Нойдың жеті заңы: адамзатқа арналған әмбебап моральдық ережелер

Кіріспе

Яһуди дәстүрінде адамзатқа міндетті жалпыға ортақ моральдық заңдар, яһуди жаңа діни қозғалысы. Яһуди дінінде Нұхтың жеті заңы (Шева Мицвот Б'ней Ноах), сондай-ақ Нұхтың заңдары немесе Нұхтың заңдары (Нұх есімінің еврейше айтылуынан) – Талмудқа сәйкес, Құдайдың Нұх және "Нұхтың ұлдары", яғни барлық адамзатпен жасаған келісімі ретінде берілген жалпыға ортақ моральдық заңдар жиынтығы. Нұхтың жеті заңына жалған құдайларға табыну, Құдайды құрметсіздік ету, кісі өлтіру, зина жасау және ұятты істер, ұрлық, тірі малдан жыртылған ет жеу, сондай-ақ әділ сот құру міндеті кіреді. Яһуди заңына сәйкес, яһуди емес (жұртшылық) адамдар яһуди дініне өтуге міндетті емес, бірақ олар әділ адамдардың соңғы сыйы – Келер Әлемде (Олам Ха Ба) орын алу үшін Нұхтың жеті заңын сақтаулары керек. Нұхтың жеті заңын ұстанған яһуди емес адамдар "Әлемнің Тақуа Адамдары" (Хассидей Умот ха-Олам) деп есептеледі. Танайлық және Аморралық раввиндер (б.з. 1-6 ғасырлары) Адамға бастапқыда берілген Нұх заңдарының нақты саны туралы келіспеді, ал жетіншісі – сот құру еді. Нұхтың ұлдарына жеті өсиет берілді:

Үкім шығару (дини́м)
Жалған құдайларға табыну (авода́ зара́)
Құдайға қарсы сөйлеу (килела́т ха-Шем)
Зина жасау (гилу́й арайот)
Қан төгу (шефиху́т дами́м)
Ұрлық жасау (гезе́л)
Тірі малдан жыртылған ет (эвер мин ха-хай)

Киелі кітап деректері

Жаратылыс кітабындағы су тасқыны туралы айтылғандай, жер бетіндегі зұлымдық пен бұзықшылықтың салдарынан топан су бүкіл әлемді жауып, Нұх, оның әйелі, ұлдары, олардың әйелдері және Нұхтың кемесіне алынған жануарлардан басқа, жер бетіндегі барлық тірі жандарды қырып жіберді. Киелі кітапта айтылғандай, бүгінгі күнгі барлық адамдар Нұхтың ұрпақтары, сондықтан «Нұх заңдары» – барлық адамзатқа қолданылатын заңдарды білдіреді. Тірі жануардың еті: «Бірақ қанды ет жемеңдер». (9:4) Кісі өлтіру және сот: «Сонымен, Мен сендердің өміріңдерді талап етемін, кез келген жабайы аңнан да, адамнан да. Әр адамның қанын оның бауырынан талап етемін. Кім адамның қанын төккен болса, оның қаны да адамның қолымен төгіледі, себебі Құдай адамды Өз бейнесінде жаратты». (9:5–6)

Раббилік

Осы себепті, Нұх заңы мен Мұса заңының, біз көретіндей, егжей-тегжейлі мәселелерде әртүрлі болғанымен, олардың бастауынан келген жалпы мәселелерде келісім табуы мүмкін. Олар бір уақытта болды. Мұса заңы Израильде болғанда, басқа барлық ұлттар Нұх заңымен өмір сүрді, ал айырмашылық географиялық ерекшеліктерге байланысты болды – Палестина (яғни «Эрец Исраэль» басқа елдерден өзгеше болды, сондай-ақ, ата-тегінің ерекшелігіне байланысты ұлттық ерекшеліктерге байланысты. Шүбәсіз, басқа ұлттар да Нұх заңы арқылы адамдық бақытқа жетті, себебі ол – құдайлық заң; бірақ олар Тора арқылы Израиль халқының жеткен бақыт деңгейіне жете алмады. Раббилер айтады: «Басқа ұлттардың ізгілері де ахиратта (кейбір жұмақтарда) үлес алады». Бұл әртүрлі ұлттар арасында бір уақытта екі құдайлық заңның болуы мүмкін екенін, және олардың әрқайсысы онымен өмір сүретіндерді адамдық бақытқа жеткізетінін көрсетеді; бірақ екі заң арқылы қол жеткізілетін бақыт деңгейі әртүрлі. Заңдардағы бұл айырмашылық негізгі немесе туынды принциптерге қатысты болмауы керек. Сондықтан заңның өзін зерттеу әрқашан бірдей болады. Бірақ елшіні тексеру өзгеріске ұшырауы мүмкін. Қалай болғанда да, тексеру тікелей болуы керек, бірақ бір діннің тексеруі басқа діннің тексеруінен өзгеше болуы мүмкін. Бір халық үшін бір жерде құдайлық заң өзгеріске ұшырауы мүмкін бе деген сұраққа біз үшінші кітапта жауап береміз. Йосеф Альбо, «Сефер ХаИккарим». Раввин Шломо Йосеф Зевин редакциялаған «Энциклопедия Талмудит» Тора берілгеннен кейін еврей халқының Нұхтың ұлдарының қатарына енбегенін мәлімдейді. Маймонид («Мишне Тора», «Хилхот М’лахим» 9:1) жеті міндеттің де Тораның бір бөлігі екенін көрсетеді, ал Вавилон Талмуды («Санхедрин» 59а, сондай-ақ, «Тосафот» қараңыз) еврейлердің басқа ұлттарға міндетті нәрселерге міндетті екенін, бірақ кейбір егжей-тегжейлі мәселелерде айырмашылықтар бар екенін айтады. Тораны беру арқылы еврей халқының міндеті – қалған әлемді Нұхтың жеті міндетін орындауға шақыру болып өзгерді.

For this reason you will find that the Noachian and the Mosaic laws, though differing in matters of detail, as we shall see, agree in the general matters which come from the giver. They both existed at the same time. While the Mosaic law existed in Israel, all the other nations had the Noachian law, and the difference was due to geographical diversity, Palestine (i. e. "Eretz Israel" being different from the other lands, and to national diversity, due to difference in ancestry. And there is no doubt that the other nations attained human happiness through the Noachian law, since it is divine; though they could not reach the same degree of happiness as that attained by Israel through the Torah. The Rabbis say: "The pious men of the other nations have a share in the world to come". This shows that there may be two divine laws existing at the same time among different nations, and that each one leads those who live by it to attain human happiness; though there is a difference in the degree of happiness attainable by the two laws. This difference in the laws can not concern fundamental or derivative principles. Therefore the examination of the law itself is always of the same kind. But the examination relating to the messenger may undergo change. At all events the verification must be direct, though the verification of one religion may be different from that of another. The question whether a given divine law may change for the same people in the same land, we shall examine in the Third Book |Joseph Albo, Sefer HaIkkarim

The Encyclopedia Talmudit, edited by Rabbi Shlomo Yosef Zevin, states that after the giving of the Torah, the Jewish people were no longer included in the category of the sons of Noah. Maimonides (Mishneh Torah, Hilkhot M'lakhim 9:1) indicates that the seven commandments are also part of the Torah, and the Babylonian Talmud (Sanhedrin 59a, see also Tosafot ad. loc.) states that Jews are obligated in all things that gentiles are obligated in, albeit with some differences in the details. What has changed with the giving of the Torah is that now, it is the duty of the Jewish people to bring the rest of the world to fulfill the Seven Laws of Noah.

Академиялық және зайырлы

Монтклер мемлекеттік университетінің философия және дінтану профессоры Майкл С. Коганның айтуынша, Нұхтың жеті заңы Торада тікелей айтылмаған, бірақ 2-ші ғасыр раввиндері оларды Жаратылыс кітабынан түсіндіріп, Тосефтаға жазған. Сильверштейн «Нұх заңы» арқасында еврей теологиясы кейбір яһуди емес адамдарды ізгі санап, ақыретте өмір сүруге лайық деп мойындауға мүмкіндік беретін ұғымдар мен қағидаларды қабылдағанын айтады. Ол екі «Тора» бар дейді: біреуі яһудилер үшін, екіншісі – «Нұхтың балалары» деп аталатын басқа ұлттар үшін. Нұх заңы теориялық тұрғыдан қарағанда барлық адамға бірдей болғанымен, оның құдайға қарсы сөйлеуге және бейкүнә табынуға тыйым салуы салдарынан іс жүзінде тек бейкүнә табынушы теистерге ғана қатысты. Сондықтан яһудилер осы ұғымды талқылағанда көбінесе христиандар және/немесе мұсылмандарды қарастыратын. Қазіргі заманғы Ноах қозғалысына қатысты ол: «Егер яһудилер басқа ұлттарға не істеу керектігін айтса, ол империализмнің бір түрі» деп сынады. Осы заңдарға сәйкес өмір сүрген кез келген яһуди емес адамдар ізгілердің қатарында саналады, ал кейбір ғалымдар, мысалы Улла, тіпті 30 заңнан тұратын тізім жасаған. Талмуд жеті заңның ауқымын 613 мицваның шамамен 100-ге дейін кеңейтеді.

Жазалау

Яһуди заңдары бойынша өлім жазасын қолдану өте қиын. Бір ұлт емес адамның Нұх пайғамбардың жеті заңын бұзғаны үшін өлім жазасына кесілгені туралы ешқандай жазба жоқ. Бұл ең жеңіл өлім жазасының түрлерінің бірі саналады. Басқа дереккөздерде, егер ол яһуди қызымен никеге тұруға уәде берген болса, таспен атқылау, ал егер яһуди әйелі неке рәсімдерін аяқтаған, бірақ никеге кірмеген болса, мойын орау арқылы жазалануы керек делінеді. Яһуди заңдарында, өлім жазасына кесілетін жалғыз күнә – құдайдың есімін айыптау. Кейбір Талмуд раввиндері тек яһудилерге жазаланатын қылмыстардың басқа ұлт өкілдеріне де тыйым салынғанын айтқан. Талмуд раввиндері қай қылмыстардың өлім жазасын көздейтінін және қайсыларына тек тыйым салынғанын талқылайды. Маймонидтің айтуынша, жеті заңды қабылдамаған әркім өлім жазасына кесілуі керек, себебі Құдай осы заңдарды сақтауға әлемді міндеттеген. Ағаштарды екпелеу, малмен жыныстық қатынас сияқты басқа тыйымдарға қатысты, ол Нұхтың ұлдарын өлім жазасына кесуге болмайды дейді. Маймонид бұрынғы яһуди дереккөздерінде болмаған әмбебаптылықты қосты. Кейбір пікірлерге сәйкес, заңды білгенімен немесе білмегенімен, заңды бұзған адамға жаза бірдей. Кейбір билік өкілдері, егер олар оны әділ деп санаса, бей-яһуди қоғамдары Нұх заңдарын дәлелдеу бойынша өзгертуге құқылы ма (мысалы, жазалау алдында көбірек куәгерлерді талап ету арқылы немесе жанама дәлелдерге рұқсат беру арқылы) деген мәселені талқылайды. Яһуди заңы екі куәгерді талап етсе, Рамбамның «Хилхот Мелахим» 9:14 еңбегінде жазба бойынша, Нұх заңы өлім жазасын қолдану үшін бір куәгердің куәлігін жеткілікті деп қабылдауы мүмкін. Кінәні мойындау яһуди сотында дәлел ретінде қабылданбайды, бірақ ол Нұх соттарында айыптау үшін жеткілікті негіз болып табыла ма, жоқ па, деген мәселеде үлкен дау бар.

Бөлімшелер

Раввиндер жеті заңды түрлі топтарға бөлуге қатысты әртүрлі пікірлер білдіреді. Маймонидтің «Мишне Тора» кітабында ағаштарды егу туралы айтылған. Маймонидтің түсіндірушісі Давид бен Соломон ибн Аби Зимра Талмудта да тізімделген кастрация мен сиқыршылықты неге қалдырғанына таңырқады. Талмудта Улла Нұхтың ұлдары қабылдаған 30 заң туралы жазған. Ол тек үшеуін ғана атап көрсетті, атап айтқанда, басқа ұлттар сақтайтын үшеуін: еркектер арасында «кетуба» жасауға болмайды, базарда өлік немесе адам етін сатуға болмайды және Тораны құрметтеу керек. Ал қалған заңдар тізімде келтірілмеген. Билік өкілдері Улланың отыз өсиеті алғашқы жеті өсиетті қамтығанын әдеттегідей қабылдаса да, мәтіннен тағы да отыз заң болуы мүмкін екенін көруге болады. 30 заңның екі түрлі тізімі бар. Екі тізімде де жеті заңға қосымша жиырма үш мицва бар. Біріншісі – 16 ғасырдағы рабби Менахем Азария да Фаноның «Асара Маамарот» еңбегінен, екіншісі – 10 ғасырдағы Самуил бен Хофнидің «Каир генизасынан» табылған еврей-араб жазбаларынан. Раввин Цви Хирш Чаеш Фаноның Менахем Азария санаған өсиеттері алғашқы жетісімен байланысты емес, сондай-ақ Киелі кітапқа негізделмеген, бірақ ауызша дәстүр арқылы жеткенін айтады.

Ger toshav (тұрғылықты шетелдік)

Киелі кітап заманында Израиль жерінде тұратын, яһуди дініне кіргісі келмеген, бірақ Нұхтың жеті заңын өзіне міндетті деп қабылдаған басқа ұлт адамына гер тошав (ger toshav, ger: "шетелдік" немесе "бөгет" + toshav: "тұрғын", "тұрғылықты шетелдік") заңды мәртебесі берілді. Сондықтан гер тошав "Дұрыс жолдағы басқа ұлт адамы" (Хасид Умот ха-Олам: "Дүниедегі тақуа адамдар") деп есептеледі. Ол Маймонидтің айтуынша, мессиандық дәуірде толық гер-цедек ғана табылатынын болжайды. Ол сондай-ақ, егер басқа ұлт адамдары Нұхтың жеті заңынан басқа еврейлердің кез келген өсиеттерін дұрыс халахик тәртіппен орындағысы келсе, оларға тыйым салынбайтынын айтады. Маймонидтің пікірінше, яһуди еместерді Нұхтың жеті заңын ұстануға үйрету барлық яһудилерге міндетті, бұл өз алдына өсиет. Алайда, ғасырлар бойы раввиндік биліктің көпшілігі Маймонидтің пікірін қабылдамады және халахик консенсустың басым бөлігі яһудилердің Ноах заңдарын яһуди емес адамдарға таратуға міндетті еместігін айтты. Маймонидтің айтуынша, мұндай яһуди емес адамдар Хасид Умот ха-Олам ("Дүниедегі тақуа адамдар") мәртебесіне ие болады. Мишне Тораның кейінгі басылымдары бір әріппен ерекшеленеді және "Олардың бір де білгіші жоқ" деп оқылады; соңғы оқылым тар. Кез келген оқылымда Маймонид философиялық Ноахидтерді "Дұрыс жолдағы басқа ұлттар" санатынан шығарған сияқты көрінеді. 15 ғасырдың Сефард православие раввині Йосеф Каро, ертедегі Ахаронимдердің бірі және "Шулхан Арухтың" авторы, Маймонидтің тек ақыл-ойына сүйеніп Нұх заңдарын сақтаған басқа ұлт адамдарына Келешек Әлемге кіруге тыйым салуын антирационалистік және негізсіз деп санады, сондай-ақ Талмудта мұндай көзқарасты қолдауға ешқандай негіз жоқ екенін мәлімдеді. Мұса Мендельсон, яһуди ағартушылығының (Хаскала) жетекші өкілдерінің бірі, Маймонидтің пікірімен келіспеді және керісінше, Нұх заңдарын этикалық, моральдық немесе философиялық негізде сақтайтын, яһудилердің бір Құдайға сенуіне сенбеген басқа ұлт адамдары "Дұрыс жолдағы басқа ұлттар" мәртебесін сақтап, құтқарылуға қол жеткізеді деп мәлімдеді. Стивен Шварцшильдтің айтуынша, Маймонидтің ұстанымы Аристотельдің ақыл-ойының моральдық шындықтарға жету қабілетіне деген күмәнінен туындайды және "иудаизмнің ең көрнекті өкілдерінің көпшілігі" осы ұстанымнан, басқа еврей ойшылдарына қарағанда "жеке және сәл эксцентрикалық" қатты дауласты. 20 ғасырда Маймонидтің ұстанымын жаңаша түсінуді, ашкеназ православие раввині Авраам Исаак Кук ұсынды: философиялық сенімнен (Маймонид "олардың білгіштерінің бірі" деп атайды) өсиеттерді орындайтын яһуди емес адам да Келешек Әлемге лайық; бұл Маймонидтің философиялық білімді ұстанудың аяннан келген бұйрықтарды ұстанудан артық екен деген жалпы көзқарасына сәйкес келеді.

During biblical times, a gentile living in the Land of Israel who did not want to convert to Judaism but accepted the Seven Laws of Noah as binding upon himself was granted the legal status of ger toshav (, ger: "foreigner" or "alien" + toshav: "resident", lit. "resident alien"). A ger toshav is therefore commonly deemed a "Righteous Gentile" (, Chassid Umot ha Olam: "Pious People of the World"), He conjectures that, according to Maimonides, only a full ger tzedek would be found during the Messianic era. which he believes is contrary to what Maimonides thought and the Torah teaches, He also states that if gentiles want to perform any Jewish commandment besides the Seven Laws of Noah according to the correct halakhic procedure, they are not prevented from doing so. According to Maimonides, teaching non Jews to follow the Seven Laws of Noah is incumbent on all Jews, a commandment in and of itself. Nevertheless, the majority of rabbinic authorities over the centuries have rejected Maimonides' opinion, and the dominant halakhic consensus has always been that Jews are not required to spread the Noahide laws to non Jews. According to Maimonides, such non Jews achieve the status of Chassid Umot Ha Olam ("Pious People of the World"),

Some later editions of the Mishneh Torah differ by one letter and read "Nor one of their wise men"; the latter reading is narrower. In either reading, Maimonides appears to exclude philosophical Noahides from being "Righteous Gentiles". The 15th century Sephardic Orthodox rabbi Yosef Caro, one of the early Acharonim and author of the Shulchan Aruch, rejected Maimonides' denial of the access to the World to Come to the gentiles who obey the Noahide laws guided only by their reason as anti rationalistic and unfounded, asserting that there isn't any justification to uphold such a view in the Talmud. Moses Mendelssohn, one of the leading exponents of the Jewish enlightenment (Haskalah), strongly disagreed with Maimonides' opinion, and instead contended that gentiles which observe the Noahide laws out of ethical, moral, or philosophical reasoning, without believing in the Jewish monotheistic conception of God, retained the status of "Righteous Gentiles" and would still achieve salvation. According to Steven Schwarzschild, Maimonides' position has its source in his adoption of Aristotle's skeptical attitude towards the ability of reason to arrive at moral truths, and "many of the most outstanding spokesmen of Judaism themselves dissented sharply from" this position, which is "individual and certainly somewhat eccentric" in comparison to other Jewish thinkers. A novel understanding of Maimonides' position in the 20th century, advanced by the Ashkenazi Orthodox rabbi Abraham Isaac Kook, is that a non Jew who follows the commandments due to philosophical conviction rather than revelation (what Maimonides calls "one of their wise men") also merits the World to Come; this would be in line with Maimonides' general approach that following philosophical wisdom advances a person more than following revelatory commands.