Кіріспе

Ат қотан – мүжілген (қасқақталмаған) еркек жылқы. Қотан өзінің тұқымының сыртқы пішіні мен фенотипіне сай келеді, бірақ осы стандарт шеңберінде тестостерон сияқты гормондардың болуы қотанға қалың, "тікті" мойын және аналық жылқыларға (бикелерге) және мүжілген еркектерге (ақсақалдарға) қарағанда біршама бұлшықетті дене бітімін сыйлайды. Мінез-құлқы генетика мен жаттығуларға байланысты әртүрлі болады, бірақ үйірлік жануарлардың инстинкттеріне байланысты, әсіресе басқа қотандарға қатысты агрессивті мінез-құлық танытуға бейім, сондықтан тәжірибелі шаруалардың мұқият бақылауын қажет етеді. Дұрыс жаттығулар мен бақылау арқылы қотандар ат жарысы, ат көрмелері және халықаралық Олимпиада сияқты көптеген спорт түрлеріндегі ең жоғары деңгейдегі спортшылар бола алады. "Қотан" сөзі зебралар мен есектер сияқты басқа жылқылардың еркектерін атау үшін де қолданылады.

Топтық мінез-құлық

Қыздар, әдетте, көп ұзамай әкесінен өзгеше басымды атты басқа топқа қосылады. Өздеріне ешбір биесі жоқ жас тайыншалар немесе жас айғырлар жабайы табиғатта кішкентай, тек еркектерден тұратын "бакалаврлар тобын" құрайды. Топта өмір сүру осы айғырларға үйірде өмір сүрудің әлеуметтік және қорғаныш артықшылықтарын сыйлайды. Бакалаврлар үйірінде үйірін жеңіліс арқылы жоғалтқан ересек айғырлар да болуы мүмкін.

Үй жануарлары жылқыларын ұстау және оларды ұстау

Үйсіндірілген арыстар әлемнің әр аймағында, иесінің философиясына және жеке арыстың мінезіне байланысты әртүрлі тәсілдермен оқытылады және басқарылады. Дегенмен, барлық жағдайда арыстардың басқа жылқыларға да, адамдарға да үстемдік етуге ұмтылатын туа біткен бейімділігі бар, және басқа жылқылардың, әсіресе биелердің жылу кезеңіндегі жанында болуы оларға белгілі бір дәрежеде әсер етеді. Оларды әрқашан адамдарға құрметпен қарауға үйрету қажет, әйтпесе олардың табиғи агрессивтілігі, әсіресе шағуға бейімділігі, қауіпті жарақаттарға әкелуі мүмкін. Кейбір жерлерде жас арыстарға "бос арыстар тобында" өсіп-өну кезінде, биелерді көру, есту немесе иіс сезуден тыс бөлек тұруға рұқсат етіледі. Швейцарияда жүргізілген зерттеу көрсеткендей, егер топтық иерархия дұрыс орнатылса, тіпті басқа жылқылардан алыс сақталған ересек арыстар да үйірде бейбіт өмір сүре алады. Мысалы, Англияның Нью-Форест аймағында арыстар жыл сайын екі-үш ай бойы биелермен және жас жылқылармен бірге ашық орманға босатылады. Орманнан алынғаннан кейін, олардың көпшілігі жылдың қалған бөлігінде бос арыстар тобында бірге қалады. Нью-Форест арыстары, өсіру жұмысында болмаған кезде, жылдық жиынға қатысып, биелермен және саз жылқылармен бірге жұмыс істейді және көптеген жарыстарда сәтті өнер көрсетеді. Дегенмен, табиғи басқарудың кемшіліктері де бар. Бірі – биенің көбею мерзімі, демек, төлдеу мерзімі белгісіз болады. Тағы бір мәселе – арыс немесе биенің табиғи көбею процесінде немесе тек арыстардан тұратын топта иерархия орнатылғанда жарақат алу қаупі. Кейбір арыстар үйірде қатты алаңдап, ашуланып, салмағынан айтарлықтай азайып, кейде денсаулыққа қауіп тудырады. Кейбіреулері өз биелерін қатты қорғап, осылайша ұстау үшін жауырық және қауіпті болуы мүмкін. Арыстың жайылымнан қашып кетуі немесе ұрлануы да ықтимал. Арыстар көршілес далалар арасындағы қоршауларды бұзып, басқа арыстармен күресу үшін немесе "бұрыс" биелер тобымен жұптасу үшін күресуі мүмкін, осылайша туған төлдердің тегін күмәнді етеді. Толық оқшауланудың да маңызды кемшіліктері бар; арыстар ашу-ызадан және жиналған энергиядан агрессиямен байланысты қосымша мінез-құлық проблемаларын дамытуы мүмкін. Жалпы алғанда, емізуден немесе жыныстық жетілуден кейін оқшауланған арыстардың үйір ортасына бейімделуі басқа жануарлармен жақын өмір сүруге рұқсат етілгендерге қарағанда қиынырақ болады. Жылқылар инстинктивті әлеуметтік жандар болғандықтан, тіпті арыстар да басқа жылқылармен әлеуметтік қарым-қатынасқа рұқсат беруден пайда көреді деп есептеледі, бірақ дұрыс басқару және сақтық шаралары қажет. Асыл тұқымды арыс, биелерді көбейтпегенге қарағанда, адамдарға қиындық тудыруға бейім, және арыстарды көктем мен жаз айларында, көбею маусымында, күз бен қысқа қарағанда ұстау қиынырақ болуы мүмкін. Кейбір арыстар жыл бойы бір мезгілде атқа міну және көбею үшін қолданылады. Спорттық өнімділік пен ұрпақтылық деңгейіне байланысты келісімдерге келу қажет болса да, жақсы мінез-құлықпен жақсы оқытылған арыстарды көбеюді тек белгілі бір аймақта немесе белгілі бір сигналдармен, жабдықпен немесе белгілі бір басқарушымен ғана жасауға үйретуге болады.

Гелдингтер

Егер жылқыны көбейту үшін пайдаланбаса, еркек жылқыны кастрациялау (гельдинг) оған еркектер мен аналықтардың арасында толық уақыт үйірде өмір сүруге, агрессивті немесе бұзық мінез-құлықты азайтуға және жылқының басқа жануарлардың арасында тым алаңдамай жүруіне мүмкіндік береді. Егер жылқыны көбейту үшін пайдаланбаса, оны жыныстық жасқа жеткенге дейін құртқа тастауға болады. Жастау құртқа тасталған жылқы биіктей өседі. Бұрын көбейту үшін пайдаланылған, бірақ енді пайдаланбайтын немесе мүшесі жетілмеген есектерді де құртқа тастауға болады. Олар жас кезінде құртқа тасталған жылқыларға қарағанда, есекше сияқты мінез-құлықты сақтауға бейім, әсіресе егер олар көбейтуге қолданылса. Қазіргі хирургиялық техникалар жылқыны кез келген жаста, салыстырмалы түрде аз тәуекелмен кастрациялауға мүмкіндік береді. Көп жағдайларда, әсіресе қазіргі индустриалды мәдениеттерде, көбейтуге жеткілікті сапасы жоқ еркек жылқы, гормоналдық және инстинктивті мінез-құлықпен күреспей, бақытты өмір сүреді. Құртқа тасталған жылқыларды басқару оңай және олармен жұмыс істеу қауіпсіз.

Қалқанша

Риглинг немесе "риг" – крипторхид, яғни бір немесе екі ұрығы төмен түспеген айғыр. Егер екі ұрығы да түспесе, жылқы аталғанға ұқсас көрінуі мүмкін, бірақ оның мінез-құлқы айғыр сияқты болады. Аталғанды айғыр сияқты мінез-құлық танытса, оны кейде "жалған риг" деп атайды. Көп жағдайда риглингтер мүшесіз болады немесе олардың өнімділігі айтарлықтай төмендейді. Бұл жағдайды жылқыны шалу арқылы оңай түзетуге болады. Кейде күрделі және қымбат хирургиялық операция арқылы жағдайды түзетуге және жануардың өнімділігін қалпына келтіруге болады, бірақ бұл тек өте жоғары әлеуеті бар асыл тұқымды айғыр үшін ғана тиімді. Бұл операцияда әдетте түспеген ұрық алынып тасталады, ал түскен ұрық қалады, нәтижесінде моноорхид айғыр пайда болады. Крипторхидтерді немесе хирургиялық жолмен жасалған монорхидтерді асыл тұқымды айғыр ретінде ұстау мәселелі, себебі бұл жағдай кем дегенде жартылай генетикалық және кейбір мал өсірушілер крипторхидтерде қалыпты айғырларға қарағанда мінез-құлық проблемаларының деңгейі жоғары деп санайды.