Кіріспе

Бретондық ұлтшыл және Осістік әріптесі Олиер Мордрел (29 сәуір 1901 – 25 қазан 1985) – Оливье Мордрелдің бретон тіліндегі нұсқасы, бретондық ұлтшыл және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үшінші рейхпен ынтымақтасқан, сепаратистік Бретон Ұлттық партиясын құрған адам. Соғысқа дейін ол сәулетші болып жұмыс істеген. Оның сәулеттік жұмысына Ар-деко және Ле Корбюзьенің халықаралық стилі әсер еткен. Ол сонымен қатар эсселер, әңгімелер жазып, аударма жасаған. Мордрел өзінің кейбір туындыларын Жан де Ла Бенеле, Дж. Ла Б, Эр Гедур, А. Кальвес, Отто Мор, Бритон және Оливье Лаунай аттарымен жариялаған.

Ерте өмір

Генерал Жозеф Мордрелге үйленген (1942 жылы қайтыс болған) корсикалық әйелдің ұлы Олиер Мордрел Парижде дүниеге келді және балалық шағының көп бөлігін сонда өткізді (қарама-қайшылыққа толы жайт, ол сонымен қатар бретон тілін де сол жерде үйренді). École des Beaux Arts мектебінде оқығаннан кейін он жыл бойы Кимперде сәулетші болып жұмыс істеді. 1919 жылы Breiz Atao ұйымына қосылды және 1922 жылы Unvaniez Yaouankiz Vreiz ("Бретань жастарының одағы") президенті болды. Ропарц Хемонмен бірлесіп, Gwalarn (1925) әдеби журналын құрды және Дублинде өткен Бірінші пан-кельт конгресіне (Франсуа Джафренну, Морван Маршал және Ив Ле Дрезенмен бірге) Бретань делегациясының құрамына кірді. Кейін Мордрел Бретань автономиялық партиясының (Parti Autonomiste Breton, немесе PAB) тең төрағасы, содан кейін оның үгіт-насихат жөніндегі хатшысы болды. Сол жылы ол саяси және эстетикалық идеалдарын біріктіре бастады, Арт-Деко стилін бретаньдық тақырыптарға бейімдеді және өзін Бретань өнер қозғалысы Seiz Breurмен байланыстырды. 1932 жылы ол Бретань Ұлттық партиясын (PNB) құрды, бұл ұлтшыл және сепаратист Бретань қозғалысы еді, ол нацистік Германиямен байланысы болғандықтан 1939 жылдың қазан айында премьер-министр Эдуард Даладье тарапынан тыйым салынды. 1932 жылғы 11 желтоқсанда Breiz Atao журналында жарияланған мақаласында Мордрел француз орталықтандырушылығына қарсы айтқан сөздеріне ұлттық-социалистік риториканы қосуға бағытталған антисемиттік шабуыл жасады: "Jacobin rime avec Youppin" ("Якобин Yid-пен рифмаланады"). Сол жылы ол Strollad Ar Gelted Adsavet (SAGA, Жаңғырған Кельттер партиясы) және оның нацистік сипаттағы бағдарламасын жасады, онда бретаньдықтар скандинавиялық "жоғары нәсілге" жатқызылды. Мордрел сонымен қатар, тақырыптарында свастика бейнеленген Stur журналын және 1936 жылғы Peuples et Frontières (бастапқыда France ұлттық азшылықтарының бюллетені деп аталған) журналын шығарды, ол Еуропаның барлық аймандарындағы сепаратист азшылық этностық топтарының үні болды. Мақалаларымен үнемі қатысқандардың бірі – кейін Гестапо командирі болған Эльзастық Герман Биклер еді. 1938 жылғы 14 желтоқсанда Мордрел мен Франсуа Дебовуа "ұлттың бірлігіне шабуыл жасағаны" үшін бір жылға шартылы түрде бас бостандығынан айырылды.

Сәулет

Осы кезеңде Мордрел сәулетші болып жұмыс істеді. Ол Квинперде Streamline Moderne стилін пайдаланып, қаладағы қазіргі заманғы сәулеттің ең жетілген үлгілері болған бірнеше ғимараттарды жобалады. Олардың ең маңыздысы – "Кергелен" жаңа ауданындағы "Ти Кодак" ғимараты. Ол қаланың заманауи ғимараттарының арасында "ең өзгеше және ең әдемі" деп сипатталған. Ғимарат 1933 жылы салынған. Оның құрылысы Ле Корбюзьенің жұмыстарымен салыстырылады, тегіс ақ беті көк плиткамен үйлеседі. Архитектуралық сыншы Дэниел Ле Куэдик пікірінше, бұрыштағы кең ақ жолақтың "жұмсақ қисығы" терезелердің күшті бұрыштық және нығайтатын тік конструкцияларымен керемет контраст құрайды. Архитектордың есімі бульварлық фасадында көрсетілген. Мордрелдің тағы бірнеше ғимараты қазір сақталмаған, соның ішінде оның "Гараж д’Одет" гаражы/фабрикасы да бар, ол өндіріс пен жөндеудің максималды тиімділігіне қол жеткізу үшін модернистік стильді қолдануға арналған.

Бретондық үкімет

1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталар алдында Мордрел, Дебоаувейс және олардың отбасылары (оның ішінде Дебоаувейстің әйелі Анна Юэну, ол бұл сапар туралы естелік жариялаған) Бельгия және Нидерланды арқылы Берлинге аттанды. Амстердамда екі көшбасшы бритондықтарды француз әскерін қолдамауға шақыратын манифест жариялады. 1940 жылдың қаңтар айында PNB мүшелеріне жазған «Соғыс хаты» (Lizer Brezel) деп аталатын хатта: «Нағыз бретон Франция үшін өлуге құқығы жоқ» және «Біздің басты жауымыз – француздар, олар Бретаньға қайғы-қасірет әкелуді тоқтатқан емес» делінген. Рендегі әскери сот Дебоаувейс пен Мордрельді қатысусыз соттап, оларды сепаратистік қызметтері, мемлекетке опасыздық жасауы, тыйым салынған ұйымды белсенді түрде сақтауы және дезертирлікке немесе опасыздыққа ұйытқылық жасауы үшін өлім жазасына кесті. Мамыр айының басында немістер Мордрельге өздері құрған эмиграциядағы үкіметтің – Bretonische Regierung басшылығын тапсырды; алайда, екі бретонға «Бретань көшбасшылары» мәртебесі берілмеді, ал олардың неміс паспорттарында «азаматтығы жоқ» (Statenlos) деп көрсетілген. Олардың Германияның ықпалды әскери шенеуніктерімен байланысы болғандықтан ғана саяхаттауға рұқсат алды. Германия Францияны басып алғаннан кейін, белсенділер 1 шілдеде Бретаньға оралып, PNB ұйымын қайта құрды, ал Мордрель Морван Лебеск редакциялаған «L'Heure Bretonne» басылымын шығара бастады.

Ауғанстанның басып алуы кезінде

Маусым айының соңы мен шілде айының басында Бретон тәуелсіздігін жақтаушылар ежелгі Бретонның бес департаментіне әскери губернатор тағайындалғанда Бретонның тәуелсіздікке ие болуы мүмкін екенін қалыпты жағдай деп есептеді. Понтивиде өткен өздігінен шақырылған конгресс Бретон Ұлттық Комитетін құрғаннан кейін, Мордрел қазан айының соңында PNB басшылығына келді және кейіннен немістердің ыңғайсыздан қолдауымен Виши Франциясына қарсы науқанға жетекшілік етті. Лайненің «Лу Брежон» әскери ұйымы қазан айында Ұлттық Комитетпен бәсекелесе бастағаннан кейін Мордрел мен Селестин Лайне арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болды. Мордрелдің Вишиге қарсы әрекеттері күтілген нәтижені бермеді, ал PNB-нің беделі төмен болды; сонымен бірге Германия Виши басшысы Филипп Петанға сенім арта бастады және соңында желтоқсанда Мордрелдің Комитеттен қуылғанын қолдады. Ол өзінің PNB-нің позициясына көңілі толмағандай көрінді. Қараша айында ол былай деді: «Біздің күшіміз өзімізде. Виши де, Берлин де Бретон халқына өзін-өзі анықтау, бірігу және өзіне жол табу үшін қажетті мәртебе бермейді. Біздің тағдырымыз біздің бойымызда шешіледі. Өздерімізден басқа ештеңе күтпелік». Ол PNB-дегі және оның баспасөз органындағы лауазымынан кетіп, оның орнына Реймонд Делапорте келді. Мордрел Германияға жіберілді: алдымен Штутгартқа, содан кейін 1941 жылдың қаңтарында Берлинге. Алайда оған Бретаньға және сепаратистік қызметке кіруге тыйым салынды. Лео Вайсгербер оған Бонн университетінде кельт тілдерінің профессоры қызметін ұсынды және мамыр айында Парижге оралуын ұйымдастырды. Оған Майеннеде қоныстануға рұқсат берілді, онда оған жиі келіп, кеңес беретін бретондық достары болды, соның ішінде Жан Мерриен, Рафиг Тулу, Жан Трекан және Рене Ив Крестон; 1943 жыл бойы ол өзінің әріптес жазушысы және оккупациялық режимнің өкілі Луи Фердинанд Селинмен байланыста болды. Қыркүйекте Мордрелге Реннеге оралуға рұқсат берілді, онда PNB басшылығы мен Виши агенттері немістерді оны қууға шақырған кезде, нацистік билік оны балама ретінде сақтап қалды. 1942 жылдан кейін оған қайтадан «Стур» журналын редакциялауға рұқсат берілді.

1945 жылы жер аударылып, қайтып оралды

Нормандия шайқасында одақтастардың шабуылынан кейін 1944 жылдың 13 тамызында Бретань басып алынды және Мордрел Германияға қашуға мәжбүр болды. 1945 жылдың ақпан айында Мордрел француз фашистік көшбасшысы Жак Дориот пен оның Француз халық партиясымен келіссөздер бастады, Мордрел бұл істе дербес әрекет етті. Екі тарап "Швейцария сияқты" федерация құрамындағы Бретон тәуелсіздігі бағдарламасына келісімге келді. Дориот құрған бірлестікте қысқа ғана уақыт бойы белсенді болғаннан кейін, ол Италияға қашуға мәжбүр болды, онда оның әйелі қашып жүрген қиын жағдайда қайтыс болды. Аман қалудың жолын таппай, ол өзін американдық әскерге тапсырды. Ол бірнеше ай бойы құпия қызмет тарапынан ұсталды және тексерілді. Өзінің бритондық сепаратистер, Ирландия республикалық армиясының мүшелері және түрлі неміс құпия қызметтерімен байланыстары туралы барлығын айту арқылы өмірін сақтап қалды. Британдық құпия қызмет басшысымен келісімге келген соң, ол босатылды, бірақ жаңа француз билігі оны өлтіруді талап еткендіктен, түрмеден қашып шыққаны ресми түрде жарияланды. Тағы да "қашуға" түскен ол, американдық құпия қызметтерінің қолдауымен Бразилияда, содан кейін Аргентинада және ақырында Франконың Испаниясында пана тапты. 1946 жылдың маусымында ол тағы да қамауда өлім жазасына кесілді, бірақ "Ar Vro" журналына Бритон псевдонимімен материалдарын жариялауын жалғастырды. 1972 жылы Мордрел Францияға жасырын оралды және "La Bretagne Réelle" басылымына Отто Мор (оның 1940 жылы қолданған есімі) ретінде жазуын жалғастырды, сондай-ақ бірнеше кітапты редакциялады, оның ішінде Вафен СС тарихы ("Waffen SS d'Occident"). 1980 жылдары ол Ян Бер Тилленон және Жорж Пино сияқты оңшыл идеологтармен бірге "Келч'х Максен Вледиг" ("Император Максенцийдің шеңбері") ұйымын құруға қатысты. Кейіннен ол Ален де Бенуа басқарған экстремистік саясатпен байланысты GRECE ұйымында белсенді болды. Дегенмен, 1981 жылғы президент сайлауында Мордрел социалистік кандидат Франсуа Миттеранды қолдады. Мордрелдің ұлы Тристан Мордрел (Андре Челен псевдонимімен таныс) – оңшыл тарихи ревизионист, Association bretonne de recherche historique (ABRH) қауымдастығын басқарады және оның "L'Autre Histoire" журналын шығарады.