Кіріспе

Халықаралық еңбек ұйымының конвенциясы

1995 жылғы Тау-кендегі қауіпсіздік және денсаулық туралы конвенция – Халықаралық еңбек ұйымының конвенциясы. Ол Халықаралық еңбек ұйымының 82-ші Халықаралық еңбек конференциясында (ХЕК) қабылданды. Халықаралық еңбек ұйымы – Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамындағы, халықаралық еңбек мәселелерімен айналысып, жұмысшылардың құқықтары мен мүмкіндіктерін ілгерілететін мекеме. Халықаралық еңбек ұйымының мақсаттарының бірі – қатысушы елдердің ратификациялауы үшін заңды міндеттемелерді тудыратын келісімдерді жасау мақсатында жыл сайын еңбек конвенцияларын өткізу. Тау-кендегі қауіпсіздік және денсаулық туралы конвенция (C176) барысында тау-кен жұмыс орындарындағы қауіптің туа біткен екендігі мойындалды және конвенцияның қажеттілігі расталды. Конвенцияның нәтижесінде кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігі тау-кен жұмыс орындарындағы түрлі шаралар арқылы қамтамасыз етіліп, бақыланады. Конвенцияны ратификациялаған елдердің үкіметтері мен жұмыс берушілері жауапты тараптар болып табылады. Конвенцияда баяндалған заңдар кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Халықаралық еңбек ұйымы Конвенцияны 1995 жылдың 22 маусымында қабылдады. 2015 жылдың соңына дейін 31 ел Конвенцияны ратификациялады. Халықаралық еңбек ұйымы кез келген елдің конвенцияны ратификациялаған жағдайда, оның ережелеріне заңды түрде бағынуын талап етеді. Конвенцияны ратификациялау міндетті емес болғандықтан, көптеген маңызды тау-кен өндіруші елдер (оның ішінде тау-кендегі оқиғаларымен танымал елдер) қатысудан бас тартты. Ол 1995 жылы құрылды, ал кіріспесінде былай делінген:
Тау-кен операцияларынан туындаған жұмысшылар мен халықтың денсаулығына зиян келтіретін кез келген қаза, жарақат немесе ауруды, сондай-ақ қоршаған ортаға залал келтіруді болдырмау қажеттігін мойындап,

Халықаралық еңбек ұйымы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Халықаралық атом энергиясы агенттігі және басқа да тиісті мекемелер арасындағы ынтымақтастықтың қажеттілігін ескере отырып, осы ұйымдардың тиісті құжаттарын, іс-әрекет кодекстерін, кодекстерін және нұсқауларын назарға алып,

Тау-кендегі қауіпсіздік және денсаулыққа қатысты белгілі бір ұсыныстарды қабылдау туралы шешім қабылдап,

Халықаралық тау-кен өндірісін реттеу қажеттілігі

Тау-кен ортасының қауіпті жағдайларына байланысты, ХЕҰ Басқарушы органы тау-кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігі туралы конвенцияның қажеттігін мойындады. ХЕҰ тау-кен өндірісі нәтижесінде туындайтын өлім-жарақаттар мен қоршаған ортаға келтірілетін зиянды болдырмақшы болды.

Тау-кен өнеркәсібіндегі қауіптер

Тау-кен қауіпсіздігі әрқашан жалпы еңбек индустриясында маңызды мәселе болып келген, өйткені әр жыл сайын көптеген адамдар қаза табады. Жұмыс орны жер астында болғандықтан, зиянды газдардың жұмыс орнында қалу қаупі бар. Сонымен қатар, егер кенші тасқынға түсіп қалса, оны құтқару процесі өте қиын және қауіпті болуы мүмкін. Алғашқы құлаудан кейін жаңа топографияны қолдауға қажетті инфрақұрылым болмағандықтан, екінші құлау қаупі де бар. Бұл қосымша тұтқындалған кеншілерге және құтқарушыларға әкелуі мүмкін. Кеншілер тас арасында қамалып қалғандықтан, жарылыс және оттегінің жетіспеушілігі қаупі жоғары. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, 30 миллионнан астам адам тау-кен өнеркәсібінде жұмыс істеген. Бұл әлемдік жұмыс күшінің тек 1% құраса да, жұмыс орындарындағы қаза болғандардың 8% осы салаға тиесілі. Бұл статистика Халықаралық Еңбек Ұйымын алаңдатты және оларды осы көрсеткіштерді төмендету мақсатында конвенция өткізуге итермеледі.

Келісуден бұрын жасалған тиісті келісімдер

Тау-кендегі қауіпсіздік және денсаулық сақтау конвенциясынан бұрын, тау-кендегі денсаулық пен қауіпсіздікке шамалы да болса қатысы бар көптеген басқа конвенциялар болды, мысалы, Құрылыс саласындағы қауіпсіздік және денсаулық сақтау конвенциясы мен ұсынымы, Ірі өнеркәсіптік апаттардың алдын алу конвенциясы мен ұсынымы және Жас адамдардың медициналық тексеруі (жер астындағы жұмыс) конвенциясы. Дегенмен, көптеген қатысты конвенцияларға қарамастан, кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігі үшін нақты заңдар мен жағдайлар жеткіліксіз болды. Сондықтан Тау-кендегі қауіпсіздік және денсаулық сақтау конвенциясы жасалды.

Конвенция

Құжат 5 бөлімнен тұратын 24 баптан құралған, оған преамбула кіріспе ретінде алдынан тұрады. Преамбула: Әлемдегі кендердегі қауіпті жағдайларды мойындайды және кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатысты заңдарды қамтитын көптеген конвенцияларды атап өтеді. 1-бөлім: Анықтамалар. Бір бапта «кен» және «жұмыс беруші» терминдерінің нақты анықтамасы берілген. 2-бөлім: Қолданылу саласы және қолдану жолдары. Төрт бап Конвенцияны ратификациялаған елдерде оның орындалуын қамтамасыз етуге кім жауапты екенін көрсетеді. 3-бөлім: Кендегі алдын алу және қорғау шаралары. Бұл бөлім үш тармаққа бөлінген, онда жұмыс берушілер мен жұмысшылардың кендердегі қауіпсіздік және денсаулыққа қатысты міндеттері талқыланады. А тармағы: Жұмыс берушілердің міндеттері. Жеті бапта жұмыс берушінің қауіптерді азайту үшін не істеу керектігі және қауіп туындаған жағдайда қандай шаралар қабылдауы керектігі баяндалған. Б тармағы: Жұмысшылар мен олардың өкілдерінің құқықтары мен міндеттері. Екі бапта жұмысшылардың құқықтары және олардың қауіпсіздік ережелерін сақтау міндеттері қарастырылады. С тармағы: Ынтымақтастық. Бір бапта кеншілер мен жұмыс берушілердің кендердегі денсаулық пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін бірлесіп жұмыс істеуге міндетті екені айтылған. 4-бөлім: Іске асыру. Бір бапта үкіметтің инспекциялық қызметтерді ұйымдастыру және ережелерді бұзған кендерге санкциялар қолдану қажеттілігі талқыланады. 5-бөлім: Қорытынды ережелер. Сегіз бапта Конвенцияны ратификациялаудың заңдық мәселелері, сондай-ақ оны жою тәртібі сипатталған.

Конвенцияны бұзу

5-бөлімнің 19-бабында Конвенцияны тоқтату рәсімі баяндалған. Елдерге Конвенцияны тек белгілі бір жағдайларда ғана тоқтатуға рұқсат беріледі. Бұл бапта мемлекет Конвенция алғаш күшіне енгеннен кейін (1998 жылы) он жыл өткен соң ғана оны тоқтатуға құқылы екендігі айтылған. Осылайша, 2008 жылы Конвенцияны ратификациялаған кез келген ел оны тоқтатып, оның заңдарын енгізуден бас тарту мүмкіндігіне ие болды. Бұл кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігіне, тіпті негізгі құқықтарына қолдаудың маңызды жоғалуына алып келуі мүмкін. Осының салдарынан, әлі ешбір ел Конвенцияны тоқтатуға бармаған.

АҚШ ратификациялау

АҚШ-тың 42-президенті Билл Клинтон 2001 жылдың 5 қаңтарында Еңбек министрі Алексис Германның жетекшілігімен Конвенцияға қол қойды. АҚШ Конвенцияны ратификациялаған 16-шы ел болды. АҚШ-тың Конвенцияны ратификациялауы қауіпті жағдайда жұмыс істейтін шахтерлерге халықаралық деңгейде қолдау көрсетуін білдірді.

Конвенцияға дейінгі АҚШ тау-кен өндірісін реттеу

Конвенцияда үкімет орындайтын заңдар болғандықтан, АҚШ ондағы барлық заңдарға жауапты болады. Дегенмен, АҚШ Конвенцияға қатысты көптеген заңдарды бұрыннан орындап келеді. Еңбек министрлігінің шахтерлерге қатысты бөлімшесі бар. Осы бөлімше – Шахта қауіпсіздігі және денсаулықты басқару агенттігі (MSHA), 1977 жылдан бері шахтерлердің жарақат алуы мен аурудың алдын алып, қауіпсіз және салауатты жұмыс ортасын қамтамасыз етуді мақсат етеді. Бұл мақсатқа жетудің басты жолы – 1977 жылғы Федералдық шахта қауіпсіздігі және денсаулық туралы заңды (Тау-кен заңы) орындау. Тау-кен заңы қаза болғандардың санын азайту және қауіпті мамандықтарда денсаулыққа қауіпті жағдайларды азайту үшін түрлі стандарттарды белгілейді. MSHA-ның әрбір американдық кенін тексеруі Тау-кен заңының бір бөлігін іске асырады. Сонымен қатар, MSHA барлық апаттар туралы хабарламаларды қабылдайды және шахтерлерден түсетін қауіпсіздік мәселелерін қарастырады. Шахтерлерге көбінесе әсер ететін қара өкпе ауруын АҚШ-та барынша азайту үшін MSHA жұмыс істеп жатыр. Сол сияқты, Конвенцияда баяндалған заңдар да тау-кен жұмысында жұқтырылған аурулардың санын азайтуға бағытталған.

Тау-кен туралы заңмен сәйкес келеді

АҚШ-та бұрыннан қолданылып келе жатқан MSHA және Тау-кен заңының нәтижесінде, Конвенцияны ратификациялаудың түрлі тау-кен саласының денсаулығы мен қауіпсіздігіне қатысты заңнамаға елеулі әсер ететіні күмәнді болды. Америка үкіметі, еңбек және кәсіпкерлік өкілдерінен құралған үш тараптық комиссия отырыс өткізді. Олар Конвенциядағы заңдарды 1977 жылғы Тау-кен қауіпсіздігі және денсаулық сақтау заңымен салыстырды. Комиссия Конвенцияға жаңа заңдар енгізбестен президенттің қол қойып, ратификациялай алатыны туралы шешім қабылдады, себебі MSHA Конвенцияда баяндалған барлық заңдарды бұрыннан күшімен орындап келген.

Билл Клинтон 2001 жылы Конвенцияға қол қояды

Ратификация жаңа заңдарды енгізбесе де, Билл Клинтон 2001 жылы Конвенцияға қол қойды. Ратификациялаудың себебі саяси және экономикалық стратегия болды. АҚШ-тың мүддесі – басқа елдерді шахтерлердің денсаулығы мен қауіпсіздігі үшін жауапкершілікке тарту. Конвенцияны ратификациялау арқылы АҚШ, оны ратификациялаған, бірақ оған сәйкес келмейтін елдерге шағымдану мүмкіндігіне ие болар еді. Егер АҚШ Конвенцияны ратификацияламаса, басқа елдерді тиісті заңдарды орындамағаны үшін кінәлау қиын болар еді. Басқа елдерді жауапкершілікке тартудан өзге, ратификация АҚШ-тың тау-кен өнеркәсібін жаһандық экономикада бәсекеге қабілетті етеді. Мысалы, егер көмір сатып алушы тек Конвенцияға қол қойған шахталармен ғана жұмыс істеуге ниеттенсе, АҚШ ратификацияламаған жағдайда зиян көрер еді.

Сома шахтасындағы апат

Түркияның Сома қаласында болған жарылыс салдарынан кем дегенде 301 шахтер қаза тапты. Жарылыстан және одан шыққан уытты газдан 100-ден астам жұмысшы аман қалғанмен, шахтаның құлауынан көз жұмды. Оқиғаға байланысты үкімет пен кен басқарушы компанияға қарсы наразылық күшейді, сондай-ақ салдарынан туындаған немқұрайлылыққа қатысты тергеу басталды. Көптеген өлімге себеп болған немқұрайлылық күдігімен бас директор мен операциялық менеджер ұсталды. Сомадағы апат кезінде Халықаралық Еңбек Ұйымының комиссиясы түркілік шенеуніктермен шахтерлердің денсаулығы мен қауіпсіздігі мәселелерін талқылау үшін жіберілді. Түркияның Еңбек министрі Фарук Челик Түркияда қатаң заңдар бар екенін мәлімдеді. Бұдан өзге, Түркия Еуропалық Одақтың стандарттарына толық сәйкес келетінін және оның заңдары ХЕҰ конвенциясынан да жоғары деңгейде екенін айтты.

IndustriALL ратификациялауды күшейтуде

IndustriALL, 146 елден 50 миллион жұмысшыны білдіретін халықаралық кәсіподақ, Сома апатынан кейін Түркияның Конвенцияны жылдам ратификациялауын қалады. Олардың жаһандық кәсіподақ ретіндегі мақсаттарының бірі – әлемдегі кендерді қауіпсіз ету. Олардың пікірінше, мұны іске асырудың ең тиімді жолы – елдердің Конвенцияны ратификациялауы және оның ішіндегі заңдар мен қауіпсіздік ережелерін толыққанды жүзеге асыру. Бұдан өзге, олар тау-кен өндірісіндегі басты міндет – тау-кеншілердің қауіпсіздігі мен денсаулығын қамтамасыз ету екенін айтады. Пайданы бірінші орынға қою, қарастырылуға тиіс қылмыстық әрекет болып есептелуі керек және ол ешқандай жағдайда мойындалмауы тиіс.

Түркия парламенті Конвенцияны мақұлдады

Сомадағы апаттан кейін Түркияда үкіметтің осындай апаттардан тау-кеншілерді қорғап отыр ма, жоқ па деген пікірталас болды. Түркия жұмыс берушілердің наразылығына байланысты, Конвенция ережелері мен талаптарын орындауға кететін шығындарды ескере отырып, ратификация процесін бастауға тартынды. Нәтижесінде, Түркия Парламентінің Бас Ассамблеясы 2014 жылғы 4 желтоқсанда Конвенцияны ресми қабылдау туралы шешім қабылдады. Түркияның осы келісімді ратификациялау туралы хабарламасы 2015 жылғы 23 наурызда жарияланды. Дегенмен, бұл толыққанды шешім болған жоқ. Көптеген жұмыс берушілер туындаған өзгерістердің құнын көтере алмайды. Осының салдарынан көптеген компаниялар жұмысшыларды қысқартуға және кендерді жабуға мәжбүр болды.

Қара өкпе ауруының алдын алу

Пневмокониоз, сондай-ақ қара өкпе деп те аталады, тау-кен өнеркәсібінде кездесетін, шахта шаңына ұзақ уақыт әсер етуден туындайтын, өлімге әкелетін ауру. 1968 жылдан бері АҚШ-та 76 мың адам осы аурудан көз жұмды. Осы уақытқа дейін АҚШ-та шахтерлер мен олардың отбасыларына 45 миллиард доллар федералдық өтемақы төленді. Экономикалық және адам өліміне байланысты үлкен шығындарға қарамастан, қара өкпе ауруының алдын алу толыққанды мүмкін. Жақсы желдету жүйесімен және жаңа құралдармен жабдықталған шахтада шахтерлердің қара өкпеге шалдығу қаупі айтарлықтай төмен (немесе мүлдем жоқ). Қазіргі таңда АҚШ-та қара өкпе ауруының қаупі дерлік жойылды. Ал Қытайда (әлі Конвенцияны ратификацияламаған) 2013 жылы 750 000 жағдай тіркелді. Бұл көрсеткіш одан да көп болуы мүмкін, бірақ шағын қытай шахталарында есеп беру жиі кездеспейді. Шахтада жұмыс істейтіндердің қара өкпеге шалдығуының алдын алудың ең тиімді жолы – тозаңды және зиянды ауаны таза ауамен алмастыру, жақсы желдетуді қамтамасыз ету. Конвенцияның 7-бабы жұмыс берушілерден аурудың қаупін азайту үшін шаралар қабылдауды талап етеді. Бұл шахтаның барлық бөлімдерінде тиімді желдетуді қамтиды, шахтерлердің ауруға ұшырау мүмкіндігі бар жерлерде. Конвенция сонымен қатар жұмыс ортасында ауруды тудыруы мүмкін қауіптерді бақылауды талап етеді. Ақырында, 5-бап елдерден кәсіптік аурулар (оның ішінде қара өкпе) туралы статистика жариялауды талап етеді.

Конвенциямен байланысты мәселелер

Конвенцияның мақсаты – кез келген ратификациялаған ел үшін тау-кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігін арттыруға арналған стандартты құру. Ол елдердің тау-кен жұмыстарының қауіпсіздігі мен денсаулығын реттеу үшін тиісті органдарды құруы және стандарттарды енгізуі қажеттігін қолдайды. Дегенмен, көптеген маңызды тау-кен өндіруші елдер Конвенцияны әлі ратификацияламаған. Сонымен қатар, ратификациялаған елдердің көпшілігі тиісті органдарға жұмсаған күш-жігері жағынан ерекшеленеді. Қазіргі таңда тау-кен өнеркәсібіндегі беделді бес дамыған ел бар. Осы бес елдің тек екеуі ғана Конвенцияны ратификациялады (АҚШ және Германия). Көптеген дамып келе жатқан елдер де кен өндіруге белсенді қатысады. Бірақ олардың тек бір бөлігі ғана Конвенцияға қол қойған. Әлемдегі ең ірі көмір өндіруші – Қытай әлі Конвенцияны ратификацияламаған. Қытайда тау-кеншілердің денсаулығы мен қауіпсіздігі көрсеткіштері ең нашар (өлім-жітім саны бойынша). Конвенцияны ратификацияламаған елдерден басқа, оның тиімділігі үкіметтің қатаңдығына байланысты. Конвенцияны ратификациялаған елдер тиісті органдарды құруға және Конвенцияда белгіленген стандарттарды сақтауға жауапты.

Еуропалық Одақ Конвенцияны нығайту

2008 жылы Еуропалық комиссия барлық ЕО мүше мемлекеттеріне Халықаралық еңбек ұйымының (ХЕҰ) жаңа конвенцияларын, соның ішінде 176-шы конвенцияны ратификациялауды ұсынды. АҚШ-тағы жағдай сияқты, көптеген ЕО мемлекеттерінде конвенцияда қарастырылған заңдармен үйлесетін, тіпті кейде олардан да жоғары деңгейдегі заңдар қабылданған. Бірақ Комиссияның ұсынысы тек конвенцияларды ратификациялау туралы ғана емес еді. Комиссия үкіметтер ратификация жасағанмен, конвенцияны толыққанды іске асыра алмауы мүмкін екенін ескерді. Сондықтан ол конвенция ережелерін күшейтуді және конвенциялардың орындалуын қадағалау үшін тиімді бақылау жүйесін құруды талап етті. Бұл ұсыным, кейбір ЕО елдері ХЕҰ-ға бөлінетін қаржыны азайту немесе тоқтату қажет деп қарсылық білдіргеніне қарамастан жарияланды.

Украинаның Конвенцияға қатысты жобасы

Украинадағы ХЕҰ жобасы 2017 жылдың 1 мамырынан 2020 жылдың 31 наурызына дейін іске асырылды. Оның мақсаты – қазба жұмыстарының қауіпсіздігі мен шахтерлердің денсаулығын жақсарту үшін заманауи еңбек қауіпсіздігі және денсаулық сақтау (ЕҚДС) саясатын енгізу және күшейту болды. Саяси маңызын ескере отырып, жоба әлеуметтік серіктестердің еңбек қауіпсіздігін жақсарту қажеттілігі, жұмыс оқиғаларының алдын алу және денсаулықты қорғау шараларын толыққанды іске асыру туралы білуін арттырды.