Жудай дінінің негізгі қағидалары мен сенімдері

Кіріспе

Иудаизм билікті бір ғана жеке адамда немесе топта орталықтандырмайды. Иудаизмнің барлық тармақтары үшін жалпыға бірдей мойындалған сенім қағидаларын қалыптастыру әлі де анықталмаған. Бүгінде иудаизмде орталық билік жоқ, бірақ егер қайта құрылса, яһудилердің жоғарғы діни соты – Синедрион осы рөлді атқарар еді. Оның орнына, иудаизмнің сенім принциптері раввиндердің қасиетті жазбаларды, заңдарды және дәстүрлерді түсінуіне негізделген пікірталас нысанында қалады, олардың жиынтығы оның теологиялық және этикалық құрылымын қалыптастырады. Ең қабылданған нұсқа – Маймонидтің пікірі. Иудаизм Құдайдың бар екендігін және бірегейлігін растайды, сонымен қатар қатаң сенім жүйесіне ұстанумен қатар іс-әрекеттерді немесе өсиеттерді орындауға баса назар аударады. Құдайды нақты анықтауды талап ететін христиандық сияқты діндерден өзгеше, иудаизмдегі сенім Құдайдың нұсқауларын (Тораны) ұстану және барлық мицвоттарды орындау арқылы Құдайды құрметтеуді талап етеді. Ортодоксал иудаизм білім беру бағдарламаларында бірқатар негізгі қағидаларға баса назар аударады, ең маңыздысы – әлемді жаратқан, оның басқаруымен айналысып жүрген жалғыз, барлығын білетін, трансцендентті, біріккен емес Құдай бар деген сенім. Дәстүрлі иудаизм Құдайдың Синай тауында яһуди халқымен келісім шарт жасағанын және оларға Өзінің заңдарын және 613 өсиетін Жазба және Ауызша Тора түрінде ашқанын көрсетеді. Раббиндік иудаизмде Тора жазбаша Торадан (Бес кітаптан) және ауызша заң дәстүрінен тұрады, оның көп бөлігі кейін қасиетті жазбаларда (қараңыз: Мишна, Талмуд) кодификацияланды. Яһуди дінінің дәстүрлі тәжірибесі Тораны зерттеуге және оның заңдарын мен өсиеттерін сақтауға бағытталған. Нормативтік иудаизмде Тора, демек, яһуди заңдары өзгермейді, бірақ заңның түсіндірілуі еркін. Заңды зерттеу және түсіну – мицва (бұйрық) саналады. «Сенім қағидалары» деген тіркесте қолданылатын «сенім» деген жалпы ағылшын терминіне яһуди дініндегі Эмуна (אמונה) ұғымы сәйкес келеді. Бұл сөз әдетте Құдайға сенім немесе сенім деп аударылса да, Эмуна ұғымын «табиғи наным, ақыл-естен тыс шындықты қабылдау» деп дәлірек сипаттауға болады. «Тыңда, Израиль: Құдайымыз – жалғыз Құдай; Құдай – біреу». «Иудаизм Құдайға қатысты көптік кез келген ұғымды қатаң түрде жоққа шығарады», осылайша политеизм, дуализм және тринитаризмді, олар «иудаизмнің түсінуіншегі монотеизммен үйлеспейді» деп мәлімдейді.

none

Judaism does not centralize authority in any single individual or group. The formulation of principles of faith that are universally recognized by all branches of Judaism remains undefined. There is no central authority in Judaism in existence today although the Sanhedrin, the supreme Jewish religious court, would fulfill this role if it were re established. Instead, Judaism's principles of faith remains debated by the rabbis based on their understanding of the sacred
writings, laws, and traditions, which collectively shape its theological and ethical framework. The most accepted version in extent is the opinion of Maimonides

Judaism affirms the existence and uniqueness of God, and stresses performance of deeds or commandments alongside adherence to a strict belief system. In contrast to religions such as Christianity which demand a more explicit identification of God, faith in Judaism requires one to honour God through adherence to God's instructions (Torah) and the practice of all of the mitzvot. Orthodox Judaism stresses a number of core principles in its educational programs, most importantly a belief that there is one single, omniscient, transcendent, non compound God, who created the universe, and continues to be concerned with its governance. Traditional Judaism maintains that God established a covenant with the Jewish people at Mount Sinai, and revealed his laws and 613 commandments to them in the form of the Written and Oral Torah. In Rabbinic Judaism, the Torah consists of both the written Torah (Pentateuch) and a tradition of oral law, much of it later codified in sacred writings (see: Mishna, Talmud). Traditionally, the practice of Judaism has been devoted to the study of Torah and observance of its laws and commandments. In normative Judaism, the Torah, and hence Jewish law itself, is unchanging, but interpretation of the law is more open. It is considered a mitzvah (commandment) to study and understand the law. The proper counterpart for the general English term "faith" as occurring in the expression "principles of faith" would be the concept of Emunah (אמונה) in Judaism. While it is generally translated as faith or trust in God, the concept of Emunah can more accurately be described as "an innate conviction, a perception of truth that transcends ( ) reason". "Hear, O Israel: The is our God; the is one." "Judaism emphatically rejects any concept of plurality with respect to God", explicitly rejecting polytheism, dualism, and trinitarianism, which are "incompatible with monotheism as Judaism understands it".

Құдай - әлемнің жаратушысы

Яһудилердің көпшілігі Құдайдың әлемді жаратқандығына сенеді. Яһудилердің әртүрлі секталары осы мәселеге әртүрлі көзқараспен қарайды. Мысалы, кейбір ультра-ортодоксалды топтар эволюция тұжырымын қабылдамайды және Жердің жасы бірнеше мың жыл ғана екеніне сенеді. Ортодоксалды және ортодоксалды емес яһудилердің басқа топтары Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы айтылған оқиғаны тура мағынасында түсіндірмейді, және осы көзқарас бойынша, иудаизм ғаламның жасы шамамен 13,77 миллиард жылды құрайды деген ғылыми модельге қайшы келмейді. Норберт М. Самуэльсон: «Ғаламның жасын анықтау мәселесі еврей философиясы үшін ешқашан мәселе болған емес, себебі бұл философия Киелі кітаптың тура мағынасын ашылған, нағыз мағынасы деп ешқашан қабылдаған емес» деп жазады. Жалпы яһудилік көзқарас бойынша Құдай әлемді жоқтан жаратқан, бірақ раввин Марк Д. Ангел тарихи тұрғыдан алғанда «яһуди дәстүрінде жаратылыстың метафизикалық аспектілері туралы болжауға жалпы ұмтылыс болған» деп жазады. Мұса Маймонид (12 ғасыр) «Жаратушының бар болуы арқасында барлығы бар» және «уақыттың өзі жаратылыстың бір бөлігі» және сондықтан «Құдай ғалам жаратылмас бұрын болған деп сипатталғанда, уақыт түсінігі оның қалыпты мағынасында түсінілмеуі керек» деп жазды. 15 ғасырдағы яһуди философы Джозеф Альбо өзінің «Икарим» еңбегінде уақыттың екі түрі бар екенін айтты: «Қозғалысқа байланысты өлшенген уақыт және абстрактілі уақыт», екіншісінің бастауы жоқ және «ғалам жаратылмас бұрынғы шексіз уақыт». Альбо «Құдайдың осындай ұзақ уақыт бойы өмір сүргенін елестету қиын болса да, оны кеңістіктен тыс жерде елестету де қиын» деп дәлелдеді. Басқа яһуди жазушылары басқаша тұжырымдарға келді, мысалы, 13 ғасырдағы ғалым Бахия бен Ашер, 16 ғасырдағы ғалым Мосес Алмоснино және 18 ғасырдағы хасидтік ұстаз Брацлавтық Нахман, ол христиандық неоплатондық жазушы Боэций айтқандай, Құдай «мәңгілік қазіргі уақытта өмір сүреді» және барлық уақыттан асып түседі немесе барлық уақыттан жоғары тұрады.

Most Jews believe that God is creator of the universe. Different sects of Jews view this in different ways. For example, some ultra Orthodox groups reject the concept of evolution and believe the earth to be only a few thousands years old. Other groups of Orthodox and non Orthodox Jews do not believe in a literal interpretation of the Genesis creation narrative, and according to that view, Judaism is not in contradiction to the scientific model that states that the age of the universe is around 13.77 billion years old. Norbert M. Samuelson writes the "question of dating the universe has never been a problem of Jewish philosophy, ultimately because that philosophy has never taken the literal meaning of the Bible to be its revealed, true meaning". While the general Jewish attitude has been that God created the world ex nihilo, Rabbi Marc D. Angel writes that historically, "there has been a general reluctance in Jewish tradition to speculate on the metaphysical aspects of creation":

Moses Maimonides (12th century) wrote that "by virtue of the existence of the Creator, everything exists" and that "time itself is part of creation" and therefore, "when God is described as existing before the creation of the universe, the notion of time should not be understood in its normal sense". The 15th century Jewish philosopher Joseph Albo argued similarly in his Ikkarim that there are two types of time: "Measured time which depends on motion, and time in the abstract", the second of which has no origin and is "the infinite space of time before the universe was created". Albo argued that "although it is difficult to conceive of God existing in such a duration, it is likewise difficult to imagine God outside space". Other Jewish writers have come to different conclusions, such as 13th century scholar Bahya ben Asher, 16th century scholar Moses Almosnino, and the 18th century Hasidic teacher Nahman of Bratslav, who expressed a view similar to that expressed by the Christian Neo Platonic writer Boethius that God "lives in the eternal present" and transcends or is above all time.

Құдайдың табиғаты

Яһудилер пікірінше, Құдай мәңгілік, оның “басы да, соңы да жоқ”, бұл принцип Киелі кітаптың көптеген тармақтарында айтылған. Раввиндер Құдайдың мәңгілігіне қатысты “нақты, жер бетіне жақын” көзқарас ұстанымын үйретті: “Құдай мәңгілік, бірақ бұл идеяның толық мағынасын зерттеуге адам баласына рұхсат етілмеген”, сондықтан “раввиндік әдебиеттерде Құдайдың мәңгілігіне қатысты егжей-тегжейлі талдауды табу мүмкін емес”. Мишнаның “көріністі бұзып” көруге тырысу туралы әйгілі мәлімдемесі былай делінеді: “Кімде-кім төрт нәрсе туралы ойланса, оның дүниеге келмегені жақсы еді: “жоғарыда не бар? Төменде не бар? Бұрын не болды? және кейін не болады?” Яһудилердің дәстүрлі көзқарасы бойынша, Құдай – құдіретті, барлықбілімді және мейірімді. Алайда, түрлі еврей ойшылдары кейде зұлымдық мәселесіне және ерік бостандығы туралы идеяларға жауап ретінде “шектеулі Құдай” концепциясын ұсынды. Луи Джейкобс жазғандай, Леви Олан сияқты қазіргі еврей ойшылдары, 14 ғасырлық Талмудшы Герсонид сияқты классикалық еврей авторларын қайталап, “Құдайды Өзінің табиғатымен шектелген деп ойлады, сондықтан Ол кейбір жағынан шексіз болса да, басқа жағынан шекті”, бұл классикалық көздердегі идеяға сілтеме жасайды, яғни “Құдаймен бірге мәңгілік бойы жұмыс істеуі керек бастапқы пішінсіз материя бар, және Құдай болашақты жалпы мағынада ғана біледі, бірақ жеке адамдар өз таңдауларын қалай жүзеге асыратындығын білмейді”. Эдвард Кесслер еврей Киелі кітабында “адамзаттың тыныш сәттерінде қамқорлықпен, адамзаттың қамын ойлап, оларға тіл қататын Құдаймен кездесу бейнеленгенін” жазды. Ұлыбританияның бас раввині Джонатан Сакс Құдайдың “уақыт бойынша алыс емес, бізден бөлек емес, керісінше, жалынды түрде араласып, қатысқанын” айтады. Джозеф Телушкин мен Моррис Н. Кертцердің сөзіне қарағанда, Капланның “Құдай туралы дәстүрлі еврей түсінігін рационалистік тұрғыдан теріске шығаруы” көптеген консервативті және реформашы раввиндерге “күшті әсер етті”, олардың көптегені жеке Құдайға сенуді тоқтатты. Pew Forum on Religion and Public Life ұйымының 2008 жылғы АҚШ діни ландшафты туралы зерттеуіне сәйкес, дін бойынша еврейлер деп есептейтін америкалықтардың Құдайды “адамдармен қарым-қатынас жасай алатын тұлға” деп қарастырғаннан гөрі, “жеке тұлға емес, күш” ретінде қарастыруға екі есе бейім.

The Jewish view is that God is eternal, with "neither beginning nor end", a principle stated in a number of Biblical passages. The rabbis taught a "quite literally down to earth" view of the eternalness of God: That "God is eternal, but it is not given to man to explore the full meaning of this idea", and so, "one cannot, therefore, expect to find in the rabbinic literature anything like a detailed examination of what is meant by divine eternity". A famous Mishnah statement on attempts to "pierce the veil" is this: "Whoever reflects on four things it were better for him that he had not come into the world: "what is above? what is beneath? what is before? and what is after?" The traditional Jewish view is that God is omnipotent, omniscient, and omnibenevolent. Various Jewish thinkers, however, have proposed a "finite God", sometimes in response to the problem of evil and ideas about free will. Louis Jacobs writes that modern Jewish thinkers such as Levi Olan, echoing some classical Jewish writers such as the 14th century Talmudist Gersonides have "thought of God as limited by His own nature so that while He is infinite in some respects he is finite in others", referencing the idea, present in classical sources, that "there is a primal formless material co existent with God from all eternity upon which God has to work, and that God only knows the future in a general sense, but not how individual men will exercise their choice". Edward Kessler writes that Hebrew Bible "portrays an encounter with a God who cares passionately and who addresses humanity in the quiet moments of its existence". British chief rabbi Jonathan Sacks suggests that God "is not distant in time or detached, but passionately engaged and present". According to Joseph Telushkin and Morris N. Kertzer, Kaplan's "rationalist rejection of the traditional Jewish understanding of God exerted a powerful influence" on many Conservative and Reform rabbis, influencing many to stop believing in a personal God". According to the Pew Forum on Religion and Public Life's 2008 U. S. Religious Landscape Survey, Americans who identify as Jewish by religion are twice as likely to favor ideas of God as "an impersonal force" over the idea that "God is a person with whom people can have a relationship".

Жаратушыға деген жалғыз ғибадат

Яһуди дінінде ғибадаттың мәні монотеизм сеніміне терең байланысты, және тек Жаратушыға ғана толық бағынуды қажет етеді. Бұл принцип Маймонидтің сенімнің бесінші қағидасында көрсетілгендей, құлшылық пен құрметтің тек Құдайға ғана бағытталуын талап етеді. Осы сенімге сәйкес, Жаратушыдан басқа ешбір нәрсе құлшылыққа лайық деп есептелмейді.

Жазба

Еврей Киелі кітаптары немесе Танах – яһуди жазбаларының каноны және яһуди заңдарының негізгі көзі. Бұл сөз Танахтың үш дәстүрлі бөлімінің иврит тіліндегі алғашқы әріптерінен құрылған аббревиатура: Тора («Оқу», Мұсаның бес кітабы немесе Пентатеух деп те аталады), Невиим («Пайғамбарлар») және Кетувим («Жазулар»). Танахтың барлығы 24 кітаптан тұрады; оның авторитетті нұсқасы – Масореттік мәтін. Дәстүр бойынша, Танах мәтіні б.з. 70 жылы Ямния кеңесінде аяқталды делінеді, бірақ бұл нақты емес. Танахтан басқа, яһуди дінінде тағы екі мәтіндік дәстүр бар: Мишна (яһуди заңын түсіндіретін трактаттар) және Талмуд (Мишна мен Тораға түсініктемелер). Бұл – еврей ауызша дәстүрлерінің кодификациясы және раввиндік иудаизмдегі маңызды еңбектердің редакциясы. Талмуд – Тораның «жалғасып тұратын талдау мен дәлелдеу» арқылы қайта баяндалуы, раввиндік ғалымдар арасындағы «күрделі диалог пен пікір таласы» арқылы. Талмуд Мишнадан (заң кодексі) және Гемарадан (арамейше «оқу» деген мағынаны білдіреді) тұрады – осы кодекске жасалған талдау мен түсініктемелер. «Талмуд – мыңдаған жылдар бойы сақталған яһуди даналығының қоймасы, жазба заңдармен бірдей ежелгі және маңызды ауызша заңдар онда сақталған. Бұл – заң, аңыз және философияның жиынтығы, бірегей логика мен өткір тәжірибелілік, тарих пен ғылым, әңгімелер мен юмордың үйлесімі. Оның басты мақсаты – заң кітабын түсіндіру және оған түсініктеме беру болғанымен, ол заңнан тыс және оның практикалық қолданылуынан асып түсетін өнер туындысы. Талмуд бүгінгі күнге дейін яһуди заңдарының негізгі көзі болып табылады, бірақ оны билік ету мақсатында авторитет ретінде келтіруге болмайды. Дәстүрдің қағидаларына және биліктің ұрпақтан ұрпаққа берілуіне негізделгенімен, ол қалыпты және қабылданған көзқарастарды қайта қарастыруға және түпкі себептерді анықтауға деген құлшынысымен теңдесі жоқ. Талмудтағы талқылау мен дәлелдеу әдісі математикалық дәлдікке жақындауға тырысады, бірақ математикалық немесе логикалық символдарды қолданбайды. Талмуд – мицват талмуд Тораның ұлы тұжырымының бейнесі, Тораны оқудың, білім мен даналықты жинаудың, оқудың өзі мақсат және сыйақы болып табылатын оң діни міндеті. Алайда, бұл Караизмдегідей, Тора мәтінін сөзбе-сөз түсіну керек дегенді білдірмейді. Раввиндік дәстүр бойынша, Құдай Тораның сөздерін ғана емес, оның мағынасын да жеткізді. Құдай заңдарды қалай түсіну және орындау керектігін түсіндірді, ал бұл ережелер ауызша дәстүр ретінде берілді. Бұл ауызша заң ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ақырында 2000 жылдан кейін Мишна мен екі Талмудта жазылды. Реформалық яһудилер үшін Мұсаның пайғамбарлығы пайғамбарлықтың ең жоғары дәрежесі емес еді; керісінше, ол адамзат Құдайдың еркін біртіндеп жақсырақ түсіне бастаған, бірте-бірте дамитын ұзақ тізбектегі алғашқысы болды. Олар Мұсаның заңдары енді міндетті емес, бүгінгі ұрпақ Құдайдың өздерінен не қалағанын бағалауы керек деп санайды. Бұл принципті көптеген Реконструкционист яһудилер де қабылдамайды, бірақ басқа себеппен; көпшілігі Құдайдың ерік-жігері жоқ екенін айтады; сондықтан ешқандай ерік ашыла алмайды деп санайды.

The Hebrew Bible or Tanakh is the Jewish scriptural canon and central source of Jewish law. The word is an acronym formed from the initial Hebrew letters of the three traditional subdivisions of the Tanakh: The Torah ("Teaching", also known as the Five Books of Moses or Pentateuch), the Nevi'im ("Prophets") and the Ketuvim ("Writings"). The Tanakh contains 24 books in all; its authoritative version is the Masoretic Text. Traditionally, the text of the Tanakh was said to have been finalized at the Council of Jamnia in 70 CE, although this is uncertain. In addition to the Tanakh, there are two further textual traditions in Judaism: Mishnah (tractates expounding on Jewish law) and the Talmud (commentary of Misneh and Torah). These are both codifications and redactions of the Jewish oral traditions and major works in Rabbinic Judaism. The Talmud is a re presentation of the Torah through "sustained analysis and argument" with "unfolding dialogue and contention" between rabbinic sages. The Talmud consists of the Mishnah (a legal code) and the Gemara (Aramaic for "learning"), an analysis and commentary to that code. quote|The Talmud is the repository of thousands of years of Jewish wisdom, and the oral law, which is as ancient and significant as the written law (the Torah) finds expression therein. It is a conglomerate of law, legend, and philosophy, a blend of unique logic and shrewd pragmatism, of history and science, anecdotes and humor Although its main objective is to interpret and comment on a book of law, it is, simultaneously, a work of art that goes beyond legislation and its practical application. And although the Talmud is, to this day, the primary source of Jewish law, it cannot be cited as an authority for purposes of ruling

Though based on the principles of tradition and the transmission of authority from generation to generation, it is unparalleled in its eagerness to question and reexamine convention and accepted views and to root out underlying causes. The talmudic method of discussion and demonstration tries to approximate mathematical precision, but without having recourse to mathematical or logical symbols. the Talmud is the embodiment of the great concept of mitzvat talmud Torah the positive religious duty of studying Torah, of acquiring learning and wisdom, study which is its own end and reward. However, this does not imply that the text of the Torah should be understood literally, as according to Karaism. Rabbinic tradition maintains that God conveyed not only the words of the Torah, but the meaning of the Torah. God gave rules as to how the laws were to be understood and implemented, and these were passed down as an oral tradition. This oral law was passed down from generation to generation and ultimately written down almost 2,000 years later in the Mishna and the two Talmuds. For Reform Jews, the prophecy of Moses was not the highest degree of prophecy; rather it was the first in a long chain of progressive revelations in which mankind gradually began to understand the will of God better and better. As such, they maintain that the laws of Moses are no longer binding, and it is today's generation that must assess what God wants of them. This principle is also rejected by most Reconstructionist Jews, but for a different reason; most posit that God is not a being with a will; thus, they maintain that no will can be revealed.

Тораның шығу тегі

Тора 5 кітаптан тұрады, олар ағылшын тілінде «Жаратылыс», «Шығу», «Леуіліктер», «Сандар» және «Екінші заң» деп аталады. Бұл кітаптарда еврейлердің тарихы баяндалады, сондай-ақ яһудилердің сақтауы тиіс міндеттемелер де бар. Раввиндік иудаизм бүгінгі күні сақталған Тораның Синай тауында Мұсаға Құдайдан берілген Торамен бірдей екенін айтады. Маймонид былай түсіндіреді: «Біз Тораның Мұсаға қалай берілгенін нақты білмейміз. Бірақ берілген кезде Мұса оны хатшыдай жазып алған. Осылайша, Торадағы әрбір аят бірдей қасиетті, себебі олардың барлығы Құдайдан бастау алады және Құдайдың Торасының бөлігі болып табылады, ол толық, қасиетті және рас». Хареди яһудилері көбінесе бүгінгі Тораның Мұсаға Құдайдан берілгеннен ешқандай айырмасы жоқ деп санайды, тек ең ұсақ жазушылық қателіктер ғана болуы мүмкін. Көптеген басқа да ортодоксал яһудилер мыңжылдықтар бойы Тора мәтініне кейбір жазушылық қателіктердің енгенін айтады. Олар масореттердің (7-10 ғасырлар) барлық белгілі Тора нұсқаларын салыстырып, нақты мәтін жасағанын атап көрсетеді. Дегенмен, тіпті яһудилердің қолындағы кітаптар әріптік тұрғыдан толық емес болса да, Тора кітаптары Мұсаға Құдай тарапынан берілген сөздік тұрғыдан толық мәтін болып табылады. Шындығында, ортодоксал раввиндерінің жалпы пікірі бойынша, Тора кітабының сөздік толықтығына сенім – ортодоксал иудаизмнің ерекше белгісі. Тіпті қазіргі ортодоксал айналымдарда да кейбір раввиндер (мысалы, профессор Марк Шапиро) Талмуд, Талмудтан кейінгі және орта ғасырлық дәуірлердегі көптеген раввиндік дереккөздерге сілтеме жасайды, олар мәтінге өзгерістер енгізілгенін, соның ішінде толық аяттардың әдейі түрде Мишна дәуірінде және тіпті бірінші ғибадатхана кезінде жасалғанын айтады. Профессор Шапиро өзінің «Ортодоксал теологияның шектері: Маймонидтің он үш қағидасын қайта қарастыру» атты еңбегінде Езраның кезінде болған өзгерістер мен қосымшалар туралы пікір білдірген көптеген орта ғасырлық раввиндердің тізімін келтіреді.

The Torah is composed of 5 books called in English Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, and Deuteronomy. They chronicle the history of the Hebrews and also contain the commandments that Jews are to follow. Rabbinic Judaism holds that the Torah extant today is the same one that was given to Moses by God on Mount Sinai. Maimonides explains: "We do not know exactly how the Torah was transmitted to Moses. But when it was transmitted, Moses merely wrote it down like a secretary taking dictation [Thus] every verse in the Torah is equally holy, as they all originate from God, and are all part of God's Torah, which is perfect, holy and true." Haredi Jews generally believe that the Torah today is no different from what was received from God to Moses, with only the most minor of scribal errors. Many other Orthodox Jews suggest that over the millennia, some scribal errors have crept into the Torah's text. They note that the Masoretes (7th to 10th centuries) compared all known Torah variations in order to create a definitive text. However, even according to this position that the scrolls that Jews possess today are not letter perfect, the Torah scrolls are certainly the word perfect textus receptus that was divinely revealed to Moses. Indeed, the general consensus of Orthodox rabbinic authority posits this belief in the word perfect nature of the Torah scroll as a defining feature of Orthodox Judaism. Although even in Modern Orthodox circles, there are some Rabbis (e. g., Professor Marc Shapiro) that point out the numerous rabbinic sources from the Talmudic, Post Talmudic, and medieval ages that claim that there were some changes to the text, which include whole verses, that were made deliberately during the Mishnaic era, and even during the times of the first temple. Professor Shapiro lists the many medieval Rabbis discuss changes and additions that occurred during the time of Ezra the Scribe in his work 'The Limits of Orthodox Theology: Maimonides' Thirteen Principles Reappraised'.

Пайғамбарлық

Яһудилер Құдіреті шексіз Жаратушының кейде пайғамбарлықты таңдап беруіне сенеді. Мұндай оқиғалардың көптеген мысалдары Пайғамбарлар кітабындағы "Невиим" кітабында сипатталған. Дегенмен, бірінші ғибадатхананың қирауынан бастап пайғамбарлық тоқтатылды.

Ауызша Таурат

Православ яһудилер Жазба және Ауызша Тораны Мұса үйреткен нәрсемен бірдей деп қарастырады, іс жүзінде. Консервативті яһудилер Ауызша заңның көп бөлігі құдайдан шабыттанған деп сенуге бейім, ал реформа және реконструкционист яһудилер Ауызша заңның барлығын толығымен адамның туындысы деп қарауға бейім. Дәстүр бойынша реформаторлық қозғалыс яһудилердің Жазбалардағы әдептік, бірақ рәсімдік бұйрықтарды орындауға міндетті екенін ұстанған, бірақ бүгінде көптеген реформатор яһудилер көптеген дәстүрлі рәсімдерді қабылдады. Қараит яһудилер дәстүрлі түрде Жазбаша Тораны авторитетті деп санайды, Ауызша заңды Жазбаша Тораның бір ғана мүмкін түсіндірмесі ретінде қарастырады. Көптеген қазіргі православиелік яһудилер Ауызша заңның кейбір ережелері Мұсаға берілгенін, бірақ Талмуд заңдарының көп бөлігі Мишна және Талмуд дәуіріндегі раввиндермен табиғи түрде дамығанын мойындайды.

Құдайдың адамдармен қарым-қатынасы

Иудаизмде Құдайды анықтауға емес, Құдайдың адамды қалай анықтағанына көбірек мән беріледі. Сондықтан, діни сенімдерді баяндаудан гөрі, адамдардың қандай болуы керек екеніне немесе не істеуі керек екеніне көбірек назар аударылады.

Адамдар жақсылық пен жамандық жасауға бейім болып туады

Яһуди дәстүрі көбінесе ерік бостандығына баса назар аударады, ал көптеген яһуди ойшылдары ерік бостандығы мен еркін таңдауды қолдану моральдық өмірдің алғышарты деп саналады деген негізде детерминизмді қабылдамайды. "Моральдық белгісіздік Киелі кітапта, адамды жақсылық пен жамандықтың арасында таңдауға шақыратынынан да, раввиндерде, жақсылыққа ұмтылуды таңдау шешімі әрбір адамның өзінде екенін айтатынынан да көрінеді". Яһуди діні адамдар йецер ха-тов (יצר הטוב) – жақсылыққа бейімділік немесе құштарлық, және йецер хара (יצר הרע) – жамандыққа бейімділік немесе құштарлықпен дүниеге келеді деп растайды. Бұл түсініктер "әрбір адамның ішінде үнемі қақтығыс болатын қарама-қарсы күштер бар" деген идеяны көрсетеді және раввиндер дәстүрінде жиі кездеседі. Раввиндер тіпті йецер хараның да пайдалы екенін мойындайды: йецер хара болмаса, өркениет те, адам еңбегінің нәтижелері де болмас еді. Мидраш айтады: "Егер жамандыққа ұмтылу болмаса, ешкім бала тумайды, үй салмайды, кәсіп иеленбейді". Осыдан, йецер ха-тов пен йецер хара жақсы мен жаманның моральдық санаттары ғана емес, сонымен қатар адамның өзімшілдік пен жомарттық арасындағы ішкі қақтығысы екені түсініледі. Яһуди діні "күнәні" екі түрге бөледі: басқа адамдарға қарсы жасалған құқық бұзушылықтар және Құдайға қарсы жасалған құқық бұзушылықтар. Құдайға қарсы жасалған құқық бұзушылықтарды Құдай мен Израиль ұлдары арасындағы келісімді бұзу деп түсінуге болады. Адам күнә жасағаннан кейін, одан құтылудың әр түрлі жолдары бар (Иудаизмдегі тәуба туралы қараңыз). Яһуди діні "адамзаттың түпкілік күнәсі" деген ұғымды қабылдамайды. Ежелгі және қазіргі яһуди діні әрбір адам өз ісіне өзі жауапты екенін үйретеді. "Әрбір адамның тумысынан ішкі кемшіліктері бар" деген мәселе Киелі кітапта (Текжаралық 8:21, Псалм 51:5) және Киелі кітаптан кейінгі көздерде талқыланған, бірақ Киелі кітаптағы аяттарда бұл Құдайдың мейіріміне дәлел ретінде келтіріледі, себебі адамдар жаратылысы үшін кінәлендіріле алмайды. Кейбір апокрифтік және псевдоэпиграфикалық көздер адам табиғатына деген пессимизмді білдіреді ("Адамның жүрегіне бастапқыда жаман тұқым себілді"), ал Талмудта (b. Avodah Zarah 22b) Эдвард Кесслер "жылан жұмақта Хауаны азғырып, оны ұрпақтан ұрпаққа мұра болып келетін рухани физикалық 'ластандырған'" деп сипаттаған ерекше үзінді бар, бірақ Синайдағы аян және Тораны қабылдау Израильді тазартты. Теологиядағы ерік бостандығы туралы да қараңыз #Яһудизм.

Jewish tradition mostly emphasizes free will, and most Jewish thinkers reject determinism, on the basis that free will and the exercise of free choice have been considered a precondition of moral life. "Moral indeterminacy seems to be assumed both by the Bible, which bids man to choose between good and evil, and by the rabbis, who hold the decision for following the good inclination, rather than the evil, rests with every individual." Judaism affirms that people are born with both a yetzer ha tov (יצר הטוב), an inclination or impulse to do good, and with a yetzer hara (יצר הרע), an inclination or impulse to do evil. These phrases reflect the concept that "within each person, there are opposing natures continually in conflict" and are referenced many times in the rabbinic tradition. The rabbis even recognize a positive value to the yetzer ha ra: without the yetzer ha ra there would be no civilization or other fruits of human labor. Midrash states: "Without the evil inclination, no one would father a child, build a house, or make a career." The implication is that yetzer ha tov and yetzer ha ra are best understood not only as moral categories of good and evil, but as the inherent conflict within man between selfless and selfish orientations. Judaism recognizes two classes of "sin": offenses against other people, and offenses against God. Offenses against God may be understood as violation of a contract (the covenant between God and the Children of Israel). Once a person has sinned, there are various means by which they may obtain atonement (see Atonement in Judaism). Judaism rejects the belief in "original sin". Both ancient and modern Judaism teaches that every person is responsible for his own actions. The existence of some "innate sinfulness on each human being was discussed" in both biblical (Genesis 8:21, Psalms 51.5) and post biblical sources; however, in the biblical verses this is brought as an argument for divine mercy, as humans cannot be blamed for the nature they were created with. Some apocrypha and pseudepigraphic sources express pessimism about human nature ("A grain of evil seed was sown in Adam's heart from the beginning"), and the Talmud (b. Avodah Zarah 22b) has an unusual passage which Edward Kessler describes as "the serpent seduced Eve in paradise and impregnated her with spiritual physical 'dirt' which was inherited through the generations", but the revelation at Sinai and the reception of the Torah cleansed Israel. See also Free will in theology #Judaism

Киелі кітапта шеол, яғни қараңғылық, өлгендердің ортақ мекені ретінде айтылады, оны ежелгі діндердің Адес немесе жер асты әлемімен салыстыруға болады. Кейінгі дәстүрде бұл тозақ немесе жалпы өлім немесе қабірдің көркемделген суреті ретінде түсіндіріледі. Талмудтағы аггадистік үзінділерге сәйкес, Құдай кімнің Оның бұйрықтарын орындағанын, кім орындамағанын және қаншалықты орындағанын бағалайды. "Сынақтан өтпегендер" "сабақ алу үшін" тазарту орнына (кейде Геенном, яғни тозақ деп аталады, бірақ христиандардың тазару орнына ұқсас) барады. Алайда, көбінесе мәңгілік жаза болмайды. Көптеген жандар тек шектеулі уақытқа (бір жылдан кем) сол түзету орнына барады. Кейбір топтар "келер дүниеде үлесі жоқ" деп айтылған, бірақ бұл мәңгілік азапқа ұшырау емес, жойылуды білдіреді. Маймонид сияқты философтық рационалистер Құдай сыйлық пен жазаны тікелей тағайындамайды деп сенді. Бұл көзқарас бойынша, бұл сенімдер қоғамның тұрақтылығын сақтау және иудаизмді ұстануға ынталандыру үшін көпшілікке қажет болды. Бірақ, адам Тораны дұрыс үйренгеннен кейін, жоғары шындықтарды біле алады. Бұл көзқарас бойынша, сыйлықтың мәні мынада: егер адам ақыл-ойының деңгейін ең жоғары жетістікке жеткізсе, оның ақыл-ойының Құдаймен байланысқан бөлігі – белсенді ақыл-ойы – мәңгілікке өлмейді және мәңгілікке "Бейірімнің даңқынан" ләззат алады. Ал жаза мынадай: ақыл-ойының ешбір бөлігі Құдаймен бірге өлмес еді. Яһуди ой-пікіріндегі Құдайдың қамқорлығы туралы қараңыз. Кабала (иудаизмдегі мистикалық дәстүр) одан әрі түсіндіреді, бірақ кейбір яһудилер оны сенімді деп санамайды. Мысалы, ол жанның қайта тууы мүмкін екенін мойындайды, ал бұл көбінесе мистикалық емес яһуди теологтары мен философтары тарапынан қабылданбайды. Сондай-ақ, ол үш түрлі жанға ие екенін сендіреді, олардың ең төменгі деңгейі (нефеш немесе жануарлық өмір) элементтерге таралады, ортаңғы деңгейі (руах немесе ақыл-ой) Ғана Еденіне (Жаннатқа) барады, ал ең жоғары деңгейі (нешама немесе рух) Құдаймен бірігуді іздейді. Кейбір яһудилер "Тиккун Олам" (әлемді жақсарту) иудаизм этикасының негізгі қозғаушы күші деп санайды. Сондықтан, яһуди көзқарасы бойынша, "өлімнен кейінгі өмір" тұжырымдамасы иудаизмді орындауға ынталандыру үшін қолданылмайды. Шындығында, адам осы дүниеде де моральдық және рухани жетілу арқылы Құдайға жақындаса алады деп есептеледі.

The Bible contains references to Sheol, lit. gloom, as the common destination of the dead, which may be compared with the Hades or underworld of ancient religions. In later tradition, this is interpreted either as Hell or as a literary expression for death or the grave in general. According to aggadic passages in the Talmud, God judges who has followed His commandments and who does not and to what extent. Those who do not "pass the test" go to a purifying place (sometimes referred to as Gehinnom, i. e., Hell, but more analogous to the Christian Purgatory) to "learn their lesson". There is, however, for the most part, no eternal damnation. The vast majority of souls only go to that reforming place for a limited amount of time (less than one year). Certain categories are spoken of as having "no part in the world to come", but this appears to mean annihilation rather than an eternity of torment. Philosophical rationalists such as Maimonides believed that God did not actually mete out rewards and punishments as such. In this view, these were beliefs that were necessary for the masses to believe in order to maintain a structured society and to encourage the observance of Judaism. However, once one learned Torah properly, one could then learn the higher truths. In this view, the nature of the reward is that if a person perfected his intellect to the highest degree, then the part of his intellect that connected to God – the active intellect – would be immortalized and enjoy the "Glory of the Presence" for all eternity. The punishment would simply be that this would not happen; no part of one's intellect would be immortalized with God. See Divine Providence in Jewish thought. The Kabbalah (mystical tradition in Judaism) contains further elaborations, though some Jews do not consider these authoritative. For example, it admits the possibility of reincarnation, which is generally rejected by non mystical Jewish theologians and philosophers. It also believes in a triple soul, of which the lowest level (nefesh or animal life) dissolves into the elements, the middle layer (ruach or intellect) goes to Gan Eden (Paradise) while the highest level (neshamah or spirit) seeks union with God. Some Jews consider "Tikkun Olam" (or Repairing the world) as a fundamental motivating factor in Jewish ethics. Therefore, the concept of "life after death", in the Jewish view, is not encouraged as the motivating factor in performance of Judaism. Indeed, it is held that one can attain closeness to God even in this world through moral and spiritual perfection.

Исраилді белгілі бір мақсатпен таңдаған

Құдай яһуди халқын Өзімен ерекше келісімде болу үшін таңдады; осы келісімнің сипаттамасы – Таураттың өзі. Құдай Мұсаға Таурат арқылы пайғамбарлықпен өзінің "ұлдарының ағасы" – израильдіктер екенін жариялады. Дегенмен, жақындық пен таңдалу бірегейлікті білдірмейді, себебі кез келген адам қосылып, дінге өтуге болады. Таңдалу идеясы яһудилердің нақты міндет үшін таңдалғандығын қамтиды: халықтарға нұр шашу және Тауратта сипатталғандай Құдаймен келісімде болу. Ұлыбритания Біріккен синагогасының бұрынғы бас раввині, раввин Лорд Иммануэль Якобовиц бұл мәселеге қатысты еврейлердің басты көзқарасын былай сипаттайды: "Иә, мен яһуди дінінің қасиетті жазбаларында, дұғаларында және мың жылдық дәстүрінде растаған таңдалған халық тұжырымын сеніммен қабылдаймын. Шындығында, мен әрбір халықты – тіпті, шектеулі дәрежеде, әрбір жеке адамды да Құдайдың мақсаттарын ілгерілетуде белгілі бір мақсатқа ие деп санаймын. Бірақ, кейбіреулері міндеттерін орындайды, ал енді біреулері орындамайды. Гректер өнер мен философияға ерекше үлес қосқаны үшін, римдіктер заң мен үкімет саласындағы алғашқы қадамдарды жасағаны үшін, британдықтар парламенттік жүйені әлемге әкелгені үшін, ал американдықтар көп түрлі қоғамда демократияны сынақтан өткізгені үшін таңдалған болуы мүмкін. Құдай яһудилерді дін мен моральдың алғашқы бастаушылары ретінде 'Мен үшін ерекше халық' деп таңдады; осы – олардың ұлттық мақсаты болды және осылай болып қала береді."

Мәсіх

Иудаизм өлімнен кейінгі өмірді мойындайды, бірақ өлімнен кейінгі өмір туралы біртұтас немесе жүйелі ойлау жолы жоқ. Иудаизм Олам Хазехке (осы дүниеге) Олам хабаға (келер әлемге) қарағанда айқын басымдық береді, ал "келер әлем туралы болжамдар негізгі иудаизмге шеттенуі мүмкін". Пиркей Авот (Әкелердің этикасы) кітабында: "Осы дүниеде бір сағат өкініш пен ізгі амал келер әлемдегі барлық өмірден артық, ал келер әлемдегі бір сағат рухани тыныштық осы дүниедегі барлық өмірден артық" делінген. Бұл – жердегі өмірдің маңыздылығын және келер әлемде ізгілерге сыйланатын рухани тыныштықты көрсетеді. Маймонидтің 13 сенім қағидасының он екіншісі: "Мен Мәсіхтің (машиахтың) келуіне толық сеніммен сенемін, және ол кешіксе де, мен оны күн сайын күтемін". Ортодоксал яһудилер болашақта яһудилердің мессиясы (Машиах, "мазаланған") яһуди халқына тәуелсіз және яһуди заңдарына сәйкес билік ететін патша болады деп сенеді. Дәстүрлі түсінік бойынша, Мәсіх – Дәуіт патшаның (яғни, Дәуіт әулетінен) тікелей ұрпағы. Яһуди нанымдарының әртүрлі тұжырымдары пайда болды, сондай-ақ негізгі қағидалардың саны туралы пікірталас бар. Мысалы, раввин Иосиф Альбо "Сефер Ха Икарим" (шамамен 1425 ж.) кітабында сенімнің үш қағидасын санаса, ал Маймонид (1138–1204) он үш қағиданы тізімдейді. Кейінгі раввиндер бұл айырмашылықтарды келістіруге тырысып, Маймонидтің қағидалары Альбоның әлдеқайда қысқа тізімінде қамтылғанын мәлімдесе де, басқа ортағасырлық раввиндік биліктер ұсынған балама тізімдер теологиялық көзқарастардың әртүрлілігіне белгілі бір деңгейде төзімділік бар екенін көрсетеді.

Құранға ресми түрде енгізілмеген мәтін

Бұл еврей дінінің негізгі қағидаларының тұжырымдары белгілі бір дәрежеде діни рәсімдерге енгізіліп, оқыту мақсатында пайдаланылса да, олардың салмағы авторларының даңқы мен білімі арқасында ғана артты. Олардың ешқайсысы христиан дінінің үш маңызды формуласына (Апостолдардың Иманы, Никейлік немесе Константинопольдік және Афанасийдің Иманы) немесе мұсылмандардың «Калима Шаһадасына» берілгендей, заңды күшке ие болған жоқ. Еврей философтары мен раввиндерінің көптеген жиынтықтары да осындай маңызға ие болған емес.

Яһуди дініне кіру

Басқа діндерден өзгеше, иудаизм яһуди еместерді өз дініне өткізуге күшті тырысқан емес, бірақ иудаизмге ресми түрде кіруге рұқсат беріледі. Яһуди сенімі бойынша, туралық тек яһуди дінін қабылдағандарға ғана шектелмеген. Маймонид Нұх және оның ұрпақтарымен жасалған келісімнің жеті негізгі заңын орындаған ұлттар арасындағы тураларды ақыреттегі бақытқа ие болушылар деп есептейді. Осы түсінік яһуди еместердің мәртебесіне қатысты миссионерлік көзқарас қажеттігін жойды. Сонымен қатар, уақыт өте келе прозелиттерді қабылдау ережелері иудаизмнің практикалық, яғни, діни догмаға негізделмеген сипатын көрсетеді. Міндетті түрде орындалуға тиіс белгілі бір рәсімдер – миквеге (ғисыл ваннасына) батыру, брит-мила (сүндеттелу) және мицвоттарды (Тораның бұйрықтарын) қабылдау – болашақ мүміннің имандылығының сынағы болып табылады. Дінге өтуші яһуди заңдарының негізгі қағидаларымен таныстырылады, ал имандылық талабы тек Құдайдың бірлігін мойындаумен және бейілділікке бас тартумен шектеледі. Яһуда ха Леви (Кузари 1:115, шамамен 1140 ж.) былай дейді:

Біз дінімізге жай ғана мойындау арқылы кіретін адамды өзімізбен теңестірмейміз. Бізге іс-қимылдар қажет, оның ішінде өзін ұстау, тазалық, Заңды зерттеу, сүндеттелу және Тора талап ететін басқа да міндеттерді орындау. Сондықтан, дінге өтушіні дайындау үшін, яһуди болып туған адамды тәрбиелеу үшін қолданылатын оқу әдісінен өзге ешқандай әдіс қолданылмады. Оқытудың мақсаты халаха (яһуди заңдары) туралы білім беру болды, оған бағыну негізгі діни принциптерді қабылдауды білдірді; атап айтқанда, Құдайдың бар екендігі және Израильдің Құдайдың келісімінің халқы ретіндегі миссиясы.

Мицвоттарда сенім қағидалары бар ма?

Көптеген ғалымдар яһуди дініндегі мицвоттардың яһуди дінінің сенім қағидаларымен байланысты екендігін талқылап келді. Мұса Мендельсон өзінің "Иерусалим" (1783) еңбегінде яһуди дінінің догматикалық емес сипатын қорғады. Оның пікірінше, яһуди дінінің сенімдері Құдай тарапынан ашылған болса да, олар барлық адамзатқа қатысты әмбебап шындықтардан тұрады. Раввин Леопольд Лёв (1811-1875), басқалармен бірге, кері көзқарас білдірді және Мендельсонның теориясының рұқсат етілген шегінен асып кеткенін айтты. Оның сөзіне қарағанда, Заңның негізінде әлбетте, белгілі бір негізгі принциптерді мойындау жатыр, бұл Құдайға және аянға сенуге, сондай-ақ Құдайдың әділдігі туралы ілімге алып келеді. Яһуди сенім принциптерін тұжырымдауға бірінші болып Александриялық Филон біздің эрамыздың I ғасырында әрекет етті. Ол бес қағиданы атады: Құдай бар және билік етеді; Құдай біржан жаратылыс; әлемді Құдай жаратқан; Жаратылыс біртұтас, және Құдайдың қамқорлығы Жаратылысты басқарады.

Ауызша берілген заңға сену

Көптеген раввиндер яһудилермен де, яһуди еместермен де дау-дамайға түсіп, өз сенімдерін қазіргі заманғы философияның шабуылына қарсы және христиандықтың өсуіне қарсы нығайтуға мәжбүр болды. Мишна (б.з. 200 жылы) болашақ дүниеде эпикурейлерді, қайта тірілуге немесе Тораның құдайдан келгеніне сенуді жоққа шығаратындарды қабылдамайды. "Рабби Акива (б.з. 135 жылы қайтыс болды) Сефарим Хетсонимнің оқырмандарын – қасиетті деп танылмаған кейбір шеткі жазбаларды – және сиқырлы құлақтан айтылатын формулалар арқылы емдеушілерді еретик деп есептейтін. Әбу Саул Алланың есімдерін ашық айтқандарды сенімсіздікке ұқсас деп атады". Демек, осы доктринаға қарсы тұратын ілімді православие деп қарастыруға болады. Екінші жағынан, Акиваның өзі көршіңді сүю туралы бұйрықты Тораның негізгі қағидасы деп жариялайды; ал Бен Аса бұл ерекшелікті "Бұл – адамның ұрпақтарының кітабы" деген Киелі кітаптағы аятқа жатқызады. Хиллелдің (б.з. 10 жылы қайтыс болды) пікірі, оның "Талмуд, Шаббат 31а" еңбегіндегі болашақ мүмінмен болған әңгімесі, алтын ережедегі бір ғана негізгі сенімді бейнелейді. Раввин Шимлай (III ғасыр) еврей діни қағидаларының дамуын Мұсадан бастап, оның 613 өсиеттері арқылы, Дәуіттен, ол осы раввиннің айтуынша, он бірін санап шығады; Исаиядан, алты; Михейден, үш; Хабақұққа дейін, ол барлық діни сенімді "Тақуалықта өмір сүреді" деген бір ғана сөзбен қарапайым, бірақ әсерлі түрде қорытындылайды. Яһуди заңдары бойынша, жалған құдайларға табыну, туысқандық қатынас, ұятсыздық немесе кісі өлтіруден гөрі өлімді артық көру қажет, сондықтан осыған сәйкес келетін оң қағидалар Иудаизмнің негізгі мақалалары деп есептелген.

Орта ғасырлардағы сенімдер

Иман баптарының егжей-тегжейлі жасалуы ортағасырлық дәуірге дейін иудаизмде кеңінен қабылданбады, ол кезде еврейлер өз сенімдерін исламдық және христиандық инквизициялардан, пікірсайыстардан және теріс пікірлерден қорғауға мәжбүр болды. Өз дінін басқа философиялардың шабуылынан қорғау қажеттілігі көптеген еврей басшыларын өз нанымдарын анықтауға және тұжырымдауға итермеледі. Саадия Гаонның «Эмунот ве Деот» (шамамен 933 ж.) – иудаизмнің негізгі қағидаларын түсіндіретін еңбек. Саадия оларды былай тізімдейді: Әлемді Құдай жаратты; Құдай бірегей және денесі жоқ; аянға сену (дәстүрдің де Құдайдан келгеніне сенуді қоса алғанда); адам турашылдыққа шақырылады және күнәден аулақ болу үшін қажетті барлық ақыл-ой және жан қасиеттерімен жабдықталған; сыйақы мен жазаға сену; жан таза жаратылады; өлгеннен кейін ол денеден айырылады; қайта тірілуге сену; Мәсіх күтуі, жазалау және соңғы сот. Яһуда Халеви өзінің «Кузари» еңбегінде иудаизмнің негіздерін басқа принциптерге негіздеуге тырысты. Ол исламдық мотекалламиндердің әдісін жоққа шығарып, кез келген теориялық ойлауға жүгінуден бас тартады. Мірақылар мен дәстүрлер – нағыз сенімнің бастауы және куәсі. Осы көзқарас бойынша, моральдық мәселелерді зерттеуде объективтілікке қол жеткізу мүмкін болмағандықтан, теориялық ойлау қате болуға бейім.

Консервативті иудаизм

Консервативті иудаизм 1800 жылдардың соңында Еуропа мен АҚШ-та дамыды, еврейлер еврей ағартушылығы мен еврейлердің эмансипациясынан туындаған өзгерістерге реакция жасады. Көп жағынан, бұл реформалық қозғалыстың шектен шығу деп саналған әрекеттеріне қарсы болды. Қозғалыс тарихының көп бөлігінде консервативті иудаизм теология мен сенімнің жүйелі түсіндірмелерін жариялаудан мұқият қашқан; бұл кең коалицияны сақтап қалуға бағытталған әдейі әрекет болды. 1968 жылы қозғалыстың сол қанаты Реконструкционист қозғалысын құрғаннан және 1985 жылы оң қанаты Дәстүрлі иудаизм одағын құрғаннан кейін бұл мәселе маңызсыз болды. 1988 жылы Консервативті иудаизмнің жетекші кеңесі, ақырында, "Эмет Ве Эмуна: Консервативті иудаизмнің қағидаларының мәлімдемесі" деген сенім туралы ресми мәлімдеме жасады. Онда яһудилердің белгілі бір сенімдерге ие болуы міндетті екені айтылды. Алайда, консервативті раввиндер қауымы яһуди қауымы ешқашан бірыңғай, міндетті катехизис әзірлемегенін атап өтті. Осылайша, "Эмет Ве Эмуна" Құдайға және Құдайдың яһудилерге Тораны ашқандығына сенуді растайды. Бірақ, ол осы мәселелердің әртүрлі интерпретацияларының заңдылығын да растайды. Атеизм, Құдайдың үштік тұжырымы және көпқұдайлыққа қарсы тұрады. Сонымен қатар, барлық формадағы релятивизм, сондай-ақ, әдебиеттік тұрғыдан қарау және фундаментализм да жоққа шығарылады. Ол яһуди заңдарының әлі де жарамды және қажет екенін үйретеді, бірақ заңның қалай дамығаны және қалай дамуы керек екеніне қатысты православиелік көзқарасқа қарағанда ашық және икемді көзқарас ұстанады.

Реформалық иудаизм

Реформалық иудаизм, әсіресе АҚШ-та, бірқатар ресми платформаларға ие болды. Бірінші платформа – 1885 жылғы Принциптер декларациясы («Питтсбург платформасы») – 1885 жылғы 16–19 қарашада АҚШ-тың түкпір-түкпірінен келген реформалық раввиндер жиналысында қабылданған мәлімдеме болды. Келесі платформа – «Реформалық иудаизмнің басшылық принциптері» («Колумб платформасы») – 1937 жылы Америка раввиндерінің орталық конференциясы (CCAR) жариялады. CCAR 1976 жылы «Реформалық иудаизм: жүз жылдық перспектива» еңбегінде өз принциптерін қайта жазды және 1999 жылы «Реформалық иудаизм қағидалары туралы мәлімдеме» еңбегінде оларды тағы да қайта жазды. 1999 жылғы мәлімдеменің бастапқы нұсқаларында реформалық яһудилер кейбір дәстүрлі амалдарды ерікті түрде қайта қабылдауды қарастыруға шақырылса, кейінгі нұсқалары осы ұсыныстардың көп бөлігін алып тастады. Сондықтан, соңғы нұсқа 1976 жылғы мәлімдемеге ұқсас. CCAR мәлімдегендей, жеке автономия осы платформалардан жоғары тұрады; қарапайым адамдар осы платформаларда айтылған сенімдердің барлығын немесе тіпті біреуін де қабылдауға міндетті емес. Америка раввиндерінің орталық конференциясының (CCAR) президенті раввин Симеон Маслин «Біз неге сенеміз, не істейміз» деген атпен реформалық иудаизм туралы кітапша жазды. Онда былай делінген: «Егер біреу осы екі сұраққа барлық реформалық яһудилер үшін сенімді жауап беруге тырысса, онда оның жауабы жалған болар еді. Неге? Өйткені реформалық иудаизмнің басшылық принциптерінің бірі – жеке адамның дербестігі. Реформалық яһуди осы нанымға немесе осы амалға жазылу-жазылмауды өзі шеше алады». Реформалық иудаизм «либерализмнің негізгі принципін: жеке адам мицвот пен минхагимдерге еркіндік пен таңдау рухымен келеді» деп бекітеді. Дәстүр бойынша, Израиль харуттан – Тақтаға жазылған бұйрықтан – басталды, ол кейін азаттыққа айналды. Реформалық яһуди өзінің жеке Тақталарына қандай «харут» жазылатынын шешу еркіндігімен бастайды. [Бернард Мартин, ред., Қазіргі заманғы реформалық яһудилік ой, Quadrangle Books, 1968]. Бұдан басқа, 1992 жылы Ұлыбританиядағы Либералды иудаизмнің 42 растауы, Германиядағы Richtlinien zu einem Programm für das liberale Judentum (1912) және басқа да көптеген мәлімдемелер жеке дербестік пен үнемі ашылуға баса назар аударды.

Reform Judaism has had a number of official platforms, especially in the United States. The first platform was the 1885 Declaration of Principles ("The Pittsburgh Platform") – the adopted statement of a meeting of reform rabbis from across the United States November 16 – 19, 1885. The next platform – The Guiding Principles of Reform Judaism ("The Columbus Platform") – was published by the Central Conference of American Rabbis (CCAR) in 1937. The CCAR rewrote its principles in 1976 with its Reform Judaism: A Centenary Perspective and rewrote them again in 1999's A Statement of Principles for Reform Judaism. While original drafts of the 1999 statement called for Reform Jews to consider re adopting some traditional practices on a voluntary basis, later drafts removed most of these suggestions. The final version is thus similar to the 1976 statement. According to the CCAR, personal autonomy still has precedence over these platforms; lay people need not accept all, or even any, of the beliefs stated in these platforms. Central Conference of American Rabbis (CCAR) President Rabbi Simeon J. Maslin wrote a pamphlet about Reform Judaism, entitled "What We Believe What We Do ". It states that, "If anyone were to attempt to answer these two questions authoritatively for all Reform Jews, that person's answers would have to be false. Why? Because one of the guiding principles of Reform Judaism is the autonomy of the individual. A Reform Jew has the right to decide whether to subscribe to this particular belief or to that particular practice." Reform Judaism affirms "the fundamental principle of Liberalism: that the individual will approach this body of mitzvot and minhagim in the spirit of freedom and choice. Traditionally, Israel started with harut, the commandment engraved upon the Tablets, which then became freedom. The Reform Jew starts with herut, the freedom to decide what will be harut engraved upon the personal Tablets of his life." [Bernard Martin, Ed., Contemporary Reform Jewish Thought, Quadrangle Books 1968.] In addition to those, there were the 42 Affirmations of Liberal Judaism in Britain from 1992, and the older Richtlinien zu einem Programm für das liberale Judentum (1912) in Germany, as well as others, all stressing personal autonomy and ongoing revelation.

Қайта құрушы иудаизм

Реконструкциялық иудаизм – рабби Мордекай Каплан әзірлеген натуралистік теологияға ие американдық діни ағым. Бұл теология Джон Дьюидің натурализмінің бір түрі болып табылады, ол дәстүрлі дінге сенімін жоғалтқандар үшін діни қанағаттандырарлық философия құру мақсатында атеистік сенімдерді діни терминологиямен үйлестірді. [Толық мәліметтер үшін 385-бетке қараңыз; бірақ Капланның 23-бетіне, 62-ескертпеге қараңыз ("Капланның көптеген көзқарастары Дьюи мен [Уильям] Джеймсті оқығанға дейін қалыптасқан"). Керісінше, реконструкциялық натуралистік принциптерге сәйкес, "Каплан әлемнің ақырында кемелденетініне сенді, бірақ бұл тек ұрпақтар бойы адамзаттың бірлескен күш-жігерінің нәтижесінде ғана мүмкін болады". (Сол жерде, 57-бет). Сол сияқты, реконструкционизм өлгендердің қайта тірілуінің 13-шы қағидасын қабылдамайды, өйткені Каплан оны "қазіргі заманғы адамдар қабылдамайтын мистикалық дүниетанымына жатады" деп есептеді. (Сол жерде, 58-бет). Осылайша, реконструкциялық сенбілік дұға кітабынан мессиандық тұлғаға қатысты барлық сілтемелер алынып тасталады, ал күнделікті 'Амида' дұғасында өлгендерді қайта тірілту туралы дәстүрлі тілек орнына, Құдайға "Өзінің жаратылыстарын сүйіспеншілікпен еске алатын" деп бата айтылады. (Сол жерде, 57-59-беттер).