Кіріспе

Ирландиядағы католик архиепархиясы, Англикан епархиясы. Арма архиепархиясы (Archidioecesis Ardmachana; Ard Deoise Ard Mhacha) – Ирландияның солтүстік бөлігінде орналасқан католик шіркеуінің латын діни-әкімшілік аймағы немесе архиепархиясы. Оның басшысы – Арма қаласының Рим-католик архиепископы, ол сонымен қатар Арма діни провинциясының митрополиті және Бүкіл Ирландияның приматы. Бас шіркеуі – Әулие Патрик соборы. Архиепархияның Ирландиядағы басымдыққа ие болу дәуімі 445 жыл шамасында Әулие Патрикпен құрылған дәстүрлі негізіне байланысты. 1152 жылы Келлс синодында метрополиттік провинция ретінде мойындалды. 2014 жылдың қыркүйегінен бастап, қазіргі архиепископ – Эмон Мартин. 2019 жылдан бері оған Майкл Рутер көмектеседі, ол қазіргі уақытта Ирландиядағы жалғыз католик көмекші епископы.

Құрылтай және ерте тарихы

Патрик, вождь Дайреден Ард-Маха (Маха биіктігі) деп аталатын төбеде жер алғаннан кейін, сол төбеде тас шіркеу, монастырь және басқа да діни ғимараттар салды. Ол сондай-ақ сол жерде мектеп ашты, ол тез арада даңққа ие болып, мыңдаған шәкірттерді тартты. Уақыт өте келе Армаг қаласына басқа діни ұйымдар да қоныстанды, мысалы, 8-ғасырда мұнда монастырь салған кульдистер. Осылайша Армаг қаласы қазіргі уақытқа дейін толығымен діни орталық болып келді. 448 жылы Патрик, Секундин мен Оксилийдің, өзінің екі шәкіртінің көмегімен Армагта синод өткізді, оның кейбір қағидалары бүгінге дейін сақталған. Олардың бірінде Армаг архиепископының қарауына барлық күрделі мәселелерді жүктеу керектігі, ал егер оны кеңесшілерімен бірге шешу қиын болса, онда оларды Римнің Апостолдық Тақтына жіберу керектігі нақты айтылған. Ирландия дәуірінде Армагтың үстемдігін тек Ирландия шіркеуінің оңтүстік орталығы Кашел ғана күмәнден тудырды. Көп ғасырлар бойы приматтар өздерінің алымдарын жинау үшін елдің әртүрлі аймандарына сапарлар жасап, тексерулер жүргізді. Бұл "Мал салымы" немесе "Сент-Патрик заңы" деп аталды. 734 жылы, Примат Конгустың қызмет ету кезеңінде басталған бұл дәстүр Камбро-Норман шапқыншылығынан көп соңға дейін сақталды, бірақ Норман дінбасылары билікке келгеннен кейін тоқтатылды. Оған екі патша қолдау көрсетті: 822 жылы Мюнстер патшасы Фелим және 1006 жылы Брайан Бору. Соңғысының қолдауы туралы жазба Брайан Борудың капелланының жазуымен Армаг кітабында сақталған. Жинау сапарларына мән беру үшін приматтар әдетте Киелі Патриктің қасиетті ыдысын алып жүретін, және олардың сәтті болуы көбінесе кепілдік берілген. Бұл жинақтар белгілі бір уақыт аралығында жасалған сияқты, және олар бір кезде 7000 студент оқыған Армагтың атақты мектебін сақтауға, сондай-ақ өрт немесе соғыс кезінде қираған шіркеу мен басқа да діни ғимараттарды қалпына келтіруге арналған. Ирландия жылнамаларында қаланың толық немесе жартылай күйрегені туралы он жеті жағдай тіркелген. Даттар оны көп рет тонады, ал дінбасылар одан қуылды. Ол сондай-ақ Камбро-Нормандықтардың Ульстерді басып алу кезінде тоналды.

Бастылық туралы даулар

11 ғасырда Армағ қаласының билігін дінсіз адамдардың басып алуы, Киелі Бернардтың «Киелі Малахияның өмірі» еңбегінде айыптауына байланысты үлкен мәнге ие болды, бірақ бұл теріс ахуал Еуропа құрлығында да кездесті. Армағ орналасқан тайпа басшылары билік дәрежесі мен уақытша жалақыны тартып алып, діни қызметтерді өкілдері арқылы атқарды. Бұл теріс ахуал сегіз буынға созылды, содан кейін Селах, Киелі Сельс (1105–29), дінге кірген адам ретінде, епископ болып тағайындалды және үлкен даналықпен басқарды. 1111 жылы ол Фиад Мик Энгсте үлкен синод өткізді, онда елу епископ, 300 діни қызметкер және 3000 басқа да шіркеу қызметкерлері, сондай-ақ Оңтүстік Ирландияның королі Мурроу О'Брайан және оның ақсүйектері қатысты. Оның басқару кезеңінде Имар, Киелі Малахияның білімді ұстазы, Армағтағы Әулие Петр мен Пауыл шіркеуін қайта құрды. Бұл Ирландиядағы алғашқы мекеме болды, онда Әулие Августин канондары енгізілді. Ирландияның Жоғары королі Рори О'Коннор кейіннен оған мемлекеттік мектеп үшін жылдық зейнетақы берді. Ұзақ уақыттан кейін Сельс орнына Киелі Малахия О'Моргейр (1134–37) келді, ол кейіннен епархияда реформа жасауға тырысқанда көптеген қиындықтарға тап болды. Ол үш жылдан кейін қызметтен кетіп, Даун епархиясына көшті. 1139 жылы ол Римге барып, Рим папасынан екі паллиум сұрады, біреуі Армағ үшін, екіншісі, мүмкін, Кашельдің жаңа митрополиясы үшін. Келесі жылы ол Киелі Бернардтың кеңесімен Ирландияға Кистерциан орденін әкелді. Ол Римге екінші сапарында Клерво қаласында қайтыс болды. Киелі Малахия епархияның қасиетті қамқоршысы ретінде құрметтеледі. Геласий оның орнын басып, отыз жеті жылдық ұзақ қызметте көптеген маңызды синодтар өткізіп, үлкен реформалар жасады. 1152 жылы кардинал Папаро төрағалық еткен Келс синодында Рим папасының легаты Геласий паллиум алды, сонымен бірге тағы үш паллиум Дублин, Кашель және Туамның жаңа митрополиттеріне тапсырылды. Геласияның орнын басып, келесі жылы Римге сапар кезінде Шамбериде қайтыс болған Корнелий Мак Конкайль сол уақыттан бері сол жерде қасиетті ретінде құрметтеледі. Оның орнын Гилберт О'Каран (1175–80) басты, оның басқару кезеңінде англо-норман басқыншыларының тонауынан епархия қатты зардап шекті. Уильям Фиц Альдельм Армағты тонап, «Исаның таяғы» деп аталатын Әулие Патриктің таяғын алып кетті. О'Каранның ізбасары Томас О'Коннор (1181–1201) болды. Ол епархияға келген жылы Рим папасы Люций III, Дублин епархиясының алғашқы ағылшын прелаты Джон Коминнің өтініші бойынша, линейкалардың Лейнстер провинциясымен қатар Туам және Мюнстер провинцияларында да салтанатты айналымдар мен сапарлар жасау құқығын қарастыратын ежелгі ирландтық әдет-ғұрыпты жоюға тырысты. Шығарылған паптық бұйрықта, егер соңғысы өз орнында болса, Дублин епархиясының шіркеулік себептері мен істері туралы Дублин архиепискобының келісімінсіз ешқандай архиепископ немесе епископ Дублин епархиясында ешқандай жиналыс немесе шіркеу сотын өткізбеуі немесе қарауы керек еді, егер Паптық орын немесе Апостолдық легат арнайы рұқсат бермесе. Бұл бұйрық Армағ және Дублин архиепископтары арасында, бұрынғының айқыш ағашын өздерінің алдына алып жүру және соңғысының епархиясында шіркеу істерін қарауға деген біріншілік құқығы туралы қызу және ұзаққа созылған даудың негізін қалады. Алайда, бұл дау 17 ғасырға дейін пайда болмаған біріншілік туралы даумен шатастырылмауы керек.

Ирландияның әміршілігі (12151539)

Ирландияға келген алғашқы англо-нормандық орысшақтар шіркеулер мен монастырларды тонаудан тартынбағандықтан, Армаг олардың шабуылдарынан қатты зардап шекті. Англия патшалары елге бекініп алғаннан кейін, олар епископтар сайлауға араласа бастады, және 1203 жылы епископтық орнына сайланған Эуген МакГиллавер мәселесі бойынша король Джон мен Папа Иннокентий III арасында дау туды. Бұл рухани қызметкер 1215 жылы Латеран соборында төртінші сессияға қатысып, келесі жылы Римде қайтыс болды. Англия патшалары сондай-ақ, орналасқан жерлердің уақытша иелігін талап ете бастады және жаңадан сайланған епископтарды оларды қайтару үшін көңілсіздікпен сотқа шақыруды талап етті. Доминикан приматы Реджинальд (1247–56) Лут округін Армаг кафедрасына біріктіретін папалық жарлық алды. Доминикан приматы Патрик О'Сканлан (1261–70) Армаг соборын көп бөлігін қайта жаңартып, сол қалада францискан үйін құрды. Примат Николас МакМаэлису (1272–1302) 1291 жылы Туамда Ирландияның епископтары мен дін қызметкерлерінің маңызды жиналысын шақырып, онда олар өздерін әйгілі анттармен секулярлық биліктің араласуына қарсы тұруға міндеттеді. Примат Ричард ФитцРальф (1346–60) Ирландияда да, Англияда да саяхаттап, кедейлер ордендерімен олардың серттері мен артықшылықтары туралы ашық пікір таластырды. Армагтың приматтығына қатысты дау осы ғасырлар бойы Дублин мен Кашел архиепископтары, әсіресе біріншісі, Дублин қаласы корольдіктің азаматтық метрополиясы болғандықтан, үнемі жалғасты. Англия кезеңінде приматтар Армаг қаласына сирек баратын, бірақ Лоут округіндегі Дромискин және Термонфехан архиепископтық еңбек орындарында тұруды жөн көретін, бұл орын Пале ішінде орналасқан еді. Генрих VIII билік құрған кезде, Святой Престол ересіне күдікпен қараған Примат Кромер, Трент соборында қатысқан көрнекті теолог Роберт Ваухоптың (1539–51) пайдасына қызметтен алынды. Осы уақыт аралығында Генрихтің ынталы қолдаушысы Джордж Доудалл сол монархтың бұйрығымен Ирландияның Армаг кафедралық шіркеуіне көтерілді, бірақ Эдуард VI билік құрған кезде «Ортақ дұғалар кітабы» енгізілгеннен кейін ол жиреншіктеп Ирландиядан кетіп қалды. Королева Мария I билік басында Доудалл (1553–58) Папа тарапынан протестантизмге қарсы көрсеткен зор ынтасы үшін лайықты түрде тағайындалды. Ол тағайындалғаннан кейін үш ай ғана өмір сүрді.

Англиядағы реформация кезінде

Дона О’Тиге (1560–62) қысқа мерзім билік еткеннен кейін, Лимерик тумасы Ричард Крег (1564–85) тағайындалды. Ол заңмен тұтқындалып, Лондон мұнарасына қамалды, онда сотталып, бірнеше жыл тұтқында болды және соңында қайтыс болды. Оның орнын Эдвард Макгоран (1587–94) басты, ол ирландтардың тәжбен күресіне көмек көрсету үшін пападан және Испанияның Филипп II-нен қолдау сұрауда белсенді болды. Сегіз жылдық үзілістен кейін Макгоранның орнын Питер Ломбард (1601–25) іске қосты (оны ортағасырлық Париж епискобы Питер Ломбардпен шатастырмау керек). Ол өзінің 24 жылдық қызметінің барлық кезеңінде Римде жер аударылып жүрді және епархиясына ешқашан бармады. 1626 жылы францискандық Хью МакКауэлл шіркеуге шетелде тағайындалды, бірақ оған барудан бұрын қайтыс болды. Келесі примат Хью О’Райли (1628–53) өз заманының саяси қозғалыстарында өте белсенді болды. 1641 жылғы ирландтық көтерілістің салдарынан 1642 жылы ол Ольстер епископтары мен дін қызметкерлерін Келлсте синодқа шақырды, онда ирландтардың соғысы заңды және ізгі деп жарияланды. Ол Килкеннидің ирландтық конфедерациясында маңызды рөл атқарды және король Карл I атынан елді басқаруды жүзеге асырған жиырма төрт адамнан тұратын Жоғарғы кеңестің мүшесі болып тағайындалды. Ирландияны Кромвель басып алған кезде (1649–53), Ирландия ағылшын парламенттік күштерімен қайта басып алынды, олар католицизмге өте жаулы болды. Римдік католик ирландтық көшбасшыларының көпшілігі жеңіліске ұшырағаннан, қайтыс болғаннан немесе жер аударылғаннан кейін, ол соғыстың қалған бөлігі үшін римдік католик күштерінің номиналды қолбасшысы болып сайланды. Эдмунд О’Райли (1657–69) осы лауазымға ие болды, бірақ сол кездегі қиындықтарға байланысты өзінің он екі жылдық қызметінің ішінде епархияда тек екі жыл ғана өткізе алды. Ол төрт рет жер аударылды. Епархияда болған уақытында ол ормандар мен үңгірлерде жасырынып, тек сабанға жамылған жамылғыдан басқа төсегі болған жоқ. Ол король Карл II-ге "Адал наразылық" (1661, 1672) авторы Питер Валесиус Уолсқа қарсы шығып, Францияда жер аударылу кезінде қайтыс болды. Келесі примат Оливер Планкетт (1669–81) болды. Лауазымға келгеннен кейін көп ұзамай, ол Армагтың приматтық құқықтарын Дублиннің архиепископы Питер Талботтың талаптарына қарсы қорғауға міндетті болды. 1670 жылы Дублиндегі римдік дінбасыларының жиналысында осы прелаттардың әрқайсысы екіншісінен кейін қол қоюдан бас тартты. Планкетт содан кейін өзінің бас қорының ежелгі құқықтары мен артықшылықтары туралы еңбек жазды, ол 1672 жылы Jus Primatiale; немесе Армаг бас қорының Ирландия Корольдігінің барлық басқа архиепископтарынан жоғары болғандығы туралы жарияланды. А. Т. Х. П. Талбот екі жылдан кейін "Приматус Дублинensis" атты диссертациясында жауап берді; немесе Дублин шіркеуінің Ирландияның біріншілігіне құқықты иелену және соттау үшін негіз болған басты себептер. Қатыгез қуғын-сүргін дауды біраз уақытқа тоқтатты және кейінгі приматтар Дублинде өз билігін уақыт-уақытпен нығайта берді. 1719 жылы Папа Клемент XI-нің екі брифі Армагтың талаптарын қолдады. Алайда, іс жүзінде Ирландияда, шіркеудің барлық басқа бөліктеріндегідей, біріншілік құқығы жойылды. 1679 жылы Оливер Планкетт 20 мың французды елге әкелуге сөз байласты деген айыппен тұтқындалды және корольге қарсы қарулы көтеріліс үшін 70 мың адамды ұстап тұру үшін дін қызметкерлеріне ақша төледі. Көп айлар бойы Дублин қамауында болғаннан кейін, ол осы және басқа да айыптаулар бойынша Дундолкта сотталды; бірақ қазылар алқасы, бәрі протестанттар болса да, оған қарсы шынайы айып табудан бас тартты. Алайда, оның сотының орны Лондонға ауыстырылды, онда ол өзінің куәгерлерін жинап, оларды әкелуге мүмкіндік берместен бұрын, ол қазыға өтініш жасады. Оған қарсы басты куәгерлер - ол айыптап, олардың іс-әрекеттері үшін қызметінен шеттеткен Армагтың кейбір діни қызметкерлері мен монахтары болды. 1681 жылы 1 шілдеде оны тайға сүйреп Тибернге әкелді, онда ол асылып, сүйреліп, көпшілік алдында бөлшектеп өлтірілді. Оның басы әлі күнге дейін жақсы сақталған, оны бүгінге дейін Дрогедадағы Батыс көшесі, Санкт-Петер шіркеуінде көруге болады.

Жазалық мерзімдер

Доминик Магуайр (1683–1707), доминиканец, сменил Оливера Планкетта на кафедре после его смерти. Этот примат, вынужденный уйти в изгнание после сдачи Лимерика в 1691 году, провел шестнадцать лет между этим временем и своей смертью в крайне стесненных обстоятельствах. В это время Армгамской кафедрой управлял викарий, Патрик Доннелли, священник диоцеза, который в 1697 году был назначен епископом Дромора, хотя и продолжал управлять Армгамом еще несколько лет. Из-за строгости законов в течение двадцати трех лет после бегства примата Магуайра в 1691 году в Ирландии не было резидента-примата. Хью МакМахон (1714–1737), епископ Клогера, наконец, был назначен на опустевшую кафедру. Живя в самые тяжелые времена репрессий, примат был вынужден постоянно перемещаться с места на место, совершая мессу и совершая миропомазание на открытом воздухе. Тем не менее, несмотря на эти трудности, он оставил свое имя потомкам благодаря ученому труду Jus Primatiale Armacanum, написанному по приказу папы в защиту приматных прав Армаха. Его сменил его племянник, Бернард МакМахон (1737–1747), в то время епископ Клогера, который описывается как прелат, выдающийся своим рвением, милосердием, благоразумием и здравым учением. Он также сильно пострадал от преследований и большую часть времени проводил в укрытии. Бернарда в примастве сменил его брат, Росс МакМахон (1747–1748), также епископ Клогера. Майкл О'Рейли (1749–1758), епископ Дерри, был следующим приматом. Он опубликовал два катехизиса, один на ирландском, а другой на английском языке, последний из которых использовался в некоторых частях Северной Ирландии до наших дней. Однажды этот примат и восемнадцать его священников были арестованы недалеко от Дандолка. Он жил в небольшом крытом соломой коттедже в Миллтауне, в приходе Термонфехин, и иногда ему приходилось прятаться в узком чердаке под соломой. Энтони Блейк (1758–1786) был его преемником. Поскольку преследования в значительной степени прекратились, он не подвергался преследованиям, как его предшественники, но тем не менее не смог быть убежден жить постоянно в своей епархии, что вызвало большое недовольство среди его духовенства и привело к временному отстранению от исполнения обязанностей. Ричард О'Рейли (1787–1818) был его преемником в примастве. Обладая независимым состоянием, он был первым католическим прелатом со времен Революции, который мог жить в соответствии со своим положением. Своей кротостью и любезностью он сумел успокоить разногласия, которые раздирали диоцез во время своего предшественника, и с тех пор был известен как «Ангел мира». В 1793 году он заложил первый камень церкви Святого Петра в Дрогеде, которая должна была служить его собором, одной из первых католических церквей, построенных в стенах города в Ирландии после Реформации. Корпорация Дрогеды, одетая в свои мантии и несущая скипетр и меч, появилась на месте и запретила продолжение церемонии, но их протест был проигнорирован.

19 және 20 ғасырлар

Патрик Кертис (1819–1832), бұрын Саламанкадағы ирланд колледжінің ректоры болған, үміттердің көтеріліп келе жатқан шағында кафедраға тағайындалды және Ұлыбританиядағы Рим шіркеуінің эмансипациясына куә болды. Ол Католик қауымдастығына қосылғандардың алғашқыларының бірі болды және Испаниядағы Пиреней соғысы кезінде Веллингтон герцогымен танысқан болатын, олармен достық қарым-қатынаста болды. Томас Келли (1832–1835) Кертистің орнын басты. Ол қасиетті адам ретінде танылып, солай дүниеден өтті. Уильям Кролли (1835–1849) одан кейін тағайындалды. Ол Пеналдық заңдар енгізілгеннен бергі уақытта Армағда тұрып, онда епископтық қызметін атқаруға лайық болған алғашқы католик приматы болды. Ол Санкт-Патрик соборын салуды бастады, оның құрылысын аяқтауға алпыстан астам жыл кетті. Іргетасы 1840 жылдың 17 наурызында қаланды, ал примат қайтыс болғанға дейін қабырғалар айтарлықтай биіктікке жетті. Пауль Каллен 1849 жылы осы лауазымға келді, бірақ 1852 жылы Дублин кафедрасына ауыстырылды. 1850 жылы ол Тюрлстің Ұлттық синодына төрағалық етті, бұл Ирландияда 1642 жылы Килкенниде өткен епископтар мен дін қызметкерлерінің съезінен бергі алғашқы синод болды. Келесі примат Джозеф Диксон (1852–1866) 1854 жылы Дрогедада синод өткізді, онда барлық солтүстік епископтары қатысты. Архиепископ Диксон собордың құрылысын жаңартты, бірақ оның аяқталуын көре алмады. Майкл Киран (1866–1869) оның орнын басты, ол приматтық лауазымында Дундалк қаласында тұрды. Оның ізбасары Дэниел МакГеттиган (1870–1887) соборды аяқтау үшін үш жыл бойы жақсылыққа ұмтылып жұмыс істеді және 1873 жылы оны ашуға қол жеткізді. Оның орнын 1887 жылы біріншілікке ие болған кардинал Майкл Лог басты. Ол Армағ приматы болып кардиналдар коллегиясына мүше болған алғашқы адам болды. Ол бірнеше жыл бойын осы сұлу ғимаратты әсемдеуге және толықтыруға арнады. Сакрария, кітапхана, синод залы, құжаттар сақталатын бөлме, жерді толыққанды сатып алу, сондай-ақ ішкі безендіру мен тұғырларды салуға ол соборға 50 000 фунт стерлингтен астам қаржы жұмсады. Бұл ұлы собор 1904 жылдың 24 шілдесінде қасиетті деп жарияланды. Кардинал Винченцо Ванутелли Папа Пий X-тің өкілі ретінде қасиеттеу рәсіміне қатысты.

Redemptoris Mater семинариясы

2012 жылы кардинал Сеан Брэйди даярлау үйін құрды, ал 2016 жылы Редемпторис Матер семинариясы ресми түрде ашылды (бұрынғы Де Ла Салл монастырында), Арма архиепископиясының Дундалк қаласында, Лоут округінде. Бұл неокатехуменалдық жолдың басшылығымен жұмыс істейтін епархиялық семинария. Семинаршылар философиялық және теологиялық білім алу үшін Maynooth колледжіне барады. Алғашқы тұсаукесер 2014 жылы өтті. Италиядан келген Джузеппе Полио семинария ректоры қызметін атқарады. 2022 жылы архиепископ Эмон Мартин семинарияны кеңейту үшін іргетас салды.

Ересектердің діни бағдарламалары

Армгам епархиясы және Майнут қаласындағы Сент-Патрик колледжі 2019 жылдан бастап Армгам мен Дундалк қалаларында теология (ересектерге білім беру және пасторлық қызмет) саласы бойынша сертификат, диплом және бакалавр бағдарламаларын іске қосты. Армгам архиепископиясы Майнуттың Диаконатты зерттеу бойынша дипломдық бағдарламасын өткізетін өңірлік орындардың бірі болып табылады.