Кіріспе

Моноклоналық антидене

Терализумаб (сондай-ақ TGN1412, CD28 SuperMAB және TAB08 деп те аталады) – Вюрцбург университетінің Томас Хюниг әзірлеген иммуномодуляторлық препарат. 2006 жылдың наурыз айында Лондондағы Parexel компаниясы жүргізген алғашқы адамдарға жасалған зерттеуде ауыр қабыну реакцияларын және созылмалы органдардың жетіспеушілігін тудырғаннан кейін препарат әзірлеуден алынып тасталды. Дамытушы компания TeGenero Immuno Therapeutics сол жылы банкротқа ұшырады. Коммерциялық құқықтарды ресейлік TheraMAB стартапы сатып алды. Препарат TAB08 деп қайта аталды. Артритке қатысты I және II фазалық клиникалық сынақтар аяқталды, ал қатерлі ісіктерге қатысты сынақтар басталды. Бастапқыда B клеткалы созылмалы лимфоциттік лейкемияны (B CLL) және ревматоидты артритті емдеуге арналған TGN1412 – иммундық жүйенің T клеткаларының CD28 рецепторына ғана емес, сонымен қатар оның күшті агонисті болып табылатын гуманизацияланған моноклоналық антидене. CD28 – T клетка рецепторының корецепторы; ол реакциядағы өзара әрекеттесетін серіктестің рецепторларына оның лигандтарының бірі (B7 отбасысы) арқылы байланысады. 2005 жылдың наурызында Еуропалық дәрілік заттар агенттігі жетім препарат ретінде таныған бұл препаратты TeGenero Immuno Therapeutics әзірледі, Parexel сынады және Boehringer Ingelheim өндірді. TeGenero компаниясы CD28 молекулалық құрылымын алғаш рет анықтағанын TGN1412 І фазалық клиникалық сынағы басталар алдында шамамен бір жыл бұрын жариялады.

Өндіріс

BALB/c тұқымдық еншілес тышқандары рекомбинантты адам CD28 Fc қосылыс ақуыздарымен иммундалды және адам CD28 экспрессиялайтын B лимфома клеткалар желісімен күшейтілді. Гибридтомдар B жасушаларын гибридтом серіктесі X63Ag8.653 қосып, адам CD28 және TCR тәуелсіз митогендік белсенділігіне реакциясын тексеру арқылы алынды. 5.11A1 және 9D7 деп аталатын екі моноклоналды анықталды. Олардың ең белсендісі – 5.11A1 – тышқанның IgG1 иммуноглобулині. 5.11A1 антиденесінің комплементарлық анықтайтын аймақтары адам IgG құрылымына клондалып, IgG1 (TGN1112) немесе IgG4 (TGN1412) тұрақты аймақтарымен біріктірілді. Компанияның зерттеуші брошюрасында айтылғандай, "TGN1412 – адам CD28 антигеніне бағытталған гуманизацияланған моноклоналды антидене. Молекула генетикалық инженерия арқылы жасалған, моноклоналды тышқан анти-CD28 антиденесінің (5.11A1, Luhder және басқалар, 2003) ауыр және жеңіл тізбектерінің өзгермелі аймақтарынан алынған комплементарлық анықтайтын аймақтарды (CDR) адам ауыр және жеңіл тізбектерінің өзгермелі құрылымдарына көшіру арқылы. Гуманизацияланған өзгермелі аймақтар кейіннен IgG4 гамма тізбегін кодтайтын адам гендерімен және адам каппа тізбегін кодтайтын адам гендерімен қайта біріктірілді". Рекомбинантты гендер қытай хомягының жұмыртқа жасушаларына трансфекцияланды және рекомбинантты антиденелер өсірілетін ортадан алынды.

Әрекет ету механизмі

Т-клеткаларын белсендіру үшін антиген рецепторымен байланысу (сигнал 1) және қосымша стимуляция (сигнал 2) қажет. Егешқұйрық, емес немесе адам CD28-іне спецификалық моноклоналды антиденелерді зерттеу барысында, антиген рецепторымен бір мезгілде стимуляцияланбағанда да Т-клеткаларын стимуляциялай алатын, «суперагонистік» антиденелер анықталды (сигнал 1). Бұл белсенділіктің күштірек немесе әртүрлі белсенділік түрін білдіретіні белгісіз. Адам CD28-іне қарсы екі антидене анықталды. Ең белсендісі TGN1112 (бастапқыда 5.11A1 деп аталған) иммуноглобулиндердің IgG1 класына жатады. Екіншісі, TGN1412 (клон 9D7), IgG4 класына жатады. Бұл антиденелердің ТЦР-ге тәуелсіз агонизмі CD28 молекуласының C"D циклы деп аталатын нақты бөлігіне байланысты жүзеге асырылады. Бастапқыда, осы қасиетке ие антидене иммундық жүйесі әлсіреген науқастарда иммундық жүйені стимуляциялауда терапиялық мақсатта пайдалы болуы мүмкін деген гипотеза жасалды. Алайда, жануарлар моделіндегі in vitro және in vivo деректер кейіннен оның қолданылуы реттеуші Т-клеткаларының артық белсенділігіне алып келетінін, нәтижесінде Т-клеткаларының төмендеуіне әкелетінін көрсетті. Компанияның веб-сайтында былай деп жазылған: «Жануарлар моделінде CD28 SuperMAB арқылы туындаған айқын Т-клеткалық белсенділік және кеңею, IL-10 сияқты қабынуға қарсы цитокиндердің экспрессиясымен бірге жүреді, ал басқа агенттер ТЦР кешеніне әсер ететін кезде байқалатын қабынуға қарсы емес медиаторлардың күшті цитокин босату синдромымен емес». Адамдарда CD28 лигациясы арқылы белсендірілетін басқа жасушалар – эозинофильді гранулоциттер. Олар IFN γ, IL-2, IL-4 және IL-13 бөліп шығарады. Дегенмен, көптеген in vitro тәжірибелер тазаланған перифериялық қан мононуклеарлық жасушаларын (PBMN) пайдаланумен шектеледі, онда бұл жасушалар жоқ. Агонист ретінде жұмыс істеу үшін TGN1412 тұрақты (Fc) аймағын қоса алғанда, толыққанды антидене болуы керек деп ұсынылған. TeGenero есебіне сәйкес, F(ab)2 қажетті стимуляцияны тудырмайды. Қатысты клон TGN1112-ден айырмашылығы, IgG1, TGN1412 IgG4 субкласына жатады. Бұл таңдау TGN1112 CD28+ Jurkat жасушаларында антиденеге тәуелді жасушалық цитотоксикалық әсер көрсеткендіктен жасалды. Осылайша, Fcγ рецепторы арқылы антидене байланысу функциясы иммундық реттеу үшін қажет болып көрінеді. Алайда, антиденелердің жасушаларды опсонизациялауы, әдетте, ВИЧ-те байқалатын сияқты, таңбаланған жасушалардың фагоцитозына алып келеді.

Тарих

Адамдардағы алғашқы клиникалық сынақтарда препарат, жануарларда қауіпсіз деп табылған дозадан 500 есе төмен – 0,1 мг/кг дозада қолданылғанына қарамастан, қатысушыларда жүйелік органдарының күйреуіне әкелді. 2006 жылдың 13 наурызында алты ерікті ауруханаға жатқызылды. Олардың кем дегенде төртеуі көптеген органдарының жұмысы бұзылған. Бірінші фазадағы клиникалық сынақтар Parexel компаниясымен 2006 жылдың 13 наурызында Лондонның Northwick Park және St. Mark's ауруханасының ғимаратында жалға алынған тәуелсіз клиникалық сынақтар бөлімінде жүргізілді. Parexel – фармацевтикалық және биотехнологиялық компаниялар үшін дәрілік препараттарды сынақтан өткізетін компания. Зерттеуге 2000 фунт стерлинг гонорар алған сау еріктілер қатысты. Сынақ нәтижесінде барлық алты ерікті ауруханаға жатқызылды, олардың кем дегенде төртеуі көптеген органдарының дисфункциясымен күресті. Бұл қос соқыр, рандомизацияланған, плацебомен бақыланатын зерттеу болды, сегіз қатысушының екеуі плацебо алды, ал алтауы циномолог макакаларында бұрынғы тәжірибелерде қолданылған ең жоғары дозаның 1/500 бөлігін алды. Препарат алған барлық алты қатысушы 19 мен 34 жас аралығындағы (орташа жасы 29,5) ер адамдар еді, олардың ешқайсысының айқын медициналық тарихы болған жоқ және сынаққа дейін соңғы екі аптада жақсы жағдайда болды. Барлық ер адамдарда ауыр цитокин босату синдромы байқалды, ол ангиоэдемаға, тері мен шырышты қабықтардың ісінуіне әкелді, бұл ауыр аллергиялық реакция кезіндегі комплемент каскадының әсеріне ұқсас. Пациенттерге қабынуды азайту үшін кортикостероидтар, ал TGN1412-ні қан айналымынан шығару үшін плазма алмастыру жүргізілді. Қызығы, ер адамдардың ақ қан жасушаларының кейбір түрлері (иммундық жауаптарға қатысатын лимфоциттер мен моноциттер) TGN1412 енгізілгеннен кейін бірнеше сағаттан соң дерлік жоғалып кетті. 2006 жылдың 5 шілдесінде Норт-Уэст Лондон ауруханаларының NHS трастынан жасалған баспасөз хабарламасына сәйкес, ер адамдар емделген, науқастардың жағдайы жақсара берді және "бес адам оқиғадан кейін бір ай ішінде үйлеріне қайтты, ал бір науқас 26 маусымға дейін ауруханада қалды, содан кейін ол да үйіне қайтты". TGN1412 бұрын адамдарға қолданылмаған, бірақ сынақтар жануарлар, соның ішінде адам емес приматтарда жүргізілді. Компания бұл сынақтарда қауіпсіздік мәселелері анықталмағанын мәлімдеді, бұл кейінгі MHRA есептерінде расталды. TeGenero оқиғадан кейін көп ұзамай қатысушылардың отбасыларынан кешірім сұрады, бұл әсерлер мүлдем күтпеген екенін және барлық хаттамалар орындалғанын мәлімдеді. Клиникалық сынаққа дейінгі деректерді және хаттаманы алғашқы қарау барысында MHRA алаңдаушылық тудыратын ештеңе жоқ екенін және сынақ дұрыс бекітілгенін мәлімдеді. Дәрілік сынақтан зардап шеккен қатысушылар кейіннен қосымша қаржылық өтемақы алды, оның бірін қатысушы дене күшін қалпына келтіру үшін жеке бапкер жалдауға жұмсады.

Тергеулер

Дәрілік заттар мен денсаулық сақтау өнімдерін реттеу агенттігі (MHRA) TGN1412 сынағы туралы аралық есепті 2006 жылдың 5 сәуірінде, ал қорытынды есепті 2006 жылдың 25 мамырында жариялады. Ол TeGenero компаниясының клиникалық зерттеулерге дейінгі жұмысында ешқандай кемшіліктерді және жарияланбаған зерттеулердің деректерін таппады. Parexel компаниясының тіркемелері мен процестері, оның ішінде дозаны өлшеу және беру тәртібі, қанағаттанарлық деңгейде болды және ластануға немесе дозаның артығына әкелуі мүмкін кемшіліктер анықталған жоқ. MHRA өз әрекеттерінің ауыр жағымсыз оқиғаларға себеп болмағанын мәлімдеді. Германияның реттеуші органдары Boehringer Ingelheim компаниясының материал өндірісін тексерді, TGN1412 өндірісін, сынауын, сақтауын және таратуын қарастырды, бірақ ауыр жағымсыз әсерлерге ықпал етуі мүмкін ешқандай кемшілік анықталған жоқ. MHRA зерттеуге қатысқан адамдардағы реакцияның ең мүмкін себебі – дәрінің адам организмінде күтпеген биологиялық әсері деген қорытындыға келді. Ұлыбританияның денсаулық сақтау министрі осы мәселелерді қарастыру және үш ай ішінде аралық есеппен осындай сынақтарға болашақта рұқсат беру туралы есеп беру үшін жетекші халықаралық сарапшылар тобын құруға келісті, топ төрағасы ретінде Шеффилд университетінің молекулалық медицина профессоры Гордон Дафф тағайындалды. Сарапшылар тобының есебі жарияланғанға дейін Ұлыбританияда алғаш рет адамдарда моноклоналды антиденелерді немесе иммундық жүйені бағыттайтын басқа да жаңа молекулаларды зерттейтін клиникалық сынақтарға рұқсат берілмеді. 2006 жылдың желтоқсан айында бірінші фазадағы клиникалық сынақтар жөніндегі сарапшылар тобының қорытынды есебі жарияланды. Ол сынақ кезінде адамдар үшін қауіпсіз дозаның қандай деңгейде екені қарастырылмағанын және сол кездегі заңда мұндай талап болмағанын анықтады. Топ 22 ұсыныс жасады, оның ішінде жоғары тәуекелді зерттеуге рұқсат беру алдында тәуелсіз сарапшылардың кеңесін алу қажеттігі, тез арада жағымсыз әсерлер пайда болған жағдайда бір уақытта бір ғана еріктіге сынақ жүргізу (қатысушыларды бірінен соң бірі қосу) және дәріні инъекция ретінде емес, инфузия арқылы баяу енгізу.

Басылымдарды бақылау

Сот процесі бірнеше ғылыми жариялымның нысаны болды. 2007 жылы Пол Эрлих институтының иммунологтары, Германияның сарысулар мен вакциналар жөніндегі федералды агенттігі, TGN1412 сынағынан кейін Германияның реттеу талаптарын қарастырды. Олар клиникалық зерттеулерге дейінгі жануарлар моделінің болжамдық құндылығын қайта бағалауды, дозаны анықтауды жетілдіруді немесе қайта жобалауды, сондай-ақ жоғары тәуекелді антиденелерге қатысты критерийлерді белгілеуді ұсынды. Бұдан өзге, олар I фазаға дейінгі зерттеулердің клиникалық "әсері жоқ" деңгейін есептеуге қажеттігін, ал емес "жағымсыз әсері байқалмаған" деңгейін есептеуге қажеттігін айтты. 2007 жылдың басында ғалымдар препараттың адамдарда, алғашқыда зертханалық жануарларда сынағаннан өзгеше әрекет ететінін болжады. Адамдардағы ауыр реакциялар тек есте сақтау Т-лимфоциттері бар жағдайларда ғана пайда болуы мүмкін деп санайды. Стерильді зертханада өсірілген жануарлардың бұрынғы ауруларды "есте сақтауы" мүмкін емес, сондықтан адамдардағы сияқты ауыр реакцияларды көрсетпейді. Дегенмен, бұл зерттеуді дұрыс түсінбеушілік: зерттеулер зертханалық жануарлардағы есте сақтау Т-клеткаларының саны адамдардан кем екенін, ал есте сақтау Т-клеткаларында CD28 рецепторы арқылы стимуляция оларды органдарға енуге және белсендіруге итермелейтінін көрсетеді. 2008 жылы жарияланған тәжірибелік in vitro зерттеулер мен модельдеу 0,1 мг бастапқы дозасының денедегі барлық CD28 рецепторларының 86-91%-ымен байланысатынын, нәтижесінде тіпті өте төмен бастапқы дозаларда да күтілгеннен жоғары әсер етуі мүмкін екенін көрсетті. 2009 жылы Ұлыбританияның Биологиялық стандарттар мен бақылау ұлттық институты иммуностимуляциялық дозаның шамадан тыс жоғары мөлшерде берілгенін хабарлады, себебі адамдағы қауіпсіз бастапқы доза "клиникалық қауіпсіздікті алдын ала тексеру нәтижелеріне сүйене отырып" (Macaca fascicularis) есептелген, ол жауап бермейтін түр. Ол биологиялық препараттарды адамдарда I фазадағы клиникалық сынақтарға арналған еуропалық нұсқаулықтардың қайта қарастырылғанын мәлімдеді. 2010 жылы адамдардағы цитокин босату синдромын болжаудың сәтсіздігі түсіндірілді. In vitro деректері TGN1412-нің клиникалық алдын ала қауіпсіздігін тексеру үшін қолданылған приматтар түрінің бірі Macaca fascicularis-тің CD4+ эффекторлық есте сақтау Т-клеткаларында CD28 экспрессиясы жоқ екенін көрсетті. CD28 TGN1412 антиденесінің нысанасы болғандықтан, препарат M. fascicularis эффекторлық Т-клеткаларын стимуляциялай алмады. 2013 жылы стандартты қабынуға қарсы маркерлер TNFα және IL-8 TGN1412-ге ерекше қабынуға қарсы жауапты болжамағаны және жалған теріс нәтиже бергені сипатталды. IL-2 шығарылымы және лимфопролиферация жауапты болжау үшін тиімдірек көрсеткіштер болып табылады. 2016 жылы адамнандырылған тышқандарда жүргізілген зерттеу TGN1412-нің иммундық жүйеге тигізетін әсерін бағалады және цитокин босату синдромын, ақ қан клеткаларын жоюды және бастапқы адамдық сынақтар кезінде байқалған басқа да жағымсыз әсерлерді тудыруы мүмкін екенін растады.

Даулар

Сыншылар компанияның дәрі адамдарда күшті реакция тудыратынын болжай білуі керек еді. New Scientist басылымына сұхбат берген, атын жариялағысы келмейтін иммунолог: «Денедегі барлық T-жасушаларын белсендірсеңіз, не болатынын түсіну үшін ғалым болудың қажеті жоқ» деді. Дәрі жануарлар моделінде қауіпсіз болып көрінгенмен, зерттеушілер осы препараттың адамдардағы жауабын көрсетпеуі мүмкін екенін, әсіресе осы дәрі түріне қатысты айтты. BBC хабарлағандай, «алдыңғы сынақтарда қолданылған 20 маймылдың екеуінде лимфа түйіндерінің көлемі үлкейген», бірақ «бұл ақпарат ер адамдарға беріліп, сынақ регламентін қадағалаушы органдарға ұсынылған». TeGenero компаниясы бұл уақытша екенін және дәрінің өндіретін қосымша T-жасушаларының белгісі екенін мәлімдеді. CD28 рецепторына әсер ететін тағы бір препаратты (бірақ TGN1412-ге қарағанда нашаррақ) сынаған адамдарда да жанама әсерлер байқалды. Қабылданған тәуекелдер мен протоколдың дизайны тиісті статистикалық деректермен жеткілікті дәлелденбегеніне сын айтылды. Жануарларға сынақ жүргізуді сынағандар адам емес жануарлардағы эксперименттердің, тіпті адамға жақын түрлердегі эксперименттердің де адамның жауабын міндетті түрде болжамайтынын, сондай-ақ жануарларға келтірілген зиянды немесе адамдарға туындайтын қауіптерді ақтамайтынын айту үшін осы жағдайды мысалға келтірді. TGN1412 адамның CD28 рецепторына толық сәйкес келу үшін жасалған. Егер адамдағыдай иммундық белсенділік деңгейін алу үшін тышқандарда жүргізілген жануарлар сынақтарына қарағанда әлдеқайда жоғары доза қажет болды, сондықтан олар адамның жауабын болжау үшін қажет емес. TGN1412-нің адамдардағы клиникалық сынағы 2017 жылы BBC-нің «Дәрілік сынақ: ауруханадағы төтенше жағдай» атты деректі драмасының тақырыбы болды.