Кіріспе

2000 жылғы «Кәмелетке толмағандардың сот төрелігі (балаларды күту және қорғау) туралы» заң – Үндістандағы кәмелетке толмағандардың сот төрелігі саласындағы негізгі құқықтық құжат. Бұл заң жасөспірімдердің құқық бұзушылығының алдын алу және оны емдеуге қатысты ерекше тәсілдерді көздейді, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың сот жүйесіндегі қорғалуы, емделуі және қайта оңалтылуы үшін құқықтық негіз құрады. Бұл заң 1989 жылғы БҰҰ-ның Балалар құқықтары конвенциясына (UNCRC) сәйкес келеді. Үндістан 1992 жылы UNCRC-ге қол қойып, ратификациялағаннан кейін 1986 жылғы Кәмелетке толмағандардың сот төрелігі туралы бұрынғы заң күшін жойды. 2012 жылғы 16 желтоқсандағы Делидегі зорлау оқиғасынан кейін, заң кәмелетке толмағандардың қатысуымен жасалған зорлау және кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстарға қатысты тиімсіздігі үшін бүкіл елде сынға ұшырады. 2015 жылы халықтың пікіріне жауап ретінде, Үндістан Парламентінің екі палатасы да 16-18 жастағы, ауыр қылмыс жасады деген айып тағылған жасөспірімдерге ересектерге қарағандай қарауды ұсынатын заң жобасын тағы да толықтырды. Төменгі палата, яғни Халық қабылдаушылар палатасы (Lok Sabha) 2015 жылдың 7 мамырында заң жобасын қабылдады, ал жоғарғы палата, яғни Штаттар кеңесі (Rajya Sabha) 2015 жылдың 22 желтоқсанында қабылдады. Заң Президент Пранаб Мукерджинің 2015 жылдың 31 желтоқсанындағы бекітуімен мақұлданды. Бұл заң өте прогрессивті заңнама болып саналады, ал 2007 жылғы үлгілік ережелер осы әлеуметтік заңнаманың тиімділігін арттырды. Алайда, 2013 жылы да осы заңның іске асырылуы өте маңызды мәселе болып қала береді, және Үндістанның Жоғарғы Соты «Sampurna Behrua Versus Union of India» және «Bachpan Bachao Andolan Versus Union of India» істері бойынша осы заңның іске асырылуын үнемі қадағалап отырады. Жоғарғы Соттан басқа, Бомбей және Аллахабад жоғары соттары да сот ісінде заңның іске асырылуын бақылайды. Кәмелетке толмағандардың сот төрелігін басқару жүйесін жаңғырту мақсатында Үндістан Үкіметі 2009-2010 жылдары Бірыңғай балаларды қорғау схемасын (ICPS) іске қосты, осы арқылы қаржылық қаражат көбейтілді және бір схема аясында бірнеше қолданыстағы схемалар біріктірілді. Сондай-ақ, 1997 жылғы Кәмелетке толмағандардың сот төрелігі туралы заңның іске асырылуына қатысты «Дипика Тхуссо және Джамму мен Кашмир штаты» атты тағы бір шағым Жоғарғы Сотта қаралып жатыр, бұл заң Джамму мен Кашмир штатында қолданылады. 2006 жылы қабылданған және 2009 жылы Үндістан Бас судьяларының конференциясында қайта расталған қаулыға сәйкес, бірнеше жоғары соттар жоғары сот судьяларының төрағалығымен «Кәмелетке толмағандардың сот төрелігі комитеттерін» құрды. Бұл комитеттер өздерінің құзырындағы аумақта заңның іске асырылуын қадағалайды және бақылайды.

Үндістанда кәмелетке толмағандардың сот төрелігі туралы заңнаманың тарихы

Бастапқы Жасөспірімдер сот төрелігі туралы заң 7-ден 12 жасқа дейінгі балаларды қылмыстары үшін жауапты деп тану үшін тек қылмыстары аса ауыр болса ғана, ал 12-ден 14 жасқа дейінгі балаларды басқа қылмыстар үшін жауапты деп тануға мүмкіндік берді. Бұл жасөспірімдерге тағайындалған жаза, қылмыстың ауырлығына қарамастан, ең көп дегенде үш жылдық оңалту орталығында болудан аспады. 2000 жылғы Жасөспірімдер сот төрелігі туралы заңның ең маңызды әсері – баланың заңды анықтамасы үшін жас шегін 14 жастан 18 жасқа дейін көтеру болды. Балалардың некеге тұруы және адам саудасы мәселелеріне қатысты да көптеген маңызды түзетулер енгізілді. 2000 жылғы заң қабылданғаннан кейін, 2012 жылғы желтоқсанда Делиде болған зорлау оқиғасынан кейін, 2015 жылдың 7 мамырында Лок Сабхада жаңа Жасөспірімдер сот төрелігі туралы заң жобасы қабылданды, онда кәмелетке толмаған адам кінәлі деп танылды. Жаңа заң бойынша, аса ауыр қылмыстар үшін ең жоғары жаза жеті жылға дейін ұзартылады, сондай-ақ 16-18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар аса ауыр қылмыс жасаған жағдайда ересектер ретінде сотталуы мүмкін. Аса ауыр қылмыстың қылмыстың жасалуында «бала» немесе «ересек» рөлі болғанын анықтау үшін Жасөспірімдер сот талдау жүргізеді.

Оңалту

2000 жылғы «Жасөспірімдер әділеттілігі туралы» заңға сәйкес, кәмелетке толмағандарды оңалту және қоғамға қайта қабылдау мақсатында, кәмелетке толмаған сотталғандар босатылар алдында басқару комитеттері құрылады. Осы ретте, сотқа олардың босатылғаннан кейінгі жоспары ұсынылады.

Пікірталастар мен даулар

Бұл заң жобасын қабылдауға қатысты пікір-таластар қызу дау тудырды. Жастардың жасын 18-ге дейін шектеу туралы шешімді көптеген адамдар өзімшілдік деп бағалады. Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық деңгейде "жасөспірім" деп 18 жасқа дейінгілерді қарастырады, ал Үндістанның көптеген азаматы бұл ережені сақтаудың елдің басымдықтарын дұрыс қоймағанын көрсетеді (БҰҰ-ны өз халқының қажеттіліктерінен жоғары қою). Үндістанда 18 жасқа толмағандар көп қылмыс жасайды, бұл олардың барлығын босатуға әкелуі мүмкін. Осы пікір алмасулардың нәтижесінде Лок Сабха мен Раджя Сабханың көптеген мүшелері 18 жасты шекара ретінде таңдауға тартынды, бірақ БҰҰ-ның ұсынымдарын сақтады. Бұл шешім заңның 2015 жылғы жаңартылуына байланысты талқылауларда маңызды рөл атқарды, онда қылмыстың ауырлығына қарай осы ереженің ерекше жағдайларын қарастырды. Әйелдер мен балаларды дамыту министрлігі 2011 жылы бірнеше қажетті түзетулерді енгізуді жоспарлады және әртүрлі мүдделі тараптармен кеңесу процесін бастады. Осы мақсатта заң жобасы әзірленіп, Заң және Әділет министрлігіне қарауға жіберілді. 2014 жылдың маусым айында ол әйелдер мен балаларды дамыту министрлігінің ресми сайтында халықтың пікірін алу үшін жарияланды. 2012 жылдың желтоқсан айында Делиде болған топтық зорлау оқиғасы заңға қатысты қоғамның көзқарасына зор әсер етті. Кінәлілердің бірі кәмелетке толмаған болып танылды және 3 жылға түзету мекемесіне жіберілді. 2013 жылдың шілде айының екінші аптасында Жоғарғы Сот заңның және оның бірнеше ережелерінің конституцияға қайшы екені туралы сегіз шағымды қарады және оларды конституциялық деп таныды. Жасөспірімдердің жасын 18-ден 16-ға дейін төмендету туралы талаптар да Жоғарғы Сот тарапынан қабылданбады, себебі Үндістан үкіметі жасөспірімдердің жасын төмендету туралы ешқандай ұсыныс жоқ екенін мәлімдеді. 2014 жылдың шілдесінде Indian Express басылымы Пәкістандық Лашкар-е Тайба террористік ұйымының өз мүшелеріне 18 жасқа дейін жасы бар екенін мәлімдеуді тапсырғанын хабарлады. Бұл олардың ісі Кәмелетке толмағандарға қатысты заң бойынша, емес, Индияның қылмыстық кодексі бойынша қаралуын қамтамасыз етеді. Аталған заң бойынша ең жоғары жаза үш жылды құрайды.

Атақты істер

2012 жылы Делиде болған топтық зорлау оқиғасы, онда кәмілетке толмаған күдікті осы заң бойынша сотталды. Бұл оқиға 2015 жылғы Жасөспірімдердің құқығы туралы заңға (ЖҚТЗ) түзетулер енгізуге әкелді.