Шайқас маймыл: Жакко Макакконың тарихы

Кіріспе

Жауынгер маймыл

Жакко Макакко – 1820-жылдардың басында Лондондағы Вестминстер шұңқырында маймылға тісті аңдарды салу жарыстарында көрсетілген соғыс маймылы немесе маймыл. Иттерге қарсы көптеген жеңістері арқасында ол спортшылар қауымында белгілі бір даңққа ие болды, бірақ жануарларды қорғаушы Ричард Мартиннің Парламентте сөйлеген сөздерінде айтылып, танымал әдебиетте және өнер туындыларында бейнеленгені арқасында одан да кеңінен танылды. Жакконың ең әйгілі жекпе-жегі, сол сияқты танымал иесі Пусспен болған жекпе-жегі, оның мансабының аяқталғанын көрсетті: ол жекпе-жектен алған жарақаттарынан немесе кейіннен туындамаған аурудан қайтыс болған болуы мүмкін. Оның күлі Шығыс Сассекс округіндегі Гастингс қаласындағы Шынайы қылмыс мұражайында сақталып отыр деген мәлімдеме бар.

Тарих

Жаққа қатысты көптеген мәліметтер екінші қолдан немесе көркемделіп айтылған. «Спорттық өмір мен мінез-құлық суреттері» (1860) кітабында Уильям Питт Леннокс Жақ мансабын егжей-тегжейлі баяндайды: ол Портсмутқа қонды, онда бірнеше жергілікті спорт ареналарында иттермен күресіп, кейін Лондондық спортты ұйымдастырушы сатып алып, Хокстонға жеткізілді. Ол Чик Лейн және Тоттенхэм Корт Роуд шұңқырларында күресіп, мансабын жалғастырды және «Хокстон маймылы» деген атқа ие болды. Леннокс иесін шаққаннан кейін Вестминстер шұңқырының иесі Чарльз Айстропқа сатылғанын жазады. Бұл жерде ол әлдеқашан танымал болғанмен, Вестминстерде Жақтың жекпе-жектеріне жоғары қоғам өкілдері де қызығушылық танытып, оның жекпе-жегіне айтарлықтай тікелей ставкалар жасалды. Айстроп Жақтың тарихына қатысты басқаша пікір білдірді. 1825 жылы жарияланған мәлімдемесінде ол Жақтың үш жыл бойы ұстаған теңізшіге тиесілі болғанын айтты. Жақ әрқашан тыныш болған, бірақ бір күні сүт табағына байланысты күрт агрессивті болып, теңізшінің үш саусағын жарып тастады. Теңізші оны Хокстоннан Картер есімді күміс шеберіне сатты. Картер Жаққа көптеген тәсілдерді үйретті, бірақ маймылдың өте агрессивті болғандықтан, оған жақындаған сайын қалқан ретінде пайдалану үшін үлкен темір табақ сатып алуға мәжбүр болды. Картер ақыры Жақтың үнемі оған шабуыл жасауына шыдамы жетпей, маймылды жақын маңдағы далаға алып барып, оған ит жіберді. Жақ осы итті де, екінші итті де жеңіп, Бетнал-Гринде шайқасуға арналған итпен жекпе-жекке шықты. Ол осы итті де жеңген кезде оның беделі өсе бастады және Вестминстерде оның жекпе-жегі ұйымдастырылды. Льюис Стрэндж Уингфилд (1842–1891) 1883 жылы шығарған «Абигейл Роу: Регенттік хроникасы» романында Жақ пен «Белчердің атақты иті Трасти» арасындағы жүз гинеялық матчқа арналған жарнама туралы жазды. Пирс Иган «мамық құбылысы» мен ит арасындағы шайқас туралы өзінің танымал Том мен Джерри кейіпкерлерінің түрлі спорттық орындардағы оқиғаларын баяндайтын «Лондон өмірінен көріністер» атты еңбегінде жазды. Эганның Том мен Джерридің Вестминстер шұңқырына барып, Жақ пен ит арасындағы жекпе-жекті көру туралы есебі егжей-тегжейлі және Джордж Крюкшанктың көркем суретімен бірге келсе де, бұл күлкілі көркем шығарма және ол нақты оқиғаларға негізделген болса да, жекпе-жектің жазбасының қаншалықты дәл екенін бағалау мүмкін емес. Жақ пен бұрынғы боксшы Том Крибтке тиесілі, бірдей танымал ақ бұқа мен терьердің қызы Пусс арасында кем дегенде бір рет жарыс болған сияқты. Ұрыстың әр түрлі оқиғалары мен оның нәтижесі қарама-қайшы көрінеді: екі жануар бір-бірімен бірнеше рет кездескен болуы мүмкін, сондықтан есептер әр түрлі ұрыстардан болуы мүмкін. Аистроп айтыстың өтетін күнін 1821 жылдың 13 маусымы деп белгілейді. Леннокс жекпе-жектің шарттарын былай баяндайды: Пусс Жақты өлтіре алады немесе онымен бес минутқа созылады деп елу фунт ставка тігілді (Жақтың бұрынғы қарсыластарының кез-келгенінің қолынан келген уақыттың екі есеге жуығы) және Жақ жеңіске жеткенін хабарлады, бірақ иттің соңғы тағдырын жазбаған. Томас Ландзир өзінің эскизі бойынша Жақ Маккаконың атақты маймыл мен Мистер То Крипптің әйгілі "Котка" арасындағы жекпе-жегін суретке түсірді, онда екі жауынгер бір-біріне құлақтарын жарып жатыр. Ричард Мартин, Галвейдің депутаты, өзінің қайырымдылығы мен жануарларға қатысты заңдарды енгізуге ұдайы тырысқаны үшін «Адамгершілік Дик» деп аталатын, 1822 жылы жылқы, ірі қара және қойларға қатысты заң жобасын енгізген кезде парламентте құлшынысты сөйледі. Ол Жақ пен Мысықтың арасындағы жекпе-жекті жарнамалайтын жарнаманы көргенін мәлімдеді: Мартиннің айтуынша, соғыс жарты сағатқа созылғаннан кейін, иттің жүрек артериясы кесіліп, Жақтың жақ сүйегі жұлынып, екі жануардың да өліміне екі сағат ішінде себеп болды. Мартиннің заң жобасы қабылданды, бірақ кейінірек оның жануарларға қатыгездікпен қарау туралы есептері Парламентте сынға түсті. Парламент артықшылығымен қорғалғандықтан, оны өтірік айтуда айыптай алмады, бірақ қарсыластары оның қатыгездік әрекеттері туралы кейбір мәлімдемелерін жария ете алмады. Мартин 1824 жылы сөйлеген сөзінде жауынгерлік қатыгездіктің мысалы ретінде күресті қолданған кезде, Жақ пен Путтың жекпе-жегінің нәтижесі туралы өз есебін қайта қарастырды. Ол итті өлтірді, бірақ маймылдың жақ сүйегі жыртылған болса да, оны адамгершілікпен өлтірмеген, керісінше «азаптауға рұхсат берген». Мартиннің Жақтың өлімі туралы нұсқасы Вестминстер шұңқырының иесі тарапынан жоққа шығарылды, ол Жақ Пусты екі жарым минутта жеңгенін (бірақ оны өлімге жеткізбегенін) және 15 айдан кейін басқа себептен қайтыс болғанын мәлімдеді. Аистропқа сәйкес, Жақ содан кейін салынды және Митчем Коммоннан келген мырза Шоуға сатылды, бұл маймылдың жақ сүйегі жыртылған болса мүмкін емес еді. Джордж Чарльз Грантли Фитцхарджинге Берклидің «Менің өмірім және естеліктерім» атты еңбегіндегі есеп Мартиннің әңгімесіне де қарсы келді. Беркли оның айтуынша, матч түні шұңқырға барып, Том Криббтің жекпе-жек басталғанға дейін күдікті түрде иттің басын құшақтағанын көрген. Ит босатылғанда, ол бірден маймылға шапты және Жаққа қарсы тұруға мүмкіндік бермеді. Бұл тұрғысынан ит қанды және бірте-бірте әлсіреген. Көрермендерден келген шақырулар жекпе-жекті тең деп жариялауға және екі жауынгерді бөлуге әкелді. Беркли Крибб итті босатудан бұрын кесіп тастағанын түсінді және осыны өзінің жанындағы Крибб растады, ол көрермендерге жақсы шоу көрсету үшін жасағанын мәлімдеді. Екі жануар екі рет шайқасқан болуы мүмкін: 1821 жылғы жарнама Жақ пен 19 фунттық иттің арасындағы матчты 1821 жылдың 27 қарашасында өтетінін хабарлады және Жақ пен Пусс арасындағы матчтың бұрыннан өткенін көрсетті.

Most details on Jacco come from second hand or fictionalized accounts. In Pictures of Sporting Life and Character (1860), William Pitt Lennox gives a detailed account of Jacco's career: he was landed at Portsmouth where he fought dogs in a number of local sporting arenas before being purchased by a London sporting impresario and transported to Hoxton from where he continued his career, fighting in the Chick Lane and Tottenham Court Road pits, and earned one of his monikers as the "Hoxton Ape". Lennox writes that after biting his owner he was sold to the proprietor of the Westminster Pit, Charles Aistrop. Although he was already somewhat famous, at the Westminster Pit Jacco's fights began to attract spectators from the higher reaches of society and considerable wagers were placed on his fights. Aistrop gave a somewhat different account of Jacco's history. In a statement published in 1825 he claimed that Jacco had belonged to a sailor who had kept him for three years. Jacco had always been very calm but one day suddenly became aggressive over a saucer of milk and lacerated three of the sailor's fingers. The sailor had sold him to a silversmith called Carter from Hoxton. Carter had taught Jacco many tricks, but because the ape was extremely aggressive Carter had to purchase a large sheet of iron to use as a shield whenever he approached him. Carter finally tired of Jacco's constant attempts to attack him and took the ape into a nearby field where he set a dog on him. Jacco defeated both this dog and a second dog, and was then matched against a dog bred for fighting at Bethnal Green. When he also defeated this dog, his reputation began to grow and a fight was fixed for him at the Westminster Pit. Lewis Strange Wingfield (1842–1891) wrote in his 1883 novel Abigail Rowe: a Chronicle of the Regency of an advertisement for a hundred guinea match between Jacco and "Belcher's celebrated dog Trusty". Pierce Egan also wrote about a battle between the "monkey phenomenon" and a dog in his popular account of the adventures of the characters Tom and Jerry in various sporting venues, Scenes from London Life. Although Egan's account of Tom and Jerry's visit to the Westminster Pit to see the fight between Jacco and the dog is detailed and is accompanied by a fine print by George Cruikshank, it is a humorous fiction and even though it may be based on real events it is impossible to judge how accurate the record of the fight is. It appears that there was at least one contest between Jacco and the equally renowned white bull and terrier bitch, Puss, who belonged to the former prizefighter Tom Cribb. The various accounts of the fight and its outcome appear contradictory: the two animals may have been matched more than once, so reports may be from different fights. Aistrop puts the date of the contest as 13 June 1821. Lennox gives the terms of the fight on which he reports as a wager of fifty pounds that Puss could either kill Jacco or last five minutes with him (almost double the length of time which any of Jacco's previous opponents had managed) and reported Jacco as the victor though he did not record the eventual fate of the dog. Thomas Landseer produced an etching from his own sketch of Fight between Jacko Maccacco a celebrated Monkey and Mr Tho. Cribbs well known bitch Puss which shows the two combatants locked together tearing at one another's throats. Richard Martin, the MP for Galway who was known as "Humanity Dick" for his philanthropy and constant attempts to introduce legislation improve the treatment of animals, gave an impassioned speech to Parliament in 1822 when introducing a bill to prevent the mistreatment of horses, cattle and sheep (his earlier attempt in 1821 had been defeated in the Lords). He claimed that he had seen a bill advertising a fight between Jacco and Puss:

The result, according to Martin, was that after the fight had gone on for half an hour the dog had its carotid artery severed and Jacco's jaw had been torn away causing the death of both animals within two hours. Martin's bill passed, but later his accounts of acts of animal cruelty were challenged in Parliament. Protected by Parliamentary privilege, he could not be accused of lying, but opponents managed to discredit some of his claims of acts of cruelty. Martin also revised his own account of the outcome of Jacco and Puss's match when he used the fight as an example of cruelty in an 1824 speech, claiming that the dog had been killed, but although the monkey's jaw had been torn away he had not been humanely dispatched but "allowed to languish in torment". Martin's version of Jacco's death was disputed by the owner of the Westminster Pit who claimed that Jacco had dealt with Puss in two and a half minutes (although he had not injured her fatally) and had died 15 months later of an unrelated illness. According to Aistrop, Jacco was then stuffed and sold to a Mr Shaw of Mitchum Common, which would have been impossible if the monkey's jaw was torn away. An account from George Charles Grantley Fitzhardinge Berkeley in My Life and Recollections also contradicted Martin's tale. Berkeley stated that he had attended the pit on the night of the match and had seen Tom Cribb cradling the dog's head in a suspicious manner before the fight began. When the dog was turned loose it immediately latched onto the monkey and gave Jacco no opportunity to fight back. Despite this the dog had appeared to be bleeding and slowly weakened. Cries from the audience eventually led to the contest being declared a draw and the two combatants were separated. Berkeley realised that Cribb had cut the dog before releasing it and this was confirmed by the unrepentant Cribb who claimed that it was for the purposes of giving the audience a good show. There is a possibility that the two animals fought twice: an extant poster from 1821 advertised a match between Jacco and a 19 pound bitch that was to take place on 27 November 1821 and referred to a match between Jacco and Puss that had already taken place.

Жазу және жекпе-жек стилі

Жақоны салмағы айтылған және ол өзінен екі есе ауыр иттермен күрескен. 1821 жылғы оның Сорыспен жекпе-жегінің жарнамалық парақшасында, ол "Англиядағы кез келген итке, өзінің салмағынан екі есе көп 24 фунттық 100 гинеяға" қарсы тұра алатыны көрсетілген. Леннокстің сөзінше:

Леннокс, Жақоны бірнеше жекпе-жектен кейін өзінің тактикасын өзгертіп, қарсыластарының арқасына тікелей секіріп, олардың мойын қысымдарын жарып, иттің қапталдарынан қашып құтыла алатынын жазады. Леннокс оның барлығында он төрт қарсыласты жеңгенін хабарлайды, ал жарнамалық парақшада ол "сол кездегі ең мыкты иттермен, оның ішінде керемет Сорыс Т. Криббс пен әйгілі Оксфорд итімен" он үш жекпе-жекке қатысқаны айтылады. Беркли де, Лоренс Фитц Барнард та (1922 жылы "Fighting Sports" журналында жазған) Жақоның әділ жекпе-жекте кез келген итті жеңе алатынына күмән келтірді. Беркли Криббтің иттерді қанға батырып, жазушылардың маймылдардың қатыгездігі мен күшін асыра көрсетуге бейім екенін атап көрсетеді, ал Фитц Барнард ең ірі маймылдардан басқа ешкімнің күрескен итке қарсы жеңе алмайтынын айтады. Фитц Барнард Жақоны "көрермендерге арналған актер" деп сипаттап, ол бейқам итпен үлкен күрес өткізгенін мәлімдейді. Маймылға оған көмектесу үшін таяқ берілген. Көптеген деректер Жақоны ұрыс кезінде кішкентай қозғалыссыз торда ұстағанын және жекпе-жектер кезінде қысқа, жұқа металл тізбекпен байлағанын көрсетеді.

Сәйкестендіру

Жақоны маймыл немесе мүйізтұмсық маймылдың қай түріне жатқызу белгісіз. Леннокс бастапқыда оны Африкадан келген деп сипаттаған, бірақ кейін Азия гиббондарының туысына жатқызады. Эган оны «танымал итальян маймылы» деп атаса, 2002 жылы Il Bulldog журналында жариялаған Умберто Куомо оның мандрил болуы мүмкін екенін айтады. Аистроп Жақоны сатып алғанға дейін Вестминстерде бабуин көрсетіп, Жақоның атының өсуінен пайда көруге тырысқан, бірақ Леннокстың сөзіне сенсек, бұл Жақоның шеберлігін одан да жақсы көрсеткен. Крюкшанкстың акватинті мен Генри Алкеннің Жақоның белгісіз қарсыласымен күресін бейнелеген суреті Жақоның түрін анықтауға жеткіліксіз, тіпті олар тіріде суреттелген болса да (Крюкшанкс маймылдың дәлдігіне емес, көрермендерге көрінуіне көбірек мән береді). Ландсирдің гравюрасында Жақоның құйрығы қысқа және «өз уақытында жасаған эскизінен» деп түсіндірілген. Аистроп Жақоны «ит тәрізді аузымен және кәдімгі маймылдан әлдеқайда ірі» деп сипаттаған. Жақо Макаконың ең дәл бейнесі Британ мұражайының коллекциясындағы «Жақо Макако деп аталатын ұрыс маймылының басы, үштен екі бұрышта оңға қарап тұр, аузы сәл ашық, мойнында жағасы бар. 1826» деген сурет болып көрінеді. Бұл егжей-тегжейлі гравюрада маймылдың айқын тұмсығы және ерекше ұштығы бар құлағы бейнеленген. Жалпы көрінісі кейбір макак түрлеріне (көбінесе Барбарий макагы, резус макагы немесе капот макагы) ұқсас. Бұл суреттегі маймылдың беті Ландсирдің гравюрасындағы маймылдың басына ұқсайды. Ландсир көрсеткен салыстырмалы түрде қысқа құйрық резус макакаға ұқсас (Барбарий макактарының құйрығы жоқ дерлік, ал капот макактарының құйрығы ұзын). Резус макактары адамдармен жақсы араласады және көбінесе қалалық жерлерде немесе оның жанында өмір сүреді, бұл Жақо Макаконың теңізшінің қолына тиюін түсіндіруге болады (демалыс кезінде портода кездескен болуы мүмкін). Алкеннің суреті де резус макакаға ұқсас. Алайда, резус макактарының түсі салыстырмалы түрде ақшыл (жүні мен терісінде де), бұл Леннокстың сипаттамасына және Крюкшанкстың қараңғы пигментациясын көрсетуіне қайшы келеді. Жоғарыда айтқанымыздай, Крюкшанкстың маймылды бейнелеуі анық емес және түсі (қара маймыл мен ақ ит) тарихи шындыққа сәйкес емес, көріну үшін таңдалған болуы мүмкін. Британ мұражайының гравюрасы мен Ландсирдің суреті, екеуі де тіріде жасалған сияқты (жалпы маймыл емес, нақты маймылды көрсетуге тырысқан) қазіргі уақытта сәйкестендіруге тырысудың ең дәл жолы болып көрінеді. Гиббон, мандрил, бабуин немесе лемур сияқты баламалы нұсқалар суреттерде көрсетілгенінше расталмайды. «Макако» термині сол кезде маймылдың жалпылама атауы ретінде қолданылған, ол португал тілінен «маймыл» деген мағынада келген, бұл Банту тілінен Бразилияға экспортталған сөздің туындысы, онда ол 17 ғасырда маймылдың әртүрлі түрлерін сипаттау үшін қолданылған. Әр автор терминді әртүрлі түрлерге қолданғандықтан, қай түрді, туысты немесе отбасын білдіретінін анықтау қиын. 1799 жылы «Макака» атауы Ескі әлем маймылдарының кең таралған туысына (макактарға) берілген. «Жако» лемурдың нақты аты болған, ал «Макаоко» термині де лемурды білдірген, бірақ Жақоның лемур болғанына ешқандай дәлел жоқ, Леннокс оны нақты жоққа шығарады және Жақоның есімін «Жолшықты Джек Тарс» теңізшілерінен алғанын айтады, олар оны Англияға әкеліп, алғашқы күрес дағдыларын байқаған. Жақоның атының танымал болуы 19 ғасырдың ортасында маймылға арналған кокни жаргоны «Муркаукер» пайда болуымен байланысты болуы мүмкін (бірақ ол 1890 жылдары ескірген), ал «Жақо Макако» сол кезеңде маймылдың жалпылама атауы ретінде қолданылған. Аистроп оның алғашқы иесі «Маккако аралынан» әкелгенін айтқан.

Which species of monkey or ape Jacco belonged to is unknown. Lennox initially describes him as coming from Africa, but later writes that he belonged to the Asian gibbon family:

Egan describes him as the "famed Italian monkey", Umberto Cuomo writing in Il Bulldog in 2002 says he was probably a mandrill. Before Aistrop had acquired Jacco, he had featured a baboon at the Westminster Pit in an attempt to capitalise on Jacco's growing fame, but, according to Lennox, this had only served to emphasise Jacco's skill by comparison. Neither the Cruikshanks' aquatint nor Henry Alken's depiction of Jacco fighting an unidentified opponent are detailed enough to identify Jacco's species, even if they are taken from life (the Cruickshanks are more interested in depicting the spectators than in the accuracy of the depiction of the monkey). Landseer's etching shows Jacco with a short tail and is annotated with " from a sketch made at the time by himself". Aistrop described Jacco as "canine mouthed and much larger than the common monkey". The most accurate depiction of Jacco Macacco would seem to be an etching in the collection of the British Museum described as 'Head of a fighting monkey called Jacco Macacco in three quarter profile to right, with slightly open mouth, wearing a collar. 1826'. This detailed etching shows a monkey with a pronounced muzzle and a distinctively pointed ear. The general impression appears to be consistent with the subject being a macaque of some type (most likely a Barbary macaque, rhesus macaque or bonnet macaque). The monkey's face in this etching is similar in appearance to the head of the monkey shown in the Landseer etching. The relatively short tail length indicated by Landseer would appear to point towards an identification as a rhesus macaque (Barbary macaques have only vestigial tails and bonnet macaques have long tails). Rhesus macaques adapt well to the presence of humans and often live in or near urban environments, which may explain Jacco Macacco having come into the possession of a sailor (presumably while on shore leave in a port). The Alken depiction is also broadly consistent with an identification as a rhesus macaque. However, rhesus macaques are relatively light in colour (both in fur and skin) which seems inconsistent with, for example, Lennox's description and Cruikshank's depiction of a darker pigmentation. As mentioned above, Cruikshank's depiction of the monkey is indistinct and the coloration (black monkey vs white dog) may be more for the sake of clarity than as a reflection of historical reality. The British Museum etching and the Landseer depiction, both of which appear to have been made taken from life (and attempt to show the actual monkey, rather than a generic simian) would seem to be the most accurate means of attempting an identification at the present time. Alternative identifications such as gibbon, mandrill, baboon or lemur do not seem to be borne out by the various pictorial depictions. The term Macacco was in use as a general term for a monkey at the time; it came from the Portuguese macaco meaning "monkey," a derivative of a Bantu word that had been exported to Brazil where it was used to describe various type of monkey in the 17th century. As different authors applied the term to different species it is difficult to know which species, genus or family was meant. Macaca was given as a name to a widespread genus of Old World monkeys (the macaques) in 1799. Jaco was the specific name for a lemur and the term "Macauco" was also in general use to mean lemur, but there is no suggestion that Jacco was a lemur — Lennox specifically discounts this, and credits Jacco's forename as deriving from the "Jolly Jack Tars" that transported him to England and first observed his fighting abilities. Jacco's fame may have been associated with the rise of a Cockney slang word for a monkey "Murkauker" in the middle of the 19th century (although this was already obsolete by the 1890s), and "Jacco Macacco" itself was at least sometimes used as a generalised term for a monkey at the same period. Aistrop claimed that the sailor that had originally owned him had taken him from the "Isle of Maccacco".