Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ат қотан – мүжілген (қасқақталмаған) еркек жылқы. Қотан өзінің тұқымының сыртқы пішіні мен фенотипіне сай келеді, бірақ осы стандарт шеңберінде тестостерон сияқты гормондардың болуы қотанға қалың, "тікті" мойын және аналық жылқыларға (бикелерге) және мүжілген еркектерге (ақсақалдарға) қарағанда біршама бұлшықетті дене бітімін сыйлайды. Мінез-құлқы генетика мен жаттығуларға байланысты әртүрлі болады, бірақ үйірлік жануарлардың инстинкттеріне байланысты, әсіресе басқа қотандарға қатысты агрессивті мінез-құлық танытуға бейім, сондықтан тәжірибелі шаруалардың мұқият бақылауын қажет етеді. Дұрыс жаттығулар мен бақылау арқылы қотандар ат жарысы, ат көрмелері және халықаралық Олимпиада сияқты көптеген спорт түрлеріндегі ең жоғары деңгейдегі спортшылар бола алады. "Қотан" сөзі зебралар мен есектер сияқты басқа жылқылардың еркектерін атау үшін де қолданылады.
Male horse that has not been castrated
A stallion is a male horse that has not been gelded (castrated). Stallions follow the conformation and phenotype of their breed, but within that standard, the presence of hormones such as testosterone may give stallions a thicker, "cresty" neck, as well as a somewhat more muscular physique as compared to female horses, known as mares, and castrated males, called geldings. Temperament varies widely based on genetics, and training, but because of their instincts as herd animals, they may be prone to aggressive behavior, particularly toward other stallions, and thus require careful management by knowledgeable handlers. With proper training and management, stallions are effective equine athletes at the highest levels of many disciplines, including horse racing, horse shows, and international Olympic competition. "Stallion" is also used to refer to males of other equids, including zebras and donkeys.
Топтық мінез-құлық
Қыздар, әдетте, көп ұзамай әкесінен өзгеше басымды атты басқа топқа қосылады. Өздеріне ешбір биесі жоқ жас тайыншалар немесе жас айғырлар жабайы табиғатта кішкентай, тек еркектерден тұратын "бакалаврлар тобын" құрайды. Топта өмір сүру осы айғырларға үйірде өмір сүрудің әлеуметтік және қорғаныш артықшылықтарын сыйлайды. Бакалаврлар үйірінде үйірін жеңіліс арқылы жоғалтқан ересек айғырлар да болуы мүмкін.
Fillies usually soon join a different band with a dominant stallion different from the one that sired them. Colts or young stallions without mares of their own usually form small, all male, "bachelor bands" in the wild. Living in a group gives these stallions the social and protective benefits of living in a herd. A bachelor herd may also contain older stallions who have lost their herd in a challenge.
Үй жануарлары жылқыларын ұстау және оларды ұстау
Үйсіндірілген арыстар әлемнің әр аймағында, иесінің философиясына және жеке арыстың мінезіне байланысты әртүрлі тәсілдермен оқытылады және басқарылады. Дегенмен, барлық жағдайда арыстардың басқа жылқыларға да, адамдарға да үстемдік етуге ұмтылатын туа біткен бейімділігі бар, және басқа жылқылардың, әсіресе биелердің жылу кезеңіндегі жанында болуы оларға белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Оларды әрқашан адамдарға құрметпен қарауға үйрету қажет, әйтпесе олардың табиғи агрессивтілігі, әсіресе шағуға бейімділігі, қауіпті жарақаттарға әкелуі мүмкін. Кейбір жерлерде жас арыстарға "бос арыстар тобында" өсіп-өну кезінде, биелерді көру, есту немесе иіс сезуден тыс бөлек тұруға рұқсат етіледі. Швейцарияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, егер топтық иерархия дұрыс орнатылса, тіпті басқа жылқылардан алыс сақталған ересек арыстар да үйірде бейбіт өмір сүре алады. Мысалы, Англияның Нью-Форест аймағында арыстар жыл сайын екі-үш ай бойы биелермен және жас жылқылармен бірге ашық орманға босатылады. Орманнан алынғаннан кейін, олардың көпшілігі жылдың қалған бөлігінде бос арыстар тобында бірге қалады. Нью-Форест арыстары, өсіру жұмысында болмаған кезде, жылдық жиынға қатысып, биелермен және саз жылқылармен бірге жұмыс істейді және көптеген жарыстарда сәтті өнер көрсетеді. Дегенмен, табиғи басқарудың кемшіліктері де бар. Бірі – биенің көбею мерзімі, демек, төлдеу мерзімі белгісіз болады. Тағы бір мәселе – арыс немесе биенің табиғи көбею процесінде немесе тек арыстардан тұратын топта иерархия орнатылғанда жарақат алу қаупі. Кейбір арыстар үйірде қатты алаңдап, ашуланып, салмағынан айтарлықтай азайып, кейде денсаулыққа қауіп тудырады. Кейбіреулері өз биелерін қатты қорғап, осылайша ұстау үшін жауырық және қауіпті болуы мүмкін. Арыстың жайылымнан қашып кетуі немесе ұрлануы да ықтимал. Арыстар көршілес далалар арасындағы қоршауларды бұзып, басқа арыстармен күресу үшін немесе "бұрыс" биелер тобымен жұптасу үшін күресуі мүмкін, осылайша туған төлдердің тегін күмәнді етеді. Толық оқшауланудың да маңызды кемшіліктері бар; арыстар ашу-ызадан және жиналған энергиядан агрессиямен байланысты қосымша мінез-құлық проблемаларын дамытуы мүмкін. Жалпы алғанда, емізуден немесе жыныстық жетілуден кейін оқшауланған арыстардың үйір ортасына бейімделуі басқа жануарлармен жақын өмір сүруге рұқсат етілгендерге қарағанда қиынырақ болады. Жылқылар инстинктивті әлеуметтік жандар болғандықтан, тіпті арыстар да басқа жылқылармен әлеуметтік қарым-қатынасқа рұқсат беруден пайда көреді деп есептеледі, бірақ дұрыс басқару және сақтық шаралары қажет. Асыл тұқымды арыс, биелерді көбейтпегенге қарағанда, адамдарға қиындық тудыруға бейім, және арыстарды көктем мен жаз айларында, көбею маусымында, күз бен қысқа қарағанда ұстау қиынырақ болуы мүмкін. Кейбір арыстар жыл бойы бір мезгілде атқа міну және көбею үшін қолданылады. Спорттық өнімділік пен ұрпақтылық деңгейіне байланысты келісімдерге келу қажет болса да, жақсы мінез-құлықпен жақсы оқытылған арыстарды көбеюді тек белгілі бір аймақта немесе белгілі бір сигналдармен, жабдықпен немесе белгілі бір басқарушымен ғана жасауға үйретуге болады.
Domesticated stallions are trained and managed in a variety of ways, depending on the region of the world, the owner's philosophy, and the individual stallion's temperament. In all cases, however, stallions have an inborn tendency to attempt to dominate both other horses and human handlers, and will be affected to some degree by proximity to other horses, especially mares in heat. They must be trained to behave with respect toward humans at all times or else their natural aggressiveness, particularly a tendency to bite, may pose a danger of serious injury. In some places, young domesticated stallions are allowed to live separately in a "bachelor herd" while growing up, kept out of sight, sound or smell of mares. A Swiss study demonstrated that even mature breeding stallions kept well away from other horses could live peacefully together in a herd setting if proper precautions were taken while the initial herd hierarchy was established. As an example, in the New Forest, England, breeding stallions run out on the open Forest for about two to three months each year with the mares and youngstock. On being taken off the Forest, many of them stay together in bachelor herds for most of the rest of the year. New Forest stallions, when not in their breeding work, take part on the annual round ups, working alongside mares and geldings, and compete successfully in many disciplines. There are drawbacks to natural management, however. One is that the breeding date, and hence foaling date, of any given mare will be uncertain. Another problem is the risk of injury to the stallion or mare in the process of natural breeding, or the risk of injury while a hierarchy is established within an all male herd. Some stallions become very anxious or temperamental in a herd setting and may lose considerable weight, sometimes to the point of a health risk. Some may become highly protective of their mares and thus more aggressive and dangerous to handle. There is also a greater risk that the stallion may escape from a pasture or be stolen. Stallions may break down fences between adjoining fields to fight another stallion or mate with the "wrong" herd of mares, thus putting the pedigree of ensuing foals in question. Complete isolation has significant drawbacks; stallions may develop additional behavior problems with aggression due to frustration and pent up energy. As a general rule, a stallion that has been isolated from the time of weaning or sexual maturity will have a more difficult time adapting to a herd environment than one allowed to live close to other animals. As horses are instinctively social creatures, even stallions are believed to benefit from being allowed social interaction with other horses, though proper management and cautions are needed. A breeding stallion is more apt to present challenging behavior to a human handler than one who has not bred mares, and stallions may be more difficult to handle in spring and summer, during the breeding season, than during the fall and winter. Some stallions are used for both equestrian uses and for breeding at the same general time of year. Though compromises may need to be made in expectations for both athletic performance and fertility rate, well trained stallions with good temperaments can be taught that breeding behavior is only allowed in a certain area, or with certain cues, equipment, or with a particular handler.
Гелдингтер
Егер жылқыны көбейту үшін пайдаланбаса, еркек жылқыны кастрациялау (гельдинг) оған еркектер мен аналықтардың арасында толық уақыт үйірде өмір сүруге, агрессивті немесе бұзық мінез-құлықты азайтуға және жылқының басқа жануарлардың арасында тым алаңдамай жүруіне мүмкіндік береді. Егер жылқыны көбейту үшін пайдаланбаса, оны жыныстық жасқа жеткенге дейін құртқа тастауға болады. Жастау құртқа тасталған жылқы биіктей өседі. Бұрын көбейту үшін пайдаланылған, бірақ енді пайдаланбайтын немесе мүшесі жетілмеген есектерді де құртқа тастауға болады. Олар жас кезінде құртқа тасталған жылқыларға қарағанда, есекше сияқты мінез-құлықты сақтауға бейім, әсіресе егер олар көбейтуге қолданылса. Қазіргі хирургиялық техникалар жылқыны кез келген жаста, салыстырмалы түрде аз тәуекелмен кастрациялауға мүмкіндік береді. Көп жағдайларда, әсіресе қазіргі индустриалды мәдениеттерде, көбейтуге жеткілікті сапасы жоқ еркек жылқы, гормоналдық және инстинктивті мінез-құлықпен күреспей, бақытты өмір сүреді. Құртқа тасталған жылқыларды басқару оңай және олармен жұмыс істеу қауіпсіз.
If a stallion is not to be used for breeding, castrating (gelding) the male horse will allow it to live full time in a herd with both males and females, reduce aggressive or disruptive behavior, and allow the horse to be around other animals without being seriously distracted. If a horse is not to be used for breeding, it can be gelded prior to reaching sexual maturity. A horse gelded young may grow taller Older stallions that are sterile or otherwise no longer used for breeding may also be gelded and will exhibit calmer behavior, even if previously used for breeding. However, they are more likely to continue stallion like behaviors than horses gelded at a younger age, especially if they have been used as a breeding stallion. Modern surgical techniques allow castration to be performed on a horse of almost any age with relatively few risks. In most cases, particularly in modern industrialized cultures, a male horse that is not of sufficient quality to be used for breeding will have a happier life without having to deal with the instinctive, hormone driven behaviors that come with being left intact. Geldings are safer to handle and present fewer management problems.
Қалқанша
Риглинг немесе "риг" – крипторхид, яғни бір немесе екі ұрығы төмен түспеген айғыр. Егер екі ұрығы да түспесе, жылқы аталғанға ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ оның мінез-құлқы айғыр сияқты болады. Аталғанды айғыр сияқты мінез-құлық танытса, оны кейде "жалған риг" деп атайды. Көп жағдайда риглингтер мүшесіз болады немесе олардың өнімділігі айтарлықтай төмендейді. Бұл жағдайды жылқыны шалу арқылы оңай түзетуге болады. Кейде күрделі және қымбат хирургиялық операция арқылы жағдайды түзетуге және жануардың өнімділігін қалпына келтіруге болады, бірақ бұл тек өте жоғары әлеуеті бар асыл тұқымды айғыр үшін ғана тиімді. Бұл операцияда әдетте түспеген ұрық алынып тасталады, ал түскен ұрық қалады, нәтижесінде моноорхид айғыр пайда болады. Крипторхидтерді немесе хирургиялық жолмен жасалған монорхидтерді асыл тұқымды айғыр ретінде ұстау мәселелі, себебі бұл жағдай кем дегенде жартылай генетикалық және кейбір мал өсірушілер крипторхидтерде қалыпты айғырларға қарағанда мінез-құлық проблемаларының деңгейі жоғары деп санайды.
A ridgling or "rig" is a cryptorchid, a stallion which has one or both testicles undescended. If both testicles are not descended, the horse may appear to be a gelding, but will still behave like a stallion. A gelding that displays stallion like behaviors is sometimes called a "false rig". In many cases, ridglings are infertile, or have fertility levels that are significantly reduced. The condition is most easily corrected by gelding the horse. A more complex and costly surgical procedure can sometimes correct the condition and restore the animal's fertility, though it is only cost effective for a horse that has very high potential as a breeding stallion. This surgery generally removes the non descended testicle, leaving the descended testicle, and creating a horse known as a monorchid stallion. Keeping cryptorchids or surgically created monorchids as breeding stallions is controversial, as the condition is at least partially genetic and some handlers claim that cryptorchids tend to have greater levels of behavioral problems than normal stallions.