Кіріспе

Жаңа Зеландия Корольдік Теңіз күштерінің тарихы, британдық мүдделерді жаңа колонияда бақылау үшін қолданылған, Жаңа Зеландиядағы алғашқы канонерлік қайықтарға және британдық Теңіз күштерімен тығыз байланысқа дейін жетеді.

Шығу тегі

Бастапқыда Британ Корольдік Әскери-теңіз флоты Жаңа Зеландия колониясының қауіпсіздігін қамтамасыз етті, бірақ 1846 жылы отарлаушылар алғашқы канонерлік қайықты сатып алды. Кейіннен, 1860 жылдан 1865 жылға дейін «Уайкато» флотилиясы жұмыс істеді, сонымен қатар портты қорғау үшін Әскери-теңіз артиллериясының ерікті корпусы құрылды. 1884 жылы үкімет төрт жаңа торпедалық қайық сатып алды, ал 1887 жылдан бастап Австралазиялық қосымша эскадрильяның кемелерін қаржыландыра бастады. Әскери-теңіз күштері құрылмас бұрын, Жаңа Зеландия халқы Ютландия шайқасында болған және Корольдік Әскери-теңіз флотына көрнекті қызмет еткен крейсердің құрылысына қаржы жұмсады. 1913 жылғы Әскери-теңіз қорғанысы заңы Жаңа Зеландия Әскери-теңіз күштерін ресми түрде құрды, ал бұрынғы Корольдік Әскери-теңіз флотының крейсері оған алғашқы болып қосылды. 1921 жылдан бастап бұл күштер Корольдік Әскери-теңіз флотының Жаңа Зеландия бөлімшесі ретінде танылды, екі крейсер және мина тазартқышпен жұмыс істеді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы Ұлыбритания Германияға қарсы соғыс жариялағанда, Жаңа Зеландия да дереу соғыс жариялады. Теңіз күштерінің қазіргі кезде көбінесе өзін-өзі қамтамасыз ететіні және Корольдік теңіз күшінен тәуелсіздігі ескеріліп, Корольдік теңіз күшінің Жаңа Зеландия бөлімшесі Корольдік Жаңа Зеландия теңіз күштері (RNZN) болып қайта аталды, ал «корольдік» атағы 1941 жылдың 1 қазанында Жаңа Зеландияның королі ретінде Георг VI патша тарапынан берілді. Содан бері кемелер HMNZS (Оның Ұлылықтарының Жаңа Зеландия кемесі) префиксімен аталатын болды. Жеңіл крейсер HMS Achilles 1939 жылғы желтоқсанда Аргентина мен Уругвай арасындағы Плата өзенінің сағасында болған Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы ірі теңіз шайқасына қатысты. Achilles және тағы екі крейсер, және , операцияға қатысып, неміс шабуылдық кемесі «Адмирал Граф Шпее» экипажының көптеген неміс теңізшілерінің өмірін құрбан етуге қарсы кемелерін батыруға мәжбүр етті. Бұл шешім Адольф Гитлерді қатты ашуландырған көрінеді. Achilles Тынық мұхитына көшіп, Нью-Джорджия маңында жапон бомбасынан зақымданған кезде АҚШ теңіз күштерімен бірге жұмыс істеді. Жөндеуден кейін ол соғыс аяқталғанға дейін Британдық Тынық мұхит флотында қызмет етті. Achilles-тің бауырласы HMS Leander 1940 жылы Жаңа Зеландия экспедициялық күштерін Таяу Шығысқа жеткізіп, содан кейін Жерорта теңізінде, Қызыл теңізде және Үнді мұхитында орналастырылды, онда ол Осі күштерінің әуе және теңіз шабуылына ұшырады, бомбалаулар мен конвойлерді сүйемелдеді және итальяндық көмекші крейсер Ramb I-ді баттырды. Жерорта теңізінде қызметтен кейін ол 1943 жылы Тынық мұхитына оралды, жапон крейсері Jintsu-ды жоюға көмектесті және Коломангара шайқасында торпедадан ауыр зақымдар алды. 1941 жылы Жаңа Зеландияның үшінші жеңіл крейсері болуы жоспарланған. Осы мақсатта оның экипажының бір бөлігі Жаңа Зеландиялықтардан құралды. 19 желтоқсанда Жаңа Зеландияның теңіз күштерінің ең ауыр жоғалтуы орын алды, кеме минаға шағылып, Ливия жағалауында батып кеткен кезде 150 жаңа зеландиялық теңізші қаза тапты. Соғыс барысында RNZN-нің көлемі едәуір өсті, соғыс аяқталған кезде 60-тан астам кемелер құрамында болды. Бұл кемелер Еуропадағы Осі мемлекеттеріне және Тынық мұхитындағы жапондықтарға қарсы Ұлыбритания мен Достас елдерінің күш-жігерінің бір бөлігі ретінде қатысты. Олар сонымен қатар Жаңа Зеландияны неміс шабуылшыларынан қорғауда және 1942 жылы Жапониядан шабуыл жасау қаупі туындаған кезде маңызды рөл атқарды. Көптеген сауда кемелері реквизицияланып, қорғанысқа көмектесу үшін қаруланды. Солардың бірі - 1942 жылы Фиджи маңындағы жапондық су асты кемесіне қарсы қимыл жасады. 1941–1942 жылдары Жаңа Зеландия және АҚШ үкіметтері арасындағы келісім бойынша Тынық мұхитында RNZN-нің ең тиімді рөлі АҚШ теңіз күштерінің құрамында болуы шешілді, сондықтан RNZN-нің операциялық басқаруы Оңтүстік-Батыс Тынық мұхит аймағының қолбасшылығына берілді, ал оның кемелері АҚШ-тың 7-ші флотының топтарына қосылды. 1943 жылы жеңіл крейсер HMNZS Gambia ретінде RNZN-ге берілді. 1944 жылдың қарашасында Австралияның Сидней қаласында орналасқан Британдық Тынық мұхит флоты (BPF) құрылды. RNZN кемелерінің көпшілігі, соның ішінде Gambia және Achilles BPF-ке берілді. Олар Окинава шайқасына және Жапонияға жақын Сакисима аралдарындағы операцияларға қатысты. 1945 жылдың тамызында Gambia Жапонияның капитуляциясына қатысқан Жаңа Зеландияның өкілі болды. Екінші дүниежүзілік соғыста теңіз қызметінде 561 жаңа зеландиялық қаза тапты.

Көтерілістер

1947 жылдың сәуір айында төрт RNZN кемесі мен екі жағалау базасының теңізшілері мен сержанттары арасында бірнеше зорлықсыз бүліктер болды. Барлығы, RNZN теңізшілерінің шамамен 20 пайызы бүліктерге қатысты. Бұл салдарынан, адам тапшылығы RNZN-ді ең қуатты соғыс кемелерінің бірі – Black Prince-ті қызметтен шығаруға және әскери-теңіз күштерінің дамуын мен кеңеюін он жылға қалып қоюға мәжбүр етті. Осының салдарына қарамастан, оқиғалардың масштабы мен мәні уақыт өте келе көбінесе басып қалды.

Корей соғысы

Корея соғысы кезінде алты кеме жұмылдырылды; HMNZ кемелері, RNZN экипаждары Кореяда жағалау мақсаттарына қарсы бірнеше "Нельсондық" түнгі шабуылдар жасады және барлау мақсатында бірнеше тұтқынға алды.

Вьетнам соғысы

RNZN медициналық қызметкерлері Вьетнамдағы 1-ші Жаңа Зеландия медициналық қызмет тобының (NZSMT) мүшелері болды. Бұл 1967 жылдың сәуір айында құрылған, Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштерінен, Жаңа Зеландия Корольдік әуе күштерінен және Жаңа Зеландия Корольдік армиясының медициналық корпусынан 19 адамнан тұратын медициналық топ болды. Топтың міндеті Оңтүстік Вьетнам азаматтарына медициналық және хирургиялық көмек көрсету, сондай-ақ осы саладағы жергілікті білімді дамыту болды. Жаңа Зеландиялықтар Бинь-Динь провинциясындағы Бонг-Сонда АҚШ армиясының медициналық тобын алмастырды. Олар Бонг-Сон диспансеріне жеткізілген әскери жаралыларды, оның ішінде Вьетнам Республикасы армиясының әскери қызметкерлерін және Вьетконг тұтқындарын емдеді. 1969 жылдың маусым айында топ 100 төсектік жаңа Бонг-Сон Импакт ауруханасына көшті. Орташа төсек саны 92 болды және топтың 1971 жылдың желтоқсанында елге қайтарылуына дейін жыл сайын шамамен 46 000 амбулаториялық науқас (көбінесе азаматтар) емделді. Екі RNZN қызметкері екінші Жаңа Зеландия армиясының Вьетнамдағы оқу тобында (2NZATTV) қызмет етті, бұл 1972 жылдың ақпанында Кам Рань шығанағының жанындағы Донг Ба Тин базалық лагерінде орналасқан 18 адамнан тұратын топ болды. Олар Камбоджаның жаяу әскер батальондарын оқытуға көмектесті. Бұл топ Донг Ба Тиндегі 50 төсектік ауруханада алғашқы медициналық жәрдем беру және мамандандырылған медициналық оқудан да сабақ берді.

АҚШ-пен саяси келіспеушіліктер

1960 жылдардан 1984 жылға дейін Жаңа Зеландия Корольдік Әскери-теңіз флоты таратылғанға дейін SEATO ұйымымен және ANZUS келісім-шартының елдерімен бірлесіп жұмыс істеді. 1984 жылы ядролық қуатпен жүретін кемелердің келуі және ядролық қаруға қол жеткізу мәселесіне байланысты қарым-қатынас нашарлай бастады. Жаңа Зеландия бірнеше рет RNZN кемелерін Тынық мұхитындағы француз ядролық сынақтарынан туындаған қоршаған ортаға келтірілген зиянды бақылауға жіберді.

Шығыс Тимор

RNZN фрегаттарды жөнелтiп, INTERFET десанттарын қолдады, ал танкер Te Kaha кейiннен Leander классындагы фрегатпен алмастырылды, ол Австралия десанттық кемесiн Суайға сүйемелдедi, оның бортында Жаңа Зеландия армиясының 1-шi батальоны, Жаңа Зеландия Корольдiк жаяу әскер полкiнiң бөлiмдерi болды. Тағы үш батальондық топ, iлеспе әскери-теңiз қызметкерлерiмен бiрге, INTERFET және БҰҰ бейбітшiлiк сақтау күшiнiң құрамында Шығыс Тиморға жiберiлдi.