Кіріспе

Барзаз Брейз (қазіргі жазуы Барзаз Брейз, "Бретань балладалары" дегенді білдіреді: барж – "бард" сөзінің эквиваленті, ал Брейз – "Бретань" дегенді білдіреді) – 1839 жылы Теодор Херсар де ла Виллемарке жинаған және жариялаған бретаньдық халық әндерінің жинағы. Ол ауызша дәстүрден жинақталған және дәстүрлі халық ертегілерін, аңыздарды және музыканы сақтайды. Херсар де ла Виллемарке Понт-Авенге жақын Низондағы Плессикс сарайында өсті және өзінің тегі жартылай бретаньдық болды.

Маңыздылығы

Жинақ бастапқы бретон тілінде, француз тіліне аудармасымен бірге жарық көрді. Ол кеңінен тарады, себебі Францияда баск тілін "жанынан тапқан" романтизм өкілдері Еуропаның ұмытылған мәдениеттеріне және халықтық католицизм астында жатқан ежелгі діни нанымдарға қызығушылық таныта бастады. "Барзаз Брейз" бритон халық мәдениетін алғаш рет еуропалық оқырманға таныстырды. Жиналған әндердің ең көнелерінің бірі – Ыс аңызы. Кітаптың ерекшелігі, Ла Вильмарке балладалардың мәтінімен қатар музыкасын да нотаға түсіргендігінде. Бұл әнұрандардан өзге, бритон халық музыкасын жинап, басып шығаруға жасалған алғашқы қадамдардың бірі болды. Осы басылымға дейін "Британия жырлары" деп аталатын нәрсе 12-14 ғасырлардағы француз тіліндегі романдардағы кейбір аңыздарға сілтемелер арқылы ғана белгілі болды, онда мәдениеттің көп бөлігі галликалық оқырманға бейімделіп өзгертілген. Кітап екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде тарихи аңыздар мен бритон басшыларының – Номиноэ, Эриспоэ және Отыздың шайқасының батырларының ерліктері туралы балладалар жинақталған. Екінші бөлімде жергілікті мәдениет, діни мерекелер мен жыл мезгілдеріне байланысты шаралар сипатталады.

Аутентиктілігі

Дәстүрлі халық әдебиетінің жариялануы осы кезеңде осындай жинақтардың ең танымал болғаны, Джеймс Макферсонның «Оссианның өлеңдері» туралы пікір қақтығысына байланысты әңгімеге толы болды. Ол ежелгі кельт поэзиясынан аударылған деп есептелді, бірақ көпшілік оны негізінен Макферсонның өзі жазғанына сенді. «Барзаз Брейз» басылымынан кейін Франсуа Мари Лузель 1868 жылы өткен ғылыми конференцияда осы еңбекке сын айтты. 1872 жылы Сент-Брюктегі Бретон қауымдастығының съезінде ол әндердің Макферсонның үлгісімен толығымен жасалғанын айтты, себебі ол өзі ешқашан осындай көркем бретон тілінде, француз сөздерінен таза балдадалармен кездеспегенін мәлімдеді. Оның қарсыластары көтерген басты мәселе – Вильмарке басқа ғалымдарға өзінің жазбаларын көрсетуден бас тартқандығы болды. Бұл дау-дамай жиырмасыншы ғасырға дейін жалғасты. 1907 жылы Ла Вильмаркұлы Пьер де ла Вильмарк әкесінің еңбегін қорғап жариялады. Бірақ 1960 жылы Фрэнсис Гурвил докторлық диссертациясында «Барзаз Брейздің» жалған екенін дәлелдеді. 1974 жылы Донатьен Лоран 1964 жылы Вильмарке жазбаларының табылуы арқасында кітаптың материалдарының түпнұсқалығын көрсету арқылы осы айыптауларды ішінара жоққа шығарды. Лоранның зерттеулері 1989 жылы жарық көрді. Лоранның қорытындысы бойынша, Вильмарке мәтіндер мен музыканы жандандыру және тазарту мақсатымен жинаған материалды қайта құрастырған, бірақ бұл сол кездегі қалыпты практика еді, оны Гримм ағай-інілерінің жұмысымен салыстыруға болады. Мэри Энн Константиннің 1996 жылғы «Бретон балладалары» зерттемесінің «Жинаушылар мен әншілер» атты тарауында осы дау-дамайға баға берілген.

Басылымдар

Бірінші басылымы 1839 жылы Парижде "Éditions Delloye" баспасы 2° 8 форматында жарық көрді. 1840, 1845 және "Didier et Cie" баспасында 1846 жылдары қайта басылған кітап 1867 жылы Парижде қайта жарық көрді. 1865 жылы Том Тейлордың стандартты ағылшын тіліне аудармасы "Британның балладалары мен әндері" деген атпен шықты. Басылымда "Миссис Том Тейлордың үйлесімділігі" бар кейбір түпнұсқа әуендері болды, бірақ кейбір балладалар алынып тасталды. 1867 жылғы басылым кейіннен Perrin академиялық кітапханасы тарапынан бүгінгі күнге дейін көп рет қайта басылды, ағылшын тіліндегі көптеген аудармаларды (Тейлор, Флей), неміс (Келлер Секендорф), итальян (Пасколи), поляк және тағы да басқаларын есептемегенде. 1981 жылы кішкентай форматта жаңа басылым жарық көрді. 1989 жылы Mouladurioù Hor Yezh тек бретон тіліндегі мәтіні бар "Barzhaz Breizh" кітабын шығарды, бірақ ол қазіргі орфографияға ауыстырылды және музыкалық ноталар қосылды. 1996 жылы Coop Breizh кітаптың француз тіліндегі қалталық нұсқасын, бретон тіліндегі мәтінісіз жариялады. 1999 жылы Editions du Layeur 1867 жылғы басылымды қайта басып шығарды, оны әнші және жинақшы Янн Фаңш Кеменер жазды, сонымен қатар 1845 жылғы басылымның алғы сөзі де қосылды. Оның басты артықшылығы – әр өлеңнің бретон және француз тілдеріндегі нұсқаларын біріктіріп, оқуға өте қолайлы етуі. Кітапқа ілесе келген компакт-дискіде Янн Фаңш Кеменер мен "Maîtrise de Bretagne" орындауындағы он екі ән, сондай-ақ дуэттер мен жеке орындаулар бар.