Кіріспе

Иудаизмде Құдайды кез келген адам немесе нақты бейне түрінде бейнелеуге қатаң тыйым салынған. Аниконизм яһуди дінінде кең таралған.

Халаха

Құрбандық мүсіндермен семантикалық байланысқа қарамастан, халаха (иудей заңы) Шулхан Арухтың үйретуі бойынша, бұл аяттар адамдардың, періштелердің немесе астрономиялық денелердің белгілі бір түрдегі бейнесін жасауға тыйым салады, олар шын мәнінде құдай ретінде қолданылса да, қолданбаса да. Шулхан Арухта былай делінген: «Адамдар мен періштелердің толыққанды, көлемді немесе биік бейнелерін жасауға, сондай-ақ аспан денелерінің бейнелерін зерттеу мақсатында болмаса, тыйым салынған». («Аспан денелері» осы жерде кейбір діндер жұлдыздар мен планеталарға адам түрінде табынғандықтан ескеріледі. Ғылыми мақсаттар үшін астрономиялық модельдер «зерттеу» санатында рұқсат етіледі.) Шулхан Арухтың «Yoreh De'ah» бөлімінде фесл сөзінің түбір мағынасы «кескінделген бейне» (фесл түбірінен, «кесу, қашап жасау») деп түсіндіріледі. Сондықтан, тыйым салу белгілі бір мүсін түрлеріне және адам бетін бейнелеуге қатысты деп есептеледі. Осы тыйымға сәйкес, орта ғасырлардағы кейбір суреттерде фантастикалық жаратылыстар – көбінесе жануар басты гуманоидтар бейнеленген, тіпті бұл бейнелер тарихи немесе мифологиялық тұлғаларды көрсетуі керек болса да. Ең танымал мысалы – «Құстар басы» Хагдасы (Германия, шамамен 1300 жыл). Грифон, арпий, сфинкс және феникс сияқты жандардың жоқ екендігіне байланысты, мұндай бейнелерде тыйым бұзылған деп есептелмейді. Бұл Мысырдан шығу кітабындағы пәрменнің «аспандағы, жердегі және жер астындағы судағы кез келген нәрсеге» қатысты екеніне негізделген. Дегенмен, Езекиел кітабындағы Құдай арбасының төрт бетін немесе қызмет ететін періштелерді жасауға тыйым салынған, өйткені олар «аспанда» бар нақты жандар деп саналады. (Кицур Шулхан Арух 168:1)

БАҚ арасындағы айырмашылықтар

Бұл тыйым негізінен мүсінге қатысты болса да, кейбір билік өкілдері екі өлшемді толық бет бейнелеуге тыйым салады. Кейбіреулер мұны Талмудты түсінгендіктен, ал басқалары Кабалаға негіздейді. Лондонның еврей мұражайында сақталатын раввин Цви Ашкеназидің ("Хахам Цви" деп белгілі) портреті ерекше назар аударарлық. Өзінің түсінігі бойынша, Цви оның портреті үшін отырудан бас тартты. Бірақ Лондон еврей қауымы портретті қалағандықтан, Ашкеназидің білмеуімен оны жасауға тапсырыс берді. Ашкеназидің ұлы, раввин Якоб Эмден, бұл портрет өте сәйкес екенін айтады. Жазық бетке көтерілген бейнелеу, яғни бас-рельеф түріндегі бейнелеу әсіресе қиын мәселе. Раввин Якоб Эмден раввин Елиезер Хоровицтің құрметіне соғылған медаль туралы айтады, онда Хоровицтің портреті бейнеленген. Эмден бұл бейнелеуге тыйым салуды бұзу деп үкім шығарды. Көптеген адамдар синагогтағы мұндай бейнелер бұл тыйымды бұзады немесе рұқсат етілмейді деп санайды, себебі олар тыйымды бұзу сияқты көрінеді. Атап айтқанда, раввин Давид ибн Зимра және раввин Иосиф Каро арыстанның бейнесін (Яһуданың арыстаны символы) синагогтарда орынсыз деп есептейді. Кейбір билік өкілдері иудаизмнің фотосуретке немесе екі өлшемді өнердің басқа түрлеріне қарсы емес екенін айтады, ал адамдардың бейнелерін діни кітаптарда, мысалы, Пасха Хагадасында, сондай-ақ библиялық және тарихи тұлғалар туралы балалар кітаптарында кездестіруге болады. Көптеген хасидтік яхудилер үйлерінде теледидар ұстауға қарсы болғанымен, бұл жалған құдайларға табынуға тыйым салумен байланысты емес, керісінше, телеарналар мен кабельдік бағдарламалардың мазмұнымен байланысты. Барлық топтағы хасидтер өздерінің Реббелерінің портреттерін үнемі көрсетеді, ал кейбір қауымдастықтарда балалар бейсбол карточкаларына ұқсас "рабби карточкаларын" алмасады. Хасидтік және ортодоксалдық иудаизмде Шаббат күні мен еврей мерекелерінде суретке түсіруге немесе бейнежазуға тыйым салынады, бірақ бұл тыйым жалған құдайларға табынумен байланысты емес. Оның орнына, бұл күндері жұмыс істеуге немесе жаңа нәрселер жасауға тыйым салумен байланысты.

Тарихи кезеңдерде

Көптеген өнер тарихшылары ежелгі дәуірде грек тілінде сөйлейтін яһудилер арасында Танах кітаптарының сәнді жарықтандырылған қолжазбаларының болғанына ұзақ уақыттан бері сенеді, бірақ олардан ешқандай мысал сақталмаған. Бұған дәлел ретінде осы дәстүрдегі туындылардан алынған деп саналатын кеш антикалық және ерте ортағасырлық кезеңдердегі христиандық туындылар келтіріледі. Кейінгі туындылардың мысалдары ретінде Йешуаның шолуы және одан да көп дау тудырған Утрехт псалмы айтылады. 3-шы ғасырдағы Сириядағы Дура-Европос синагогында пайғамбарлар және басқа да тұлғалардың суреттерімен, сонымен қатар оқиғалардың бейнеленген үлкен қабырғалық суреттері бар. Құдайдың қолының бірнеше бейнелері кездеседі, бұл мотив яһуди өнерінен христиан өнеріне жеткенін көрсетеді. Герминьи-де-Предегі Келісім сандығының (806 жыл) бірегей христиан мозаикасы, оның ішінде қол да еврей иконографиясынан алынған деп есептеледі; Сандық сонымен қатар Дура-Европоста да кездеседі. Израиль жеріндегі бірнеше ежелгі синагогтар қазылып, ірі еден мозаикалары табылды, оларда фигуративтік элементтер, әсіресе жануарлар мен Арыстан шоқжұлдызының бейнелері бейнеленген. Олардың кейбіреулері, әсіресе Батыс жағалаудағы Нааранда, тірі тұлғалар алынып тасталған, ал ғибадатхана менорасы сияқты жансыз нышандар сақталған. Бұл 6-шы немесе 7-шы ғасырларда яһуди қауымының христиандіктегідей бейнелерге қатысты дауға байланысты жасалғаны болжамдалады, бұл Византиялық иконоборлыққа әкелді, соның салдарынан синагогтардағы бейнелерге қатысты қатаң көзқарас қалыптасты. Шамамен 570 жылдан бастап жаңа синагог мозаикаларының бейнеленбегенін көрсететін дәлелдер де бар. Алып тастаулардың тағы бір түсіндірмесі – мұсылман басып алғаннан кейін жасалғаны және 721 жылғы халиф Язид II-нің жарлығымен байланысты (дегенмен бұл христиандық бейнелерге қатысты). Бейт-Шеарим некрополіндегі үңгір қабырғалары мен саркофагтарының әшекейлеуінде 2-4 ғасырлардағы грек-рим мифологиясынан алынған суреттер де қолданылған. Орта ғасырлардан қалған көптеген еврей жарықтандырылған қолжазбалар және адам бейнелері бар басқа да туындылар бар. "Құстың басы бар Хаггада" (неміс тілінде, қазір Иерусалимде) барлық адам тұлғаларына құстардың басын сыйлайды, бұл тыйымды бұзу қаупін азайтуға бағытталған әрекет болған деседі.

Қазіргі Израильде

Израиль мемлекетінде барлық діни орындар, яһуди және яһуди емес орындар да заңмен қорғалады. Яһуди дінінде мүсінге табынудың барлық адамзатқа тыйым салынғаны, Нұхтың жеті заңының бірі ретінде қарастырылса да, қазіргі яһудилер оған қарсы физикалық жолмен мүсіндер мен қасиетті орындарды жоюдың орнына, пікір-таластар мен білім беру арқылы күреседі. Дегенмен, көптеген дәстүрлі яһудилер әлі де мүсінге табыну орындарына кірмеу ережесін сақтайды және діни мүсіндері бар ғимараттарда өткізілетін шараларға қатыспайды.

Жақындағы стипендия

Аникондық иудаизмге деген сенімді жоққа шығарып, және жалпы алғанда, еврей бейнелеу өнерін төмен бағалауды ескере отырып, тарихшы Кальман Блэнд бұл құбылыстың қазіргі заманғы құрылыс екенін және "еврей аниконизмі қазіргі еврей ұлттық санасының қалыптасуымен бірге дамыған" деп ұсынды. Басқалар да Киелі кітап және эллиндік-римдік кезеңдерде бейнелеуге толық тыйым салу идеясының негізсіз екенін айтады. 20-ғасырға дейін иудаизм әрқашан аникондық болған деп есептелген. Бұл көзқарасқа алғаш рет Давид Кауфман күмән келтірді, ол оның дұрыс еместігін дәлелдеу үшін кең және толық деректер жинады. Ол 1878 жылы жарияланған мақаласында "еврей өнері" терминін алғаш рет қолданды және еврей өнері тарихының ғылыми саласын құрған адам ретінде танылды. Оның шәкірті, доктор Сэмюэл Краусс 1901 жылы былай деп жазды: