Кіріспе

Ливан тұрғындарының лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер (ЛГБТ) адамдар ЛГБТ емес тұрғындарда кездеспейтін кемсітушілік пен құқықтық қиындықтарға тап болуы мүмкін және қоғам тарапынан қатты сынға ұшырайды. Әртүрлі соттар Ливанның қылмыстық кодексінің 534-бабын, яғни «табиғат заңдарына қайшы келетін» жыныстық қатынасқа тыйым салатын бабын ЛГБТ адамдарын қамау үшін қолдануға болмайды деп шешті. Дегенмен, бұл заң ЛГБТ адамдарын кейде полиция қамауға алып, қудалау үшін қолданылып келеді, бұл бір жылға дейін бас бостандығынан айыруға әкеп соғуы мүмкін. Заңның орындалуы әртүрлі болды және көбінесе полиция қамаулары арқылы жүзеге асырылды. «2012 жылы ISF Бейрут метрополитенінің жұмысшы табының әртүрлі ауданында порнографиялық фильмдер көрсетілген кинотеатрға шабуыл жасады. ISF қоғамдық әдептілікті бұзғаны және қылмыстық кодекстің 534-бабы бойынша табиғи емес жыныстық қатынаста болғаны үшін отыз алты адамды қамауға алды. Полиция бөлімшесінде мемлекеттік прокурор тұтқындардың анальды тексеруден өтуін тапсырды, осы арқылы олар басқа ер адаммен жыныстық қатынас кезінде анальды зорлыққа ұшырағандарын анықтауға тырысты». 2002 жылы полиция әйелдің үйіне кірді, өйткені оның анасы қызы ақша мен зергерлік бұйымдарды ұрлап кеткенін мәлімдеді. Полиция үйге кірген соң, әйелдің басқа әйелмен жыныстық қатынаста болғанын тапты және оларды екеуін де содомия жасағаны үшін айыптады. 2007 жылы судья Мунир Сулейман 534-бап бойынша қамауға алынған екі адамның қылмыстық ісі бойынша тергеуді тоқтатты. Ол гомосексуализмді «табиғат ережелеріне қайшы» деп есептемеді және «табиғатқа қайшы» деп саналған нәрсе сол кездегі әлеуметтік нормалардың көрінісі екенін атап өтті. 2009 жылдың 11 желтоқсанында Ливандық ЛГБТ ұйымы Helem Орта Шығыс және Солтүстік Африкадағы гомосексуалдардың құқықтық жағдайын зерттейтін есеп жариялады. 2011 жылы Ливанның Батрун қаласындағы судья гомосексуалистерді соттау үшін 534-бапты қолдануға тыйым салды. 2012 жылы сол кездегі Әділет министрі Шакиб Қортбауи бір жынысты қатынасқа қатысқан күдікпен ұсталған ер адамдарға анальдық тексеру жүргізуге қатысты мәлімдеме жасап, осы практиканы тоқтатуға шақырды. 2013 жылдың сәуір айында Бейрут қаласының солтүстігіндегі Декване қалашығының әкімі гейлерге арналған түнгі клубты басып алып, жабуға бұйрық берді. Бірнеше клубқа келгендер қамауға алынып, қалалық басқармада киімдерін шешіп, жалаңаш суретке түсірілді. Бұл операцияны көптеген гей-құқық қорғаушылар айыптады. Ливанның ішкі істер министрі Марван Шарбель Деканех қаласының әкіміне қолдау білдіріп: «Ливан гомосексуализмге қарсы және Ливан заңына сәйкес бұл қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады» деді. 2013 жылдың 11 шілдесінде Ливандық психиатриялық қоғам (LPS) гомосексуализм психикалық ауру емес және оны емдеудің қажеті жоқ деген мәлімдеме жасады, олар: «Гомосексуализмнің өзі үкімде, тұрақтылықта, сенімділікте немесе әлеуметтік және кәсіби қабілеттерде ешқандай кемшілікке әкеп соқпайды», «Гомосексуализмнің отбасылық қарым-қатынастағы немесе тепе-теңсіз психологиялық дамудағы бұзылулардың салдары екені туралы болжам дұрыс емес ақпаратқа негізделген» деді. Сондай-ақ, LPS гейлер мен бисексуалдарды гетеросексуалдарға «айналдыруға» тырысатын конверсиялық терапияның ғылыми негізі жоқ екенін және денсаулық сақтау мамандарына осы мәселе бойынша пікір мен емдеу кезінде «тек ғылымға сүйенуді» сұрады. Осылайша Ливан гомосексуализмді «ауру» деп санамайтын алғашқы араб елі болды. 2013 жылдың 29 қарашасынан 1 желтоқсанына дейін тәуелсіз топ TransFocus ұйымдастырды, «Транс* және гендерлік тақырыптар, сұрақтар, адамдар және Ливандағы саясат» тақырыбында тәуелсіз кинофестиваль өткізді. 2014 жылдың 28 қаңтарында Ждейде муниципалитеті соты трансгендер әйелге қатысты «табиғи емес» жыныстық қатынаста болды деген айыптаманы қарастырудан бас тартты. 2017 жылдың қаңтар айында Ливандық судья бір жынысты қатынасқа қатысқан ер адамдарды қамаудың заңдық негізін сынға алды. Өз шешімінде судья Маалуф сөз бостандығын қорғайтын қылмыстық кодекстің 183-бабына сілтеме жасады, онда «құқықтың шегінде жасалған әрекет қылмыс болып табылмайды» делінген. «Егер ешқандай зиян келтірілмесе, қылмыс жоқ», - деп жазды судья өз шешімінде. «2016 жылы Ливанның қылмыстық соты қылмыстық кодекстің 534-бабы гомосексуализмге қатысты емес деп шешті, өйткені гомосексуализм табиғатқа қайшы емес. Бұл гейлердің құқықтары мен белсенділігінің жеңісі болғанымен, барлық айыпталушылар ер адамдар екені белгісіз». Бұл шешімге қарамастан, Қылмыстық кодекстің 534-бабы әлі де күшінде. Араб бостандық және теңдік қорының атқарушы директоры Жорж Аззи 2017 жылы Washington Blade газетіне: «Ливанда гомосексуализм техникалық тұрғыдан заңсыз, бірақ жаңа буын судьялар заңды қолдануға көбірек бейім емес және полиция күштері оны күшейтпейді» деді. 2014 жылдың тамыз айында Ішкі қауіпсіздік күштерінің моральдық қорғау бюросы Бейруттегі түрік хамамын тексерді, нәтижесінде 27 сириялық қамауға алынды. Helem ұйымымен бірлесіп жасалған есепке сәйкес, шабуылдың себебі «гомосексуалдардың болуына күдік тудырды». 2016 жылдың мамыр айында ЛГБТ белсенділері 534-бапты жою талабымен отырыс ұйымдастырды. 2018 жылдың наурыз айында Катаэб партиясы, шағын христиандық партия, гомосексуализмді қылмыстан босату және 534-бапты жою туралы қолдау білдірді. Жергілікті ЛГБТ белсенділері бұл қолдауды құптады, бұл Парламенттегі саяси партияның олардың мүддесін қолдаған алғашқы рет екенін айтты. 2018 жылдың шілдесінде Ливан тауының апелляциялық қылмыстық соты гей болғаны үшін сотталған тоғыз адамды ақтаған төменгі сот шешімін күшінде қалдырды. Төменгі сот гомосексуализмді «олардың негізгі құқықтарын жүзеге асыруы» деп таныды. Апелляциялық сот келісіп, бір жынысты әріптер арасындағы келісіммен жасалған жыныстық қатынасты, егер ол мораль мен этиканы бұзбаса, «табиғатқа қайшы» деп есептеуге болмайды деп тапты, мысалы, «егер ол басқалардың көзіне түссе немесе қоғамдық жерде жасалса немесе қорғалуға тиіс кәмілетке толмаған адам қатысса». Белсенділер бұл шешімді құптады және Үкіметке 534-бапты жоюға шақырды. Бұл Ливандағы осы сипаттағы бесінші шешім және осындай жоғары деңгейдегі соттан шыққан алғашқы шешім болды. 2019 жылы Әскери сот судьясы Питер Германнос «содомия» жасады деген айыппен төрт әскери қызметкерді ақтады, оларды «табиғатқа қайшы» әрекеттер жасады деген айыптан босатып, содомия «заңмен жазаланбайды» деп мәлімдеді. 2022 жылдың 24 маусымында Мақтан айында басқарушы ішкі істер министрі Бассам Мавлави Ішкі қауіпсіздік күштері мен GS-ге «ЛГБТ қоғамдастығының кез келген түрдегі тойлауын, жиналуын немесе бас қосуын» бірден тоқтатуға шаралар қабылдауға бұйрық берді, себебі елдегі діни билік өкілдерінің қысымы болды, сонымен қатар: «Бұл құбылыс [Гомосексуализм] қоғамымыздың әдет-ғұрыптарына және діни қағидаларына қайшы келеді» деді, Мавлави «жеке бостандықтарды шақыруға болмайды» деп қосты. Бірнеше күннен кейін Ливандық психиатриялық қауымдастық гомосексуализмге қатысты өз ұстанымын білдіретін мәлімдеме жасады, олар: «психиатрлар ретінде гомосексуализмді емдеуді қажет ететін ауру деп санамаймыз» деді.

Гендерлік сәйкестік және өзін-өзі көрсету

2016 жылдың қаңтар айында Бейрут апелляциялық соты трансгендер ер адамның ресми құжаттарын өзгерту құқығын растады, оған қажетті ем алуға және жеке өмірін сақтауға мүмкіндік берді. Трансгендер адамдар заңдық жынысын өзгерту үшін жыныс алмастыру операциясынан өтуге міндетті.

Қан тапсыру

Ливанда басқа еркекпен жыныстық қатынаста болған еркектерге қан тапсыруға тыйым салынады.

ЛГБТ әлеуметтік қозғалыстары

ЛГБТ ливандық қауымдастығының мүшелері 2002 жылы ЛГБТ құқықтары үшін ашық түрде науқан жүргізе бастады, осы мақсатта «Хуррият Хасса» («Жеке бостандықтар» ағылшын тілінде) деп аталатын саяси бірлестік құрылды. Бұл топ өзінің күш-жігерін қылмыстық кодекстің 534-бабын реформалауға бағыттады, нәтижесінде ересектердің өзара келісіммен жасаған жеке жыныстық қатынастары қылмыс болып саналмауы керек болды. Ливандағы тағы бір ЛГБТ құқықтарын қорғау ұйымы – Хелем (حلم, араб тілінде «Арман» дегенді білдіреді). Бұл ұйымдар АИТС/ЖҚТБ туралы білім беру мақсатында қоғамдық демонстрациялар, лекциялар және қайырымдылық шараларын ұйымдастырды. 2006 жылы Хелем Бейрут қаласындағы Монро қонақ үйінде Гомофобияға, трансфобияға және бифобияға қарсы халықаралық күнді атап өтті. 2007 жылдың тамызында Ливандағы лесбиян, бисексуал, трансгендер, квир және өзін анықтау іздеп жүрген әйелдерді қолдау үшін «Меем» атты лесбияндық үкіметтік емес ұйым құрылды. Ұйым қоғамдық қолдау, психологиялық кеңес беру, белсенділік орталығы, құқықтық көмек, әлеуметтік іс-шаралар және әлеуметтік өзгерістермен жұмыс істеу мүмкіндігін ұсынады. Сондай-ақ, Бейрут қаласында қызмет пен ресурстар орталығы ретіндегі «Womyn House» жұмыс істейді. Бейрут Мақтанышының алғашқы шарасы 2017 жылдың 21 мамырында жоспарланған болатын, бірақ ЛГБТ белсенділері полиция мен радикал исламистер тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырар опасынан қорқып, жеке іс-шара өткізуге мәжбүр болды. 2018 жылы Бейрут Мақтанышының ұйымдастырушысы Хади Дамиен тұтқындалды. Бейрут прокуратурасы жоспарланған барлық шараларды тоқтатты және Хадиге қарсы «дебаюшылыққа шақыратын» іс-шараларды ұйымдастырғаны үшін қылмыстық іс қозғады. Диаспорадағы ливандық қауымдастықтар (Еуропа, Солтүстік Америка, Латын Америкасы, Австралия) Монреаль (Хелем заңды тіркеуді алған) және Париж сияқты ливандықтардың көп шоғырланған қалаларда Helem LGBT филиалдары арқылы көріну мен қатысуды қамтамасыз етті.

ЛГБТ басылымдары

Ливан – өзінің "Бара" ("Араб тілінде "Шығу" дегенді білдіреді") атты гей-журналы бар алғашқы араб елі. 2005 жылдың наурыз айында сынақ саны жарық көрді, содан кейін 2005 жылдың жазында және 2006 жылдың көктемінде екі толық саны жарық көрді. Ливандық ЛГБТ тобы Helem-нің де өз веб-сайты бар, онда тұрақты онлайн-жаңалықтар жарияланады. 2009 жылы Бейрут қаласында Ливандық лесбияндық феминисттер ұжымы (FC) "Баред Миста3жил" атты кітап шығарды. Ұйым "Насавия" деп те аталады және гендерлік теңдік үшін күресетін белсенділер тобы болып табылады. Кітап ағылшын және араб тілдерінде қолжетімді, және Ливанның түкпір-түкпірінен келген лесбиянкалар, бисексуалдар, квирлер, өзін сұрақтап жүргендер және трансгендер адамдардың 41 нақты және жеке басынан өткен оқиғаларын қамтиды. Кітап Бейруттағы Masrah Al Madina сахнасында Феминисттік ұжым және IndyAct ұйымдарымен бірлесіп таныстырылды. 23 тамыз күні 2023 жылы Бейрутта өткен драг-шоу консервативті христиандардың гомофобиялық ұрандарымен тоқтатылды, бұл Ливандағы ЛГБТҚ+ қабыланбаушылығының күшеюін көрсетті. Amnesty International үкіметтен барлық адамдарды қорғауға шақырды.

Саясат

Бір кезде гомосексуализмді қылмыстық жазадан босатуды тек Катаеб партиясы ғана қолдады. Ірі немесе ұсақ саяси партиялар мен фракциялардың ешқайсысы да гомосексуалистер құқықтарын қорғау ұйымдарының мақсаттарын ашық түрде қолдамады. 2018 жылы сайлауға 66 кандидат тікелей қатысқан «Коллуна Ватани» партиясы гомосексуализмді қылмыстық жазадан босатуды қолдады. Тағы да ондаған кандидаттар осы мәселенің қылмыстық жазадан босатылуын талап етті. 2020 жылдың 1 қыркүйегінде «Еркін Отандық қозғалысының» (FPM) басқару жөніндегі вице-президенті Мартин Нажем Ктейли берген сұхбатында, бұл ірі христиандық партия Ливан қылмыстық кодексінің 534-бабын жоюды және гомосексуализмді қылмыстық жазадан босатуды қолдайтынын мәлімдеді.

Сөз және пікір еркіндігі

Алғашқыда ЛГБТ тақырыптарына қатысты үкіметтік цензура туралы хабарлар болғанмен, соңғы жылдары белгілі бір деңгейде либерализация орын алды. 2006 жылдың 29 мамырында «Аль-Арабия» телеарнасы Бейрут муниципалитеті кеңесінің мүшесі Саад Эддин Вазанның премьер-министр Фуад Санюра мен ішкі істер министрі Ахмад Фатфатқа «Хелем» ұйымын жабуға шақырғандығы туралы хабарлады. 2006 жылдың 16 маусымында Бейрут мешіттеріндегі уағыздарда гомосексуализм айыпталды және Бейрут қаласында лицензиясы бар «Хелем» атты ЛГБТ ұйымының бар екендігіне назар салынды. Сондай-ақ, уағыздарда үкіметтен түсініктеме беру талап етілді. Келесі күні Ахмет Фатфат ислам дін қызметкерлерінің үкіметтің гейлер құқықтарын қолдайтын ұйымды мақұлдады деген айыптамаларын жоққа шығарды. 2017 жылы ЛГБТ белсенділері Ливанның алғашқы мақтаныш шеруін, «Бейрут Прайд» деп аталатын шараны ұйымдастырды, бірақ ислами радикалдардан келген террористік қауіптерге байланысты оны өткізуге мәжбүр болды. 2018 жылғы шара басты ұйымдастырушысы полиция қызметкерлерімен ұсталғаннан кейін тыйым салынды. «Human Rights Watch» ұйымы бұл әрекетті айыптап, «Бұл шара жиналу және бірігу бостандығын бұзу болып табылады және ЛГБТ адамдарының құқықтарын құрметтеу жолында алға жылжуға кері қадам» деді.

БАҚ-тағы науқандар

2016 жылдың мамыр айында «Proud Lebanon» ливандық коммерциялық емес ұйымы Халықаралық гомофобияға, трансфобияға және бифобияға қарсы күрес күнін (IDAHOT) атап өту үшін медиа-науқанды бастады. Науқанға танымал ливандық суретшілер мен мәшһүр тұлғалар қатысты, олар Ливан үкіметінен барлық азаматтар мен тұрғындарға, жыныстық бағдарына, ұлтына және басқа да факторларға қарамастан, тең құқықтарды қамтамасыз етуді талап етті. Жарнама ЛГБТ қоғамдастығының гомофобиядан азат қоғамда өмір сүру құқығына ерекше назар аударады, себебі ЛГБТ адамдары әлі де кең тараған жағдайларда кемсітуге тап болуы мүмкін, мұның басты себебі консервативтік көзқарастар мен дін қызметкерлерінен туындайды.

Қоғамдық пікір

2007 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнама көрсеткендей, ливандықтардың 79% «қоғам гомосексуализмді қабылдамауы керек» деп санайды, ал 18% «қоғам гомосексуализмді қабылдауы керек» деген пікірде. Жастар қабылдауды көбірек қолдады, олардың 27% қолдаса, 30 мен 49 жас аралығындағылардың 17% және 50 жастан асқандардың 10% қолдады. 2015 жылдың мамыр айында ЛГБТ әлеуметтік желісі PlanetRomeo өзінің алғашқы Гей бақыт индексін (GHI) жариялады. 120-дан астам елден келген гей-еркектерге қоғамның гомосексуализмге деген көзқарасы, басқа адамдармен қарым-қатынастағы сезімі және өмірмен қанағаттанғандығы туралы сұрақтар қойылды. Ливан 33 ұпаймен 99-шы орынға ие болды. 2017 жылғы Дүниежүзілік құндылықтар сауалнамасы бойынша, респонденттердің 48% гомосексуал көршіні қабылдамайтынын, ал 52% ливандықтар гомосексуал көрші болса, ренжімейтінін айтты. Бұл Ливанды сауалнамаға қатысқан араб елдері арасында ең жоғары көрсеткішті елге, ал Пәкістаннан кейін мұсылман халқы басым елдер арасында екінші орынға қойды. Arab Barometer жүргізген 2019 жылғы сауалнамаға сәйкес, респонденттердің 8% «намыс үшін кісі өлтіруді» қабылдауға болады деп санайды, ал гомосексуализмді қабылдағандардың үлесі 6% құрады. 2019 жылғы тағы бір зерттеуде 15-80 жас аралығындағы ливандықтардың 32% гомофобиялық көзқарасқа ие екені анықталды, ал төзімділік гей адамды тану, жоғары білім алу, жоғары айлық алу және мәселелерге бағытталған белсенділікпен байланысты.