Жылқылардың қозғалыс түрлері

Кіріспе

Жылқылар қатты жерде қозғалғанда әртүрлі қадамдарды (аяқтардың қозғалыс үлгілерін) табиғи түрде немесе адамдардың арнайы жаттығулары арқылы пайдалана алады.

Жіктеу

Қадамдар әдетте екі топқа бөлінеді: ерекше жаттығусыз көптеген жылқылар қолданатын "табиғи" қадамдар, және кейбір жеке тұлғаларда табиғи түрде пайда болатын, тегіс мінуге арналған төрт соққылы аяқ үлгілерінен тұратын "серуендеу" қадамдары. Жылқының серуендеу қадамын атқаруы үшін көбінесе егесінің бұйрығына бағынуға арнайы жаттығу қажет. Британдық жылқы қоғамының дрессаж ережелеріне сәйкес, жарысқа қатысушылар жүрістің төрт түрін, алқыстың алты формасын, секіру қадамдарының бесеуін (барлық түрлері), тоқтау және артқа жүруді орындауы керек, бірақ галопты емес. Жылдамдық бойынша өсу ретімен "табиғи" қадамдар – жүріс, алқыс, шапқын және галоп. Кейбіреулер оларды үш қадам деп санайды, шапқынды галоптың бір түрі ретінде қарастырады. Барлық төрт қадам жабайы жылқы популяцияларында кездеседі. Кейбір жылқыларда басқа аралық жылдамдықпен қадамдар табиғи түрде пайда болса да, осы төрт негізгі қадам дерлік барлық жылқы тұқымдарында кездеседі. Жылқы жүрісті сол алдыңғы аяғын көтеру арқылы бастайды (қалған үш аяғы жерде). Содан кейін ол оң артқы аяғын көтереді (осы кезде оң алдыңғы және сол артқы аяқтар диагональ бойынша қолдау көрсетеді). Келесіде сол алдыңғы аяқ жерге тиеді (жылқы енді оң артқы аяғынан басқа барлық аяқтарымен қолдалады); содан кейін жылқы оң алдыңғы аяғын көтереді (осы кезде ол екі сол аяғымен бүйірден қолдалады), және бірден оң артқы аяғын төмен түсіреді (осы кезде тек оң алдыңғы аяқ көтерілген күйде қалады). Содан кейін ол сол артқы аяғын көтереді (диагональді қолдау), оң алдыңғы аяғын төмен түсіреді (бүйірлі қолдау), сол алдыңғы аяғын көтереді, сол артқы аяғын төмен түсіреді, және осы үлгі қайталанады. Ең жақсы жағдайда, алға жылжыған артқы тырнақ бұрынғы алдыңғы тырнақтың жерге тиген жерінен асып өтеді. Артқы тырнақ неғұрлым көп асып өтсе, жүріс соғұрлым тегіс және ыңғайлы болады. Жеке жылқылар мен әртүрлі тұқымдардың жүрісінің тегістігі әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен, атқа отырған адам жылқының артқы аяқтары алға жылғанда, оның жамбасындағы жеңіл бүйірлі қозғалысты сезінеді. Төрт соққылы аяқ үлгісі бар ең жылдам "жүрістер" шын мәнінде серуендеу қадамдарының бүйірлік түрлері болып табылады, мысалы, жүгіргіш жүріс, бір аяқты жүріс және осыған ұқсас жылдам, бірақ тегіс аралық жылдамдықпен жүріс. Егер жылқы жылдамдығын арттырып, қадамның дұрыс төрт соққылы ырғағын жоғалтса, онда ол енді жүрмейді, бірақ алқысқа немесе қадамға көше бастайды.

Gaits are typically categorized into two groups: the "natural" gaits that most horses will use without special training, and the "ambling" gaits that are various smooth riding, four beat footfall patterns that may appear naturally in some individuals. Special training is often required before a horse will perform an ambling gait in response to a rider's command. The British Horse Society dressage rules require competitors to perform four variations of the walk, six forms of the trot, five leaping gaits (all forms of the canter), halt, and rein back, but not the gallop. The so called "natural" gaits, in increasing order of speed, are the walk, trot, canter, and gallop. Some consider these as three gaits, with the canter a variation of the gallop. All four gaits are seen in wild horse populations. While other intermediate speed gaits may occur naturally to some horses, these four basic gaits occur in nature across almost all horse breeds. In detail, a horse starts a walk by lifting its left front leg (the other three feet are touching the ground). It then lifts its right hind leg (while being supported by the diagonal pair right front and left hind). Next, the left front foot touches the ground (the horse is now supported by all but the right hind leg); then the horse lifts its right front leg (it is now supported laterally on both left legs), and shortly afterwards it sets down the right hind leg (only the right front leg is now lifted). Then it lifts its left hind leg (diagonal support), puts down the right front (lateral support), lifts the left front, puts down the left hind, and the pattern repeats. Ideally, the advancing rear hoof oversteps the spot where the previously advancing front hoof touched the ground. The more the rear hoof oversteps, the smoother and more comfortable the walk becomes. Individual horses and different breeds vary in the smoothness of their walk. However, a rider will almost always feel some degree of gentle side to side motion in the horse's hips as each hind leg reaches forward. The fastest "walks" with a four beat footfall pattern are actually the lateral forms of ambling gaits such as the running walk, singlefoot, and similar rapid but smooth intermediate speed gaits. If a horse begins to speed up and lose a regular four beat cadence to its gait, the horse is no longer walking but is beginning to either trot or pace.

Трот

Трот – екі соққылы жүріс түрі, оның жылдамдығы әртүрлі болуы мүмкін және орташа жылдамдығы кең ауқымды. Өте баяу трот кейде "жорж" деп аталады. Өте жылдам тротка арнайы атауы жоқ, бірақ арқанмен жарыста стандартты тұқымды жылқының троты, кездейсоқ жарысқа қатыспайтын жылқының галопынан жылдам болады. Солтүстік Америкадағы жүріс жылдамдығы бойынша рекорд атпен бірге жүріп өлшенген, ат аяқтарын диагональ бойынша үйлесімді қозғайды. Жылқының тепе-теңдігін ескере отырып, бұл өте тұрақты жүріс, сондықтан жылқының басы мен мойнымен үлкен тепе-теңдік қозғалыстарын жасауы қажет емес.

Кентер (Лопе)

Lope деп аталатын, батыс елдеріндегі ат спортында кең таралған, үш ретпен жүретін, әдетте орташа алқымнан (троттан) сәл жылдам, бірақ жүгіруден (галоптан) баяу ат. Жылқының қадамын (stride) ескере келе, оның орташа жылдамдығы 16–27 км/сағ (10–17 миль/сағ) шамасында болады. Атының қадамын тыңдағанда, барабанға үш рет соққандай үш дыбыс естіледі. Содан кейін үзіліс болады, және бірден үш рет қайталанады. Жылқы қаншалықты жылдам қозғалса, үш қадам арасындағы үзіліс соғұрлым ұзақ болады. Бұл сөздің "Кентерберилік жүгіру" деген сөздің қысқартылған түрі екені айтылады. Lope кезінде жылқының артқы аяқтарының біреуі – мысалы, оң артқы аяғы – жылқыны алға итереді. Осы қадамда жылқы тек сол бір аяғына сүйеніп тұрады, ал қалған үш аяғы алға жылжиды. Келесі қадамда жылқы сол артқы және оң алдыңғы аяқтарымен тепе-теңдік сақтап, екінші артқы аяғы қысқа ғана уақытқа жерде қалады. Үшінші қадамда жылқы сол алдыңғы аяғымен жерге тиіп, диагональді жұп бір сәт жерге тиіп тұрады. Галлоп – классикалық жарыс жылқысының қадамы. Қазіргі заманғы таза тұқымды жылқы жарыстары көбінесе 1,5 шақырымнан (2 км) аспайды, бірақ кейбір елдерде араб жылқылары 2,5 шақырымға (4 км) дейін жүгіреді. Ең жылдам жүгіру жылдамдығына американдық кварталдық жылқы жетеді, ол қысқа спринтте (0,25 миль (0 км) немесе одан аз) рекордтық көрсеткіштерге жақындады. Гиннес рекордтар кітабында 2008 жылы таза тұқымды жылқы екі фурлонг (0,25 миль (0 км)) қашықтықты орташа есеппен жеңгені жазылған. Lope сияқты, жылқы алдыңғы емес артқы аяғымен бастайды; бірақ галлоп кезінде canter-дың екінші сатысы екінші және үшінші сатыларға айналады, себебі ішкі артқы аяқ сыртқы алдыңғы аяқтан бір сәт бұрын жерге тиіп тұрады. Содан кейін екі қадам да алдыңғы аяқтың бастауымен аяқталады, одан кейін төрт аяқ жерден көтерілгенде қысқа үзіліс болады. Күшті тыңдаушы немесе бақылаушы төртінші қадамның болуы арқылы ұзақ canter-ды галлоптан ажырата алады.

The canter, or Lope as it's known in Western circles of riding, is a controlled three beat gait that is usually a bit faster than the average trot but slower than the gallop. The average speed of a canter is 16–27 km/h (10–17 mph), depending on the length of the stride of the horse. Listening to a horse canter, one can usually hear the three beats as though a drum had been struck three times in succession. Then there is a rest, and immediately afterwards the three beat occurs again. The faster the horse is moving, the longer the suspension time between the three beats. The word is thought to be short for "Canterbury gallop". In the canter, one of the horse's rear legs – the right hind leg, for example – propels the horse forward. During this beat, the horse is supported only on that single leg while the remaining three legs are moving forward. On the next beat the horse catches itself on the left hind and right front legs while the other hind leg is still momentarily on the ground. On the third beat, the horse catches itself on the left front leg while the diagonal pair is momentarily still in contact with the ground. The gallop is the gait of the classic race horse. Modern Thoroughbred horse races are seldom longer than 1.5 mile (2 km), though in some countries Arabian horses are sometimes raced as far as 2.5 mile (4 km). The fastest galloping speed is achieved by the American Quarter Horse, which in a short sprint of a quarter mile (0.25 mile (0 km)) or less has been clocked at speeds approaching The Guinness Book of World Records lists a Thoroughbred as having averaged over a two furlong (0.25 mile (0 km)) distance in 2008. Like a canter, the horse will strike off with its non leading hind foot; but the second stage of the canter becomes, in the gallop, the second and third stages because the inside hind foot hits the ground a split second before the outside front foot. Then both gaits end with the striking off of the leading leg, followed by a moment of suspension when all four feet are off the ground. A careful listener or observer can tell an extended canter from a gallop by the presence of the fourth beat.