендер Тринь армиясымен де, Тэй-Сонмен де күресті, бірақ бұл күш-жігері нәтижесіз болды. 1777 жылға қарай Гиа Дин басып алынды және Нгуен әулетінің көбі өлтірілді, бірақ Нгуен Анның бір ғана туысы Сиамға қашып құтылуға үлкерді.

Нгуен-Тай Сон соғысы (1778 1802) және Нгуен әулеті құрылды

Нгуен Ань бас қоспады, 1780 жылы ол Сиам патшасы Таксинмен одақтасып, Сиамнан жаңа әскермен Тей Сон әскеріне шабуыл жасады. Бірақ Таксин діни фанатикке айналып, төңкеріс салдарынан қаза тапты. Сиамның жаңа патшасы Рама I-нің Вьетнамды қайтаруға көмектесуден гөрі шешілуі керек шұғыл мәселелері көбірек болды, сондықтан бұл жорық сәтсіз аяқталды. Сиам әскері шегінді, ал Нгуен Ань елден қуылды, бірақ кейін қайтып келді.

Нгуен сыртқы қатынастары

Нгуендер Тринге қарағанда шетелдік сауда мен еуропалықтармен байланысқа көбірек бейім болды. Дюпюйдің сөзіне сүйенсек, Нгуендер португалдардан сатып алған жетілген қарулардың көмегімен Трингтің алғашқы шабуылдарын тойтарды. Нгуендер сондай-ақ Жапония және Қытаймен кең ауқымды сауда-саттық жүргізді. 1615 жылы португалдар Хуэ қаласының оңтүстігіндегі Файфо (қазіргі Хой Ан) қаласында сауда орталығын құрды. Бірақ, Тринь мен Нгуен арасындағы ұлы соғыс аяқталғаннан кейін еуропалық әскери жабдықтарға деген қажеттілік азайды. Португалияның сауда орталығы Гоа мен Макао сияқты еуропалықтардың маңызды базасына айналмады. 1640 жылы Александр де Родос Вьетнамға қайта оралды, бұл жолы Хуэдегі Нгуен сарайына. Ол адамдарды католик дініне өткізу және шіркеулер салу жұмысын бастады. Алты жыл өткен соң, Нгуен лорды Нгуен Фук Лан Тринь Трангтың болжағандай, де Родос пен католик шіркеуі олардың билігіне қауіп төндіреді деген қорытындыға келді. Де Родос өлім жазасына кесілді, бірақ ол елден кетуге рұқсат алды, егер қайта келсе, жазаланады деген шартымен. Куанг Нам провинциясы – қытайлық төртінші дәрежелі бригада вице-командирі Душу Лю Сифудың кемесі дауылдан кейін апатқа ұшыраған жер. 1669 жылы вьетнамдық Нгуен кемесі оны Қытайдың Гуанчжоу қаласына жеткізді. Вьетнамдықтар қытайлық Чжао Вэньбинді кемедегі дипломатиялық делегацияны басқаруға жіберіп, Цин сарайымен сауда қатынастарын орнатуды сұрады. Олар өз офицерін қауіпсіз үйіне қайтарғаны үшін Нгуендерге алғыс айтқанмен, олардың ұсынысын қабылдамады. Чампаның жағалау суларында, қытайлар Линлангцян деп атаған жерде 1682 жылдың 25 маусымында Камбоджадан шыққан, қытай капитаны Чан Сяогуан мен қытай экипажы бар кеме жағаға тірелді. Олардың жүгі суға қалды, ал Чэнь Сяогуан Таиландқа (Сиамға) кетті. Бұл оқиға 1683 жылдың 25 маусымында Нагасакиге бет алған қытай сауда кемесінің бортындағы жазбада тіркелді.