18 ғасырдағы Ассам Ахом патшалығындағы Моамория көтерілісі

Кіріспе

Моамория көтерілісі (1769–1805) – қазіргі Ассамдағы Ахом мемлекетінде болған, Моамориялар (Матактар) мен Ахом патшалары арасындағы билік күресінен бастау алған 18 ғасырғы көтеріліс. Бұл көтеріліс Ахом мемлекетінің басқа да бөліктеріне, соның ішінде Ахом аристократиясының наразы болған топтарына кеңінен тарады, нәтижесінде Ахом патшасы елорданы бақылаудан екі рет шығып қалды. Елорданы қайта бағындыру кезіндегі жаппай қырғын үлкен аумақтардың халқының азаюына әкелді. Ахом патшасы мемлекеттің барлық бөлігін қайтарып ала алмады; солтүстік-шығыстағы Бэнгмара (қазіргі Тинсукия ауданы) Матак Раджая деп белгілі болды және жаңадан құрылған Борсенапати лауазымымен басқарылды, ол номиналды түрде салық төлейтін, бірақ дербес аумаққа айналды. Моамория көтерілісінен кейін Ахом мемлекеті әлсіреп қалды. Мемлекеттің шамамен жартысы қырылып, экономика толыққанды түрде қирады. Әлсіреген Ахом мемлекеті бірмалықтардың шабуылына ұшырады, бұл британдық отарлауға әкеп соқты.

Маямара сатрасы

Маямара сатрасының негізін 17 ғасырдың басында Анируддадев қалаған. Сатра Екасарана Дхарманың Кала–Самати сектасына жатады. Бұл Кала–Самати сектасын Шанкардеваның шәкірті Гопальдева құрған. Ол Жоғарғы Ассамдағы тайпалар арасында жаңа вайшнавтық ілімді кеңінен таратып, насихаттады. Әсіресе, оның теңдік пен гуманизмге негізделген көзқарасы тайпалар арасында кең танылуына мүмкіндік берді. Сектаның он екі сатрасы болған, олардың алтауы брахман абаттарымен, ал алтауы шудра абаттарымен басқарылған. Осы он екі сатраның ішінде Маямара мен Дихин ең беделділері еді. Адамгершілік көзқарас ең жақсы түрде осы сатраларда көрінетін, себебі бұл сатралар қоғамның артта қалған топтарынан келген жандарды еркін қабылдап, оларды тіпті жоғары касталы индустармен тең дәрежеге қойды. Маямара сатрасының шәкірттері Моамория/Матак деп аталды, бірақ олар Моран, Ахом, Чутия, Качари, Бихия, Кайбарта, Бритиалдар сияқты түрлі тайпалар мен касталардың өкілдерінен, сондай-ақ Брахмандар, Каястхалар және Калиталар сияқты касталық индустардан да құралды. Маямара сатрасының шәкірттері елдің барлық аймандарына тараған. Моран тайпасы ең белгілі шәкірттері болды, ал Чутия және Качари тайпалары Ахом әскерінің негізгі тірегіне айналды. Бұл тайпалардың өкілдері сонымен қатар патшалықтың түрлі ведомстволарында және мекемелерінде жұмыс істеді.

Ахом Маямара сатра қақтығысы

Маямара сатрасы танымал болған сайын, ол уақытында қорлыққа және қуғын-сүргінге ұшырады. Ахом патшасы Пратап Сингха сатраның бір шәкірті патша ордасы туралы пікір білдіргені үшін жазалады. Кейіннен, матактардың өз гуруларынан басқа ешкімге бас иімейтінін білген соң, патша олардың адалдығын сынау үшін сатра шәкірттерінен болған төрт асыл адамды мойындарына көлденең орналастырылған қылыштарға қарсы шабуылдауға мәжбүр етті. Олардың екеуі осы сынақтан өту кезінде қаза тапты. Мұрагер патша Сурамфа 1650 жылы Маямара абысы Нитьянандадеваның өліміне себепкер болды, себебі ол өзінің билігі мен ырыс-несібесін арттырып жатқаны туралы хабар алды. Оның шәкірттері оны шейіт деп есептеді және оның өлімінен кек алуға, тіпті өмірін беруге ант берді. Жаядваджа Сингханың тұсында Маямара абысы Жарамдева жазадан қорқып жасырын өмір сүрді, бірақ Ауниати абысының шарапатымен қайта келді. 1673 жылы Удаядитя Сингха Маямара абысын қоса алғанда, төрт Кала Саматхи абысын тұтқынға алды. Бірақ осы сатраның ықпалды шәкірттері сарай төңкерісі ұйымдастырып, оларды зардапсыз босатуға қол жеткізді. Гададар Сингха Вайшнав сатраларының билігі мен ықпалын жоюға және Вайшнавизмнің беделін төмендетуге ниеттенді, өйткені ол Вайшнавизмді мемлекетке ғана емес, сонымен қатар әскери және ішкі дамуға кедергі деп санады. Ол Дахинпат сатрасының басшысына жеке қарсылық танытты. Кала Саматхи сатралары ең бірінші қуғын-сүргінге ұшырады, ал 1691 жылы Маямара абысы Вайкунтхадева өлім жазасына кесілді. Шива Сингханың тұсында Маямара абысына Бар-Ража Фулешвари кінәлі деп айыпталды, бұл жарты ғасырдан кейін бүлікке әкелді. Дегенмен, жоғарыда айтылған мәлімдемені растайтын жалғыз дерек – Кашинатх Фуканның «Ассам Буранжи» еңбегінде жазылған. Кашинатхтың замандасы Дутирам Хазарика өз шежіресінде патшайымның қуғын-сүргіні туралы ештеңе айтпайды. Бірақ ол маханталарға жасалған кейбір зұлымдықтарды атап көрсетеді. Капитан Уэльштің 1794 жылы премьер-министр Пурнананда Бурхагохайннан жиналған мәліметтерге сүйене отырып, діни фактор немесе патшайым Фулешваридің кінәсі туралы ештеңе жазбаған, бұл наразылыққа әкелді.

As the Mayamara Satra rose to prominence, it was subjected to humilities and persecution on timely baisis. Ahom king Pratap Singha executed one disciple of the Satra for his remark about the King's court. Later when he learnt that Mataks won't bow down in front of anyone except their Guru, he tested their adherence by making four of his nobles, who were also disciple of Satra, gallop their horses against swords placed horizontally to their neck, two of them lost their lives while undergoing this test. A successor King Surampha caused the death of the Mayamara abbot Nityanandadeva in 1650, when he was informed that he was boosting his power and prosperity. His disciples widely regarded him as a martyr; they took a vow to avenge his death even at the cost of their lives. In the reign of Jayadhwaj Singha, the Mayamara abbot Jayramdeva had to remain in colcealment due to fear of punishment but was brought back at the instance of Auniati abbot. In 1673, Udayaditya Singha confined the four Kala Samathi abbots including the Mayamara one. But a palace coup engineered by the influential disciples of these Satra let them go unhurt. Gadadhar Singha who was resolved to destroy the power and influence of Vaisnava Satras and reduce influence of Vaisnavism, for he found Vaisnavism as a menace not only to the state but also an obstacle to military and internal development. He had especial personal animosity against the pontiff of Dakhinpat Satra. The Satras of Kala Samathi were the first to come under the persecution, the Mayamara abbot Vaikunthadeva was executed in 1691. In the reign of Siva Singha, humilities were heaped upon the Mayamara abbot to the blame of Bar Raja Phuleshwari causing a rebellion to break out half a century later. However, the only evidence in support of the above contention is recorded in Kashinath Phukan's Assam Buranji. Dutiram Hazarika, contemporary to Kashinath, and a stauch Vaisnava himself doesn't record any mentions of persecution by the queen in his metrical chronicle. Although, refers to some wrongs done to the Mahantas. In Captain Welsh's record, made no mention of the religious factor or of the guilt of queen Phuleshwari leading to prevailing discontent through the information collected from Premier Purnananda Burhagohain in 1794.

Көтеріліс (1769-1770 жж.)

Кирти Чандра Борбаруа, көрнекті ақсүйек, Маямра аббаты Астабхудж бен оның ұлы Гагини Декаға құлық-намыс көрсетіп, оларды қорлады, соның салдарынан Моаморияларды Борбаруаға қатты кек қайтаруға жетеледі. 1769 жылдың 15 қыркүйегінде Сатраның жетекші шәкірті Рахав Моран (Рагх Неог) қажетті мөлшерде піл тапсырмаға алмағандығы үшін Ахом шенеуніктерімен сабалды. Бұл олардың наразылыққа шығуына себеп болды және рухани жетекшілерінің батасымен шамамен жеті мыңдық әскер жинап, көтеріліс туын көтерді. Қараша айына қарай Рагх Неог, Нахархора Сайкия және оның екі әйелі Рада мен Рукмини бастаған Морандар үш қуылған Ахом ханзадасына (Моханмала Гохайн және Раджешвар Сингханың екі ұлы) таққа отыруға уәде берді және олардың көмегімен Бурхидинг өзенінің солтүстігіндегі аумақты босатып алды. 1769 жылдың 21 қарашасында көтерілісшілер Ахом астанасын басып алып, Нахархораның ұлы Рамакантаны таққа отырғызды. Барлық жоғары лауазымдар Морандарға берілді және Моханмала Гохайн патшалық жақтастарымен құлық жасады деген айыппен жазаланды. Ахом патшасы Лакшми Сингха тұтқынға алынып, түрмеге қамалды. Барлық жоғары шенеуніктер өлімге кесілді, ал үш қарапайым Моран үш ұлы Гохайн атанды. Рагх Неог Борбаруа, канри пайк Борфукан, ал екі қарапайым Ахом Садия және Марангиде Гохайн болды. Көтерілісшілердің басшылары көтерілісшілердің бірлігінің бастауы болған Маямара Сатрасының аббатына құрмет көрсету үшін барды. Патшалық Сатраларға ауыр жазалар салынды, сондай-ақ олар Маямара аббатына құрмет көрсетуге міндеттелді. Мемлекеттік басқаруда тәжірибесіз болған көтерілісшілер жаңа тәртіп орнатуға қол жеткізе алмады. Керісінше, олар бұрынғы басшыларының жағымсыз әдеттерін қайталап бастады. Рахав Моран көптеген ақсүйектердің әйелдері мен қыздарын тұтқынға алып, оларды өзінің гаремінде ұстады. Көтерілісшілердің кейбір офицерлері ескі ақсүйектердің мінез-құлқын қабылдағандықтан, көптеген көтерілісшілер наразылық білдіріп, Говинда Гаобура басшылығымен астананы тастап, Сагунмуриге жетті.

Қарсы шабуыл және бас тарту

Төрт айлық бүлікшілдік режимнен кейін көктем мерекесі (бохаг биху) келді. Елорданы ерікті түрде қорғап тұрған шаруалар өздерінің бекеттерін тастап, ауылдарына қайтты, сол себепті елорданың қорғанысы әлсіреп, осал болды. Осы мүмкіндікті пайдаланып, 1770 жылдың 14 сәуірінде Манипурдан келген Ахом патшайымы Куранганайанидің көмегімен Рагха өлтіріліп, астана қайтарылып алынды. Соңынан болған тазалау кезінде бүлікші патша Рамаканта, Нахархора, Радха, Рукмини, Астабхуждев, Моамара саттрадхикары және оның ұлы Саптабхудж өлім жазасына кесілді. Астана қайта басып алынғаннан кейін, Сагунмуридегі қалған бүлікші күштер Говинда Гаубурха басшылығымен патшаны қайта құлатуға тырысты. Бұл қозғалыс та халықтың көтерілісінің белгілерін көрсетті. Бүлікшілердің негізгі қарулары бамбуктан жасалған таяқтар мен тоқмақтар болды, ал олардың ұраны: "пража ой жоророа, чекани ой сопай дхора" ("Е, қысымға ұшыраған халық, таяқтарыңды жақын ұстаңдар!"), ал бұл көтеріліс "чекани кубуа рон" ("Таяқ соғысы") деп аталды. Бір шайқаста Борпатрогохайн мен Дхекиал Фукан қаза тапты, ал Боргохайн мүжіліп құтылды. Бүлікшілер Рангпурға қарай жылжыды, ал оларды Тоурада Бурхагохайн, жаңа Борпатрогохайн, Боргохайн және Манипур патшасының атты жасағы күтіп алды. Бұл шайқаста бүлікшілер жеңіліске ұшырады; Говинда Гаубурха тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Премьер-министр Ганашям Бурхагохайнның қысымымен патша Лакшми Сингха Моаморияларға қатысты аяусыз қуғынды бастады. Кейбір бүлікшілер ормандарға тереңірек шегініп, Лефра, Пармананда және басқа да басшылардың жетекшілігімен партизандық соғысты жалғастырды. На Фукан мен Дека Фукан басқарған алғашқы патшалық күштер жеңіліске ұшырады, бірақ Борпатрогохайн басқарған келесі күштер Лефра мен Пармананданы жоя алды. Содан кейін Бурхагохайн ауылдарды жүйелі түрде жойып, қалған басшыларды өлтіре бастады; қоршауда көптеген бүлікшілер мен олардың отбасылары аштықтан көз жұмды. Қалғандары әр түрлі жерлерге таратылып, қоныстандырылды. Соңғылардың бірі Номал қолға түсіріліп, өлім жазасына кесілді. Бүкіл қуғын процесіге шамамен бір жыл уақыт кетті.

After four months of rebel regime, there came the spring festival (bohag bihu). The peasant soldiers who were voluntarily guarding the capital left their posts to visit their villages, so the defense of the capital got weakened and thus vulnerable. Taking advantage of this, some of the old nobility in disguise killed Ragha on April 14, 1770 with the help of Kuranganayani, an Ahom queen from Manipur, and retook the capital. In the purge that followed, Ramakanta the rebel king, Naharkhora, Radha, Rukmini, Astabhujdev, the Moamara sattradhikar and his son Saptabhuj were all executed. After the capital was recaptured the remaining rebel forces in Sagunmuri under Govinda Gaoburha attempted to overthrow the king again. This movement too had the signs of a popular uprising. The main weapons used by the rebels were bamboo staves and clubs, and their slogan was praja oi joroiroa, chekani oi sopai dhora ("Ye oppressed subjects, hold your stave close"), and this uprising was called chekani kubua ron ("The war of the staves"). In one of the engagements, the Borpatrogohain and the Dhekial Phukan were killed, and the Borgohain made a hair breath escape. The rebels advanced toward Rangpur and they were met at Thowra by the forces of the Burhagohain, the new Borpatrogohain, the Borgohain and a detachment cavalry from the Manipur king. In this battle the rebels were defeated; Govinda Gaoburha was captured and executed. Under the pressure of Premier Ghanashyam Burhagohain, king Lakshmi Singha initiated a process of ruthless persecution of the Moamorias. Some rebels then retreated deep into jungles and continued guerilla warfare under leaders like Lephera, Parmananda and others. An initial royalist force under the Na Phukan and the Deka Phukan was defeated, but a later force under the Borpatrogohain was able to eliminate Lephera and Parmananda. Subsequently, the Burhagohain began systematically destroying the villages and killing the remaining leaders; in a siege many rebels and their families died of starvation. The remaining people were then separated and settled at different places. One of the last holdouts, Nomal, was finally captured and executed. The whole process of suppression almost took one year.

Екінші кезең

Моамориаларды тазалау, патшалық билікті қайта орнатудан кейін халық арасында кек алу отын тұтандыра алмады. Рангпур және Гархгаон шаруалары жасырын түрде ұйымдаса бастады. Олар өзінің күшінің жеткіліксіздігіне байланысты күтпеген шабуыл жасауды жоспарлады. 1782 жылдың сәуір айының бір түні, бохаг биху мерекесінің қуанышты атмосферасында, жаңа патша Гауринат Сингха да таққа отыру рәсімін аяқтады. Көтерілісшілер патшаның қызметкерлері мен шамдарды ұстаушылардың арасына араласып, қараңғылықтың тынысында патшаны өлтіруге тырысты. Бірақ патша қашып құтылып, Каренг-Гардың жер асты палаталарына сиынды. Көтерілісшілер Рангпурға қарай жылжып, қала күзетшілерінің қарсылығын жеңіп, оны басып алды. Осы уақытта Гханашиям Бурхагохайн бастаған патшалық әскерлер көтерілісшілерді Рангпурдан ығыстырып шықты. Бұдан кейін Моамориаларға ешқандай кешірім көрсетілмей, жаппай қырғын жасалды. Мыңдаған адам, оның ішінде бейкүнә жандар қаза тауып, көптеген адамдар қашып, таулар мен көрші елдерге паналады. Бұл өндіріс жүйесіне кері әсер етті және экономика құлдыраудың алдында тұрды. Өзен сулары ішуге жарамсыз болды және адамдар жолдармен жүре алмады. Тіпті Брахмапутра өзенінің суы мен балықтары да мәйіттердің жағымсыз иісімен уланды. Елдің жартысы құм болып қалды.

Қақтығыстар (1786 1789)

Шашылып қалған көтерілісшілер мен Дафла Бахатиялар бірігіп, Харихар Танти басшылығына бағынып, Жапарибитада көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілісшілерге бірнеше төбелік тайпалар қосылды. Олар 1786 жылы Дафла тауының етегінен көтеріліс бастады. Көтерілісшілер Гарамари биль және басқа да жерлерде патшалық әскерлерін жеңді. Содан кейін көтерілісшілер бұрынғы Маямара аббатының туысы Питамбарды босатып алды. Ол Брахмаянна (брахманды құрбан ету) рәсімін орындады деген қауесет тарап, оларға қосылуға көндірілді. Көтерілісшілер Браман басшылығымен Гармур, Аунияти және Дахинпат сатраларын (Мажулидегі патшалық сатралары) өртеп жіберді. Содан кейін Кала Саматхиға қарасты Барегар және Будхбари сатраларының аббаттарын патшалық жақтастарымен байланысы болғаны үшін өлім жазасына кесті. Пахумарада Рани, Луки, Бельтола және Топакучидің қарастырылатын мемлекеттерінен келген әскерлерді талқандады. Көтерілісшілер бірте-бірте ілгерілеп, Сагунмуриде Бурхагохайнды жеңіп, оны Рангпурға шегінуге мәжбүр етті. Көтерілісшілер Рангпур маңындағы ауылдарды тонады. Дихинг сатрасының аббаты шәкірттерімен бірге оларды тоқтатуға тырысты, бірақ әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ахом дін қызметкерлері де әскер жинап, көтерілісшілермен шайқасты. Көптеген ұзақ созылған шайқастардан кейін көтерілісшілер Жанжи өзені бойымен жылжып, 1788 жылдың қаңтарында астана қақпаларына жетіп, Рангпурды қоршады. Бұл көрініске қорқыныштан патша Гауринат Сингха көптеген шенеуніктерімен бірге Гувахатиге қашып кетті, ал Пурнаннанда Бурхагохайнды басқаруға қалдырды. Бурхагохайн да көтерілісшілерге біраз қарсылық көрсеткеннен кейін Рангпурдан қашып кетті. Рангпурды басып алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Гувахатиден Гауринат Сингха Пань Фукан басшылығында Бурхагохайнға көмек үшін үлкен әскер жіберді. Күшін арттырған патшалық әскерлері шабуылға шықты, бірақ Ахом қаласын қайта басып алуға қол жеткізе алмады. 1788 жылдың тамызында Патконвар (Раджешвар Сингханың ұлы) Нара Раджаның көмегімен үлкен әскер жинап, Рангпурды Муамориялардан қайтарып алды, бірақ жеңісі ұзаққа соқпады, өйткені лагерінде туған ішкі даудан кейін қаза тапты. Дихойдан көтерілісшілердің одан әрі шабуылдарына қарсылық көрсетілді. Көтерілісшілер Бурхагохайн бақылауындағы аймақта тұратын халықты жиі мазалады. Ұрыстар мен тәртіпсіздік салдарынан Үстіңгі Ассам қирады, егін шаруашылығына нұқсан келді, Ассам тарихындағы ең ауыр ашаршылық орын алды.

The scattered rebels and Dafla Bahatias organised themselves and placed them under the leadership of one Harihar Tanti and rose to revolt at Japaribhita. The rebels were joined by several hill tribes. They broke out in rebellion in 1786, from the foot of Daphla Hills. The rebels defeated the royalist force at Garaimari bil and other places. The rebels then freed Pitambar, a relation to the previous Mayamara abbot. He was persuaded to join them, who did it after allegedly performing a Brahmayagna (brahman–slaying sacrifice). The rebels then burnt the Satras of Garmur, Auniati and Dakhinpat (all royalist Satras in Majuli), headed by Brahmanas. Then they executed the abbots of Bareghar and Budhbari Satras, which belonged to Kala Samathi for collaborating with the royalist. At Pahumara they routed the troops sent by the vassal states of Rani, Luki, Beltola and Topakuchi. The rebels gradually advanced and defeated the Burhagohain at Sagunmuri, making him eventually retreat to Rangpur. The rebels got momentum to pillage villages in the vicinity of Rangpur. Attempt was made by the abbot of Dihing Satra with his disciples to repulse them but went to vain. The Ahom priests too collected bands of soldiers and fought with the rebels. The rebels after many prolonged battles, marching along the Jhanji River appeared at the capital gates and surrounded Rangpur in January 1788. At this sight King Gaurinath Singha accompanied by most of his officers left for Guwahati, leaving Purnananda Burhagohain in charge. The Burhagohain too deserted Rangpur after resisting the rebels for a few days. Failed attempts were made to capture Rangpur. From Guwahati, Gaurinath Singha sent a large contingent of troops under the Pani Phukan to the assistance of Burhagohain. Receiving reinforcement, the royalist assumed offensive but still couldn't manage to reoccupy the Ahom metropolis. In August 1788, Patkonwar (a son of Rajeswar Singha) raised a huge army with the assistance of Nara Raja and recovered Rangpur from the Moamorias, but his victory was short lived and he was eventually killed following an internal dissension in his camp. From Dichoi further incursion of rebels were resisted. The rebels frequently harassed the people, living under the tract controlled by Burhagohain. The Upper Assam razed by continuous battles and disorder, cultivation suffered, there occurred a very terrible famine–the severest in Assam's history.

Қақтығыстар (1789 1794)

Көтерілісшілер біртіндеп Дергаонға дейін билігін кеңейтті, бірақ Дихой бекінісіндегі патшалық әскердің бекінісін басып ала алмады. Көтерілісшілер кең аумақтарды бақылауына алды, бірақ көтерілісшілер басшылары бірыңғай басқару жүйесін құруға тырыспады. Басып алынған аймақтар жергілікті билікке бағынды. Брахмапутраның солтүстік жағалауында Харихар Танти, Мажулиді Хауха биледі, ал Сарбананда Сингха Бенгмарадан (қазіргі Тинсукия) Моран аймақтарын басқарды. Барат патша деп жарияланды. Барат пен Сарбананданың есімдерімен тұрақты түрде монеталар соғылды. Ұдайы жеңілістер патшалық лагерде әлсіздік тудырды.

Моамория көтерілісі елдің әртүрлі аймарларындағы халықты Ахом үкіметіне қарсы көтерілуге шақырып, нәтижесінде khel жүйесі бұзылып, әскерге шақыру қиынға соқты.

Капитан Уэлштің экспедициясына қарсылық

Гувахатидің Гауринат Сингхасы Даранги ханзадасы Кришнананрайанның астыртын бүлікшіл әрекеттеріне байланысты Нагаонға кемемен келді. Мұнда патшалық шенеуніктердің жергілікті халықты қанауы Нагай халқының арасында наразылық тудырды. Олар өздерін қысымға ұшыратқан шенеуніктердің қызметтен алынуын талап етті. Біраз уақыттан кейін бір батыр патшаның лагерін қоршап алып, Гауринатты қашуға мәжбүр етті. Гауринат Сингха шетелден көмек сұрап, көрші елдерге елшілер жіберіп, әскери қолдау өтінді. Манипур патшасы басқаларының бәрі әскер жіберуге шамасы жетпейтінін мәлімдеді. Сол сияқты, британдық көмек те алынды және капитан Уэльштің басшылығымен британдық әскерлер контингенті Ассамға жіберілді. Баркандаздарды Гувахатиден қуғаннан кейін олар Моамория көтерілісшілеріне қарсы операцияларын бағыттап, капитан Уэльш 1794 жылғы наурыз айында Рангпурды басып алды. Осыдан кейін көтерілісшілерге қарсы операцияны жалғастыру туралы өтініш бірақ генерал-губернатор одан бас тарды және британдық әскерлер контингенті қайтарылып алынды. Гауринат Сингха Рангпурды ұстап тұра алмады және көп ұзамай көтерілісшілер оны қайта басып алды. Гувахатидегі жағдай нашарлап, Баркандаздар қайтадан өрістей бастады. Гауринат Дихоиге, Пурнаннанда Бурхагохайнның бекіністеріне шегінді, ол көп ұзамай қайтыс болды. Гауринаттың қайтысынан кейін Бурхагохайн Ахом мемлекетінің де-факто билеушісіне айналды. Ол Ахом тағына өзінің үміткерін – Кинарамды тағайындады.

Қақтығыстар (1794 1805)

Бұл тәжірибе және Томас Уэлш пен оның әскерлерінің әскери көрсетілімі Ахомдарды, негізінен ақы төленетін хиндустани сепойларынан тұратын тұрақты армия құруға ынталандырды, бұл паик негізіндегі әскерге алмастыру мақсатында жасалды. Көтерілісшілердің басшыларының бірі – Фоппай 1796 жылы, ал Рангпурдың көтерілісші патшасы Бхрарат 1799 жылы қаза тапты. 1800 жылы Садия хандығы Хамтилерден босатылып, патшалық әскерлерінің бақылауына көшті. Моамория қашқындары, көршілес Димаса және Джайнтия патшалықтарында паналап, қайтадан бірігіп, Нагаонның патшалыққа адал тұрғындарын мазалады. Патшалық сепойлерінің бес ротасы жіберілді, бірақ олар бір жолмен ормандарға жеңіліп, таңсық қырғынға ұшырады. Осы жылдан кейін Ахом әскері Моамория көтерілісшілері мен Димаса патшасы Кришначандраның біріккен күштерін жеңді. 1803 жылы түнгі құдайға табынушылардың (Ратикхова) құпия сектасына жататын адамдардың көтеріліс жоспары анықталды және жетекші заговоршылар уақтылы жазаланды. Пурнанад Бурхагохайн 1805 жылы Сарбананда бақылауында болған Бэнгмара аймағын қайтарып алу үшін Дека Фукан басшылығымен бес ротаны жіберді. Алғашқы шайқас Дибру өзенінің жағасында, Бхутиатингте болды. Патшалық әскерлері Сарбананданың күштерін жеңіп, олар Холонгагуриде паналады, содан кейін Ахом патшасына бағынып, Гхиламарада қоныстанды. Дегенмен, Пурнанад пен Сарбананда екеуі де бұл қақтығыстың нәтижесіз аяқталғанын түсінді – және Сарбананда бейбіт келісімге келісті. Сарбанандаға Барсенапати атағы берілді және Матак раджасы аталған Бэнгмара аймағының дербес басқару құқығы берілді;

Осылайша Моамория көтерілісі Барсенапати билеген, дербес Матак аймағының құрылуымен және Паик жүйесінің толық аяқталуымен аяқталды.

Қорытынды

Көтеріліс кейбір патшалар мен патшайымдардың ойсыздықтарының салдарынан бастауын анықтай алмады. Бұл Ахом монархиясының құлдырауының көрінісі, соңғы аурудың белгісі болды. Көтерілісшілердің үлкен қозғалысы Ахом мемлекетінің негізін шайқады. Моамария көтерілісі сәтсіздікке ұшырағанымен, Ахомдардың экономикалық құрылымын құраған Пайк және Кхел жүйелерінің жойылуына себеп болды. Бұл мемлекетті ақша экономикасына көшуге мәжбүр етті. Көтеріліс екі тараптың да толық қирауымен, елдің халқы азайып, жартысына дейін кемігенімен аяқталды, экономикалық өмір толық бұзылды. Сварналата Баруа (1985) былай деп жазады: "Моамария көтерілісі – бұл халықтың қазіргі үкіметке қарсы көтерілісі еді, ал өзгеріске қарсы болғандар монархияшылдармен бірікті". Наразылық білдіргендер Ахом монархиясын күшті деп санағандықтан ұзақ уақыт үнсіздік сақтады. Бірақ бұл патшалық биліктің қасиетті екендігіне сенуді жоққа шығарып, қарапайым адамдарды таққа отыртып, бәрін құлатты. "Шаруалардың жетілмегендігіне және саудагерлер мен шеберлердің дамымаған тобына байланысты, феодалдық жүйеге балама пайда болмады, жаңа билеуші тап қалыптаса алмады. Көтерілісшілердің құрамы әртүрлі және тұманды таптық элементтерден тұрғандықтан, олардың үкіметке деген қарсылығының деңгейі әртүрлі болды, сондықтан мәселелердің анық шешімі болмады. Дегенмен, билеуші тап бұрынғыдай билік ете алмайтын болды".