Кіріспе

1817-1826 жылдар аралығында Ассамға бірмалықтардың үш шабуылы болды. Осы кезеңде Ассам Корольдігі 1821-1825 жылдар аралығында Бірманың бақылауына өтті. Ассам халқы бұл кезеңді "манор дін" (ассам тілінде "Бірмалықтардың күндері/кезеңі") деп еске алады және оны қорқынышпен еске алады. Жорықтар мен эмиграцияның салдарынан халық санының күрт төмендеуі бұрынғы Корольдікті қиратуға әкелді. Бұл Ахом Корольдігінің соңғы кезеңі болды. Бұрын Ассамды отарлауға құлшынбаған британдықтар, соғысқан бірмалықтардың әскерімен тікелей қақтығысқа келді. Бірінші ағылшын-бірма соғысынан кейін олар Ассамды аннексиялады және Манипурды тәуелді мемлекет ретінде қабылдады.

Өмірбаян

18 ғасырдың соңғы кезеңінде Ассамдағы Ахом патшалығы бірнеше көтеріліске ұшырады. Жоғарғы Ассамдағы Моамория көтерілісі мен Батыс Ассамдағы Дундия көтерілісі Ахом патшалығын адам өмірі мен мүлкіне келген залал салдарынан қатты әлсіретті. Премьер-министр Пурнаннанда Бурхагохайн аймақтарда Ахом билігін қайта орнатуға бар күшін жұмсады. Көптеген күш-жігермен ол барлық көтерілістерді басып, патшалық билігін нығайтты. Әкімшілік жұмыстың тиімді жүруі үшін немесе билігін консолидациялау мақсатында ол барлық туыстарын Ахом патшалығының жоғары лауазымдарына тағайындады. Гуахати губернаторы Бадан Чандра Борфукан Пурнаннанда Бурхагохайнның күшейіп келе жатқан ықпалына алаңдады. Алғашқыда ол Пурнаннанда Бурхагохайнмен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Ол өзінің қызы Пижоу Габхоруды Пурнаннанның ұлы Орешанатх Дхекиал Фуканға, алтын әшекейлер мен ыдыстардан тұратын мол матамен бірге қалыңдық ретінде берді. Алайда, Пурнаннанда Бурхагохайн наразылығын білдіріп, Бадан Чандра Борфуканның лауазымын теріс пайдаланғанын күдіктенген кезде бұл әрекет кері нәтиже берді. Пурнаннанда Бурхагохайнның мінез-құлқына ашуланған Бадан Чандра Борфукан Йорхат астанасында Пурнаннанда Бурхагохайнды өлтіру мақсатымен заговор жасаушыларды қолдады. Бұл қастандық сәтсіз аяқталып, заговоршылар жазаланды. Бадан Чандра Борфуканның заговоршылармен байланысы анықталды. Осы уақытта Батыс Ассам халқы Бадан Чандра Борфукан мен оның екі ұлы Жанми мен Пийоли жасаған зұлматтардан Бурхагохайнға шағымданды. Соңында, 1815 жылы Пурнаннанда Бурхагохайн әрекет етуге шешім қабылдады және Бадан Чандра Борфуканды тұтқындап, сот үшін Йорхат астанасына жеткізу жөнінде бұйрық беріп, делегация жіберді. Пурнаннанда Бурхагохайнның келіні, сонымен қатар Бадан Чандра Борфуканның қызы болған Пижоу Габхору, әкесіне қауіп-қатер жақындап келе жатқанын ескерту үшін жедел хабар жіберді. Қызының ескертуіне құлақ асқан Бадан Чандра Борфукан британдықтардың басқаруындағы Бенгалияға қашып кетті. Бурхагохайнның адамы оны Бенгалиядағы Чилмариде ұстады, бірақ ол жергілікті Танедар немесе полиция қызметкерінің көмегімен қайта қашып кетті. Ол Калькуттаға барып, генерал-губернатор лорд Гастингске Пурнаннанда Бурхагохайнды биліктен қуу үшін көмек сұрады. Генерал-губернатор басқа патшалықтың ішкі істеріне араласпау саясатын айта келіп, оның өтінішін қабылдамады. Осы кезде Бадан Чандра Борфукан Калькуттаға келген Бірма патшасы Бодаупаяның елшісімен кездесті. Елші оның өтінішін тыңдағаннан кейін оны Бірмаға алып барып, Бодаупаямен кездесуді ұйымдастырды.

Бірінші бірмалық шабуыл

1816 жылы Бадан Чандра Борфукан Бірма патшасы Бодавайяның сарайына келіп, өзінің саяси қарсыласы Пурнанад Бурхагохайнды жеңу үшін көмек сұрады. Бірма монархы келісім беріп, Бхамо генералы басқаратын, Бадан Чандра Борфуканмен бірге 1817 жылдың қаңтарында Ассамға кірген әскерді жіберді. Бірінші шайқас 1817 жылдың 27 наурызында Гиладариде болды. Ассам әскерін Даман Гогой, Хау Бора және Джама Хан басқарды. Шайқас бір аптаға созылды, осы кезде Пурнанад Бурхагохайн табиғи себептерден қайтыс болды. Соның салдарынан, жылнамалар бойынша, Ахом ақсүйектері арасында дау туды және күштер жетіспеуінен Ассам әскері жеңіліске ұшырады. Пурнанадтың ұлы Рухинат Бурхагохайн болды және патшаға эвакуация жасауды өтінді, бірақ ол бас тартты. Бұл Рухинатхтың Чандраканта Сингха Бадан Чандра Борфуканмен біріккен деген күдікке ие болуына әкелді, сондықтан Бирма әскері Жораттағы Ахом астанасына жақындағанда ол патшасыз Гувахатиге кетті. Патша Чандраканта Сингха қалды, Бадан Чандра Борфуканды қабылдап, оны Мантри Фукан етіп тағайындады. Бирма әскеріне 1 миллион рупия төленді, ал командирлерге лайықты сыйлықтар берілді. Ахом ханшайымы Хемо Айдео (Багаконвар Типам Раджаның қызы және Сваргадео Жогешвар Сингханың қарындасы) 50 піл мен құдалықпен бірге Бирма патшасына жіберілді. Бирма әскері 1817 жылдың сәуір айында Ассамнан кетіп қалды. Одан кейін көп ұзамай Бадан Чандра қаза тапты. Рухинат Чандраканта Сингхаға қарсы жорық жасап, Пурандар Сингханы патша етіп тағайындады.

Екінші бірмалық шабуыл

Бодапая бұл хабарды естігеннен кейін, Киаминги (Ала Минги Боргохайн) басшылығындағы және Паталанг Сенапати (Момай Баруа) жетекшілігімен 30 000 сарбаздан тұратын әскерді жіберді. Бұл әскер 1819 жылдың 15 ақпанында Жанжи маңындағы Фулпанисигада Жағнатх Дхекиал Фукан басқарған әскермен кездесті. Бірма әскері шамамен 300 сарбазды жоғалтып жеңіліске ұшырады және аз қашықтыққа шегінді. Ассам әскері жеңілген бірмалықтарды қумай, Ахом астанасы Жорхатқа қайтып келді, бұл үлкен алаңдаушылық пен қысымға әкелді. Рухинат Бурхагохайн мен Пурандар Сингха сенімділік тудыра алмағандықтан Гувахатиге бет алды, ал бірма әскері екі күннен кейін астананы басып алды. 1819 жылдың 9 наурызында Чандраканта патшалық таққа қайта отырды, содан кейін Рухинат Бурхагохайнды қолдаған Ахом шенеуніктері жазаланды. 1819 жылдың сәуір айының ортасында Киаминги Мингмаха Тилваны қалдырып, Бірмаға қайтып кетті. Тилваның бұйрығымен Паталанг Рухинатты қуды, оның күштерімен Нагаонда шайқасып, оны Ассам шекарасының сыртына ығыстырды. Паталанг Борбаруа болып тағайындалды және бірмалық контингент 1820 жылдың 27 қаңтарында Бірмаға оралды. Бодапаяға ризашылығын білдіру үшін Чандраканта Сингха ханшайым Упама Айдеоны, шенеуніктер мен қызметшілермен бірге жіберді. Бірақ Чандракантаның Бірмаға қатысты көзқарасы көп ұзамай өзгерді. Бұрын Качари тайпасынан болған Паталанг патшаны бірмалықтарға адалдықтан бас тартуға көндірді және Джейпурде (Дигалихат) бекініс салдыруға бұйырды.

Үшінші бірмалықтардың шабуылы

1819 жылы Багидав Бирма патшасы болды және Ассамды қосып алуға бекімді шешім қабылдады. Ол 1821 жылдың ақпанында Мингимаха Тильваны Ассамға жіберді. Паталанг Борбаруа қаза тауып, Чандраканта Сингха Гувахатиге қашып кетті. Мингимаха бірнеше Ахом шенеуніктерін өлтіріп, Хемо Айдеоның бауыры Пуньядхарды (Джогешвар Сингханы) патша етіп тағайындады.

Чандраканта Сингханың жауабы

Чандраканта Сингха Гувахатиде лагерь құрып, Махараджа Ранжит Сингхтің көмегімен бірмалықтарға қарсы науқан бастады. Пәнджаб Махаражасы Ахом патшасына қолдау көрсету үшін 10 мыңнан астам қаһарлы сикх сарбаздарын Бірмаға қарсы жіберді. Британ территориясында әскер жинамаған Пурандар Роберт Брюстің басшылығымен Бутанда әскер құрды, бірақ 1821 жылдың мамыр айында Чандракантаның сикхтері бұл күшті таратып жіберді. Тилваның басшылығымен үлкен күш Чандракантаға қарсы жорыққа шықты (1821 жылдың қыркүйегі), ол Ассам Чокейге, содан кейін британ аумақтарына шегінді. Пурандардан өзгеше, Чандраканта негізінен сикх сарбаздарынан тұратын күш жинап, Ассам Чокейді (1821 жылдың қазаны) және Гувахатиді (1821 жылдың желтоқсаны) қайтарып алды, ал 1822 жылдың 15 наурызында Жораттың жанында Махгархта лагерь құрды. Сикх сарбаздарының командирі Лахорлық Чатания Сингх қаза болды, бірақ сикхтер бірма әскерлерін жеңіске бұйырды. Багидав Ассамдағы жағдайды естіп, Миңги Маха Бандула басшылығымен 20 мыңдық әскер контингентін жіберді, олар 1822 жылдың сәуір айында Чандракантаның күштеріне шабуыл жасап, жеңді. Чандраканта Гувахатиге, содан кейін Ассам шағына қайтып, 1822 жылдың маусымында Мингимаха Тилвамен кездесті. Ол жеңіліп, британ аумағына тағы да шегінуге мәжбүр болды. Осы жеңістен кейін бірмалықтар Мингима Тилваны Ассамның раджасы деп жариялады және Ассамдағы тәуелсіз Ахом билігіне нүкте қойды.

Бірмалықтардың тікелей билігі

Ассам Шокейде Чандракантаның жеңілісі бірмалықтарды Брахмапутра аңғарында британдықтармен бетпе-бет келтірді. Тилва британдықтардан қашқан патшаны тапсыруды талап етті және оны тұтқындау үшін британдық аумағына кірумен қорқытты. Ол Ассам Шокейде шамамен 7000 әскерімен, ал Бандула басқаратын 1000 әскерімен Гувахатиде болды. Дегенмен, бірма әскерлері логистикалық қиындықтарға тап болды, нәтижесінде Бандула Гувахатиден кетіп, Тилва Гувахатиде жалғыз 1000 әскермен қалды. Осы сәтте бірмалықтар Чандраканта Сингханы қайтадан билікке шақырып алды. Чандраканта өзінің Баруалары мен Фукандықтарын тастап, Ассам Шокейде Тилваға бағынды. Бірақ ол Жоратқа жеткенде тұтқындалып, түрмеге қамалды.

Мьянмалық альтернативті шот

Бұл есеп 1821 жылғы ақпанда 20 000 (оның ішінде 10 000 Хамти-Шан және Качин жасақтары) бірма армиясымен басталган экспедиция туралы біршама өзгеше. Бірмалықтардың 1822 жылғы шілдеде Чандраканта Сингханы жеңіп, Ассамды әскери генерал-губернатор басқаратын бірма провинциясы етіп, 600 жылдық Ахом әулетін толығымен жойғанда, Ассамға жетуі бір жарым жылға созған деген мәлімдеме бар. Чандраканта Сингха британдық Бенгалияға қашып кетті. Британдықтар Бандуланың қашқан патшаны тапсыру туралы талабын қабылдамады, керісінше, шекаралық бекіністерге күшті әскер бөлімдерін жіберді. Маха Бандула Маха Тилава басқаратын 2000 сарбаздық әскери гарнизонды қалдырып, Аваға қайтты. Бұл кезең Ассам халқы үшін өте ауыр жылдар ретінде есте қалады, гарнизондық сарбаздар мен қарақшылар бейкүнә халыққа зорлық-зомбылық көрсеткені салдарынан мыңдаған адам Ассамнан Бенгалияға көшіп кетті. Сонымен қатар, көршілес Манипур мемлекетінің көп бөлігі де тонаушы әскерлердің қирауына ұшырады. 1825 жылға қарай, Меитей патшасы Гамбир Сингх басшылығындағы меитейлер бірмалықтарды ығыстырып, оларды Чиндвин өзенінен арғы жаққа тілгіледі. Осы оккупация бірмалықтар мен британдықтардың жиі қарым-қатынас жасауына, соңынан Бірінші бірма соғысына және 1826 жылғы Яндабу шартына әкелді. Бұл шарт бірмалық үстемдіктің аяқталуын және Ассамда британ үстемдігінің басталуын білдірді.