Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кастрацияланған жылқы немесе басқа еркек жылқы түлкісі.
Castrated horse or other male equine
Жылқыны, пониді, есекті немесе қашырды қоса алғанда, кастрацияланған еркек жылқы – бұл жылқының түлкісі. Бұл термин үй жануарлары сияқты басқа да жануарлар мен малға да қолданылады, мысалы, үйретілген түйелерге. Салыстыратын болсақ, кастрацияланған еркек бұқаны "өгіз" (немесе "өгіздер") деп, ал қошқарлар мен ешкілерді "тері" деп атайды. Кастрация еркек жануардың көбірек тыныш, жақсы мінезді, жыныстық агрессиядан аз және оқытуға жауапты болуына мүмкіндік береді. Бұдан өзге, бұл жануарды тыныш, мейірімді және жалпы алғанда күнделікті жұмыс істейтін жануар ретінде, тіпті үй жануарлары ретінде (үйретілген жануарлар үшін) ұстауға қолайлы етеді. "Gelding" сөзінің этикалық түрі мен "to geld" сөзінің инфинитивы кастрация процедурасының өзін білдіреді.
A gelding is a castrated male horse or other equine, such as a pony, donkey or a mule. The term is also used with certain other animals and livestock, such as domesticated camels. By comparison, the equivalent term for a castrated male bull would be ox (or oxen), or a wether for rams and billy goats. Castration allows a male animal to be more calm, better behaved, less sexually aggressive, and more responsive to training efforts. Additionally, it is known for making the animal quieter, gentler and generally more suitable as an everyday working animal, or even as a pet (in the case of companion animals). The gerund and participle "gelding" and the infinitive "to geld" refer to the castration procedure itself.
Этимология
"Geld" етістігі ескі норвеж тілінен келген "gelda" сөзінен, ал "geldr" деген сөз 'бейсіз' мағынасын береді. "Гелдинг" есімдік ескі норвеж тіліндегі "geldingr" сөзінен шыққан. Соғыс аттарының тыныш, қорғануға азырақ бейім, топтап ұстауға оңай және аумақтық талаптарсыз болуын қалағандықтан, олардың көбею және жұптасу құштарлығын басу маңызды болған. Аристотель б.з.д. 350 жылға дейін еркек аттарды қадау туралы айтқан делінеді.
The verb "to geld" comes from the Old Norse gelda, from the adjective geldr 'barren'. The noun "gelding" is from the Old Norse geldingr. as they valued war horses that were quiet and less defensive, as well as easier to keep in groups and less likely to be territorial, without the temptation of reproductive/mating urges. Aristotle is said to have mentioned gelding as early as 350 BC.
Қайырылу себептері
Еркек жылқыны мінез-құлқы жақсарту және басқаруды жеңілдету үшін көбінесе қамау жасайды. Қамау жасау төмен сапалы жануарларды гендік қорынан шығаруға да мүмкіндік береді. Тек ең жақсы жануарлардың көбейіп, генетикалық әртүрлілікті сақтап қалу үшін барлық аталық жылқылардың шағын ғана пайызы айғыр болып қалуы керек. Басты дереккөздер асыл тұқымды мал ретінде сақталуы тиіс айғырлардың пайызын шамамен 10% деп көрсетеді, ал кейбір экстремалды пікірлер бойынша барлық аталықтардың тек 0,5% ғана асыл тұқымды болуы керек. Жабайы үйірлерде 10% арақатынас көбінесе табиғи түрде сақталады, себебі бір басым айғыр әдетте 10-12-ден аспайтын бикелер үйірін қорғайды және олармен көбейеді, бірақ ол аз басым жас айғырдың үйір шетінде болуына рұқсат етеді. Үйірлік айғырлардан гөрі көбірек аталықтар болады, сондықтан еркек емес жылқылар өздерін қорғау үшін шағын «бакалавр үйірлеріне» бірігеді, онда бикелердің болмауынан олар жылқылар сияқты мінез-құлық көрсетеді. Жұмысқа қолдану үшін қамау жасалған жылқылар айғырлардан артық көрінеді, себебі олар тыныш, басқаруға оңай және икемді. Сондықтан көптеген атшылар оларды жақсы көреді. Кейбір жылқы көрмелерінде, тәжірибелі ұстаушыларды қажет ететін айғырларды басқарудың қауіптілігіне байланысты, жас қатысушыларға айғырларды тек сол жүргізушілерге арналған сыныптарда көрсетуге рұқсат етілмейді. Көп жағдайда қамау жасалған жылқылар бикелерге артықшылық береді, себебі кейбір бикелер қызығу кезеңінде мінезді болады және жүктіліктің соңғы айларында және жас төлді күту кезінде бикелерді пайдалану шектелуі мүмкін. Жылқы жарыстарында, егер айғыр басқа жылқыларға оңай алаңдаса, оны басқару қиын болса немесе мінез-құлқының салдарынан толық әлеуетін пайдалана алмаса, қамау жасау тиімді деп есептелуі мүмкін. Бұл жылқының асыл тұқымдық құнын жояды, бірақ табысты жарыс жолы оның қамау жасалған айғырдың құнын арттыра алады. Кейде асыл тұқымды айғырлар өмірінің кейбір кезеңдерінде, мүмкін, тұқымсыздыққа байланысты немесе айғырдың ұрпағы күтілгендей болмағандықтан, немесе тек айғырдың асыл тұқымдық немесе фенотиптік ерекшеліктеріне байланысты асыл тұқымды мал ретінде жиі қолданылмағандықтан қамау жасалады. Қамау жасау айғырға басқа жылқылармен бейбіт өмір сүруге мүмкіндік береді, осылайша оның әлеуметтік және жайлы өмірін қамтамасыз етеді. Алайда, Еуропаның басқа аймақтарында қамау жасалған жылқылар классикалық жарыстар мен Prix de l'Arc de Triomphe сияқты ең беделді жарыстардан шығарылады (бірақ француздық классикалық Prix Royal Oak қамау жасалған жылқыларға 1986 жылдан бері ашық). Солтүстік Америкадағы тазақандық жарыстарда, егер жасы, жеңісі немесе тәжірибесі бойынша талаптар орындалса, қамау жасалған жылқылар толыққанды айғырларға ашық жарыстарға қатыса алады. Австралияда да осылай.
A male horse is often gelded to make him better behaved and easier to control. Gelding can also remove lower quality animals from the gene pool. To allow only the finest animals to breed on, while preserving adequate genetic diversity, only a small percentage of all male horses should remain stallions. Mainstream sources place the percentage of stallions that should be kept as breeding stock at about 10%, while an extreme view states that only 0.5% of all males should be bred. In wild herds, the 10% ratio is largely maintained naturally, as a single dominant stallion usually protects and breeds with a herd which is seldom larger than 10 or 12 mares, though he may permit a less dominant junior stallion to live at the fringes of the herd. There are more males than just herd stallions, so unattached male horses group together for protection in small all male "bachelor herds", where, in the absence of mares, they tend to behave much like geldings. Geldings are preferred over stallions for working purposes because they are calmer, easier to handle, and more tractable. Geldings are therefore a favorite for many equestrians. In some horse shows, due to the dangers inherent in handling stallions, which require experienced handlers, youth exhibitors are not permitted to show stallions in classes limited to just those riders. Geldings are often preferred over mares, because some mares become temperamental when in heat and the use of mares may be limited during the later months of pregnancy and while caring for a young foal. In horse racing, castrating a stallion may be considered worthwhile if the animal is easily distracted by other horses, difficult to handle, or otherwise not running to his full potential due to behavioral issues. While this means the horse loses any breeding value, a successful track career can often be a boost to the value of the stallion that sired the gelding. Sometimes a stallion used for breeding is castrated later in life, possibly due to sterility, or because the offspring of the stallion are not up to expectations, or simply because the horse is not used much for breeding, due to shifting fashion in pedigree or phenotype. Castration may allow a stallion to live peacefully with other horses, allowing a more social and comfortable existence. On the other hand, in other parts of Europe, geldings are excluded from many of the most prestigious flat races including the Classics and the Prix de l'Arc de Triomphe (with an exception being the French classic Prix Royal Oak, open to geldings since 1986). In North American Thoroughbred racing, geldings, if otherwise qualified by age, winnings, or experience, are allowed in races open to intact males. The same applies in Australia.
Қауіпсіздік
Кейбір мәдениеттер тарихи түрде еркек жылқыларды асырамайтын, ең әйгілісі арабтар, олар күнделікті жұмыс және соғыс үшін әдетте биелерді пайдаланған. Осы мәдениеттерде, жылқылардың көпшілігі әлі де көбейту үшін пайдаланылмайды, тек ең жақсы сапалылары ғана қолданылады. Қарқынды жүріс үшін пайдаланғанда, оларды басқа еркек жылқылармен немесе олардың жанында "бакалавр" ретінде ұстайды, бұл оларды тыныштандырып, айғыр сияқты мінез-құлықты азайтады. Кейде осы амалдардың діни себептері де болады; мысалы, Еврей Киелі кітабында жануарлар мен адамдарды асыруға тыйым салынған және яһуди заңдарында бұл тыйым сақталған. Асыру әдетте көп қиындықтарға әкелмейді, бірақ тәуекелдер бар. Асыру ісік, қан кету немесе операциядан кейінгі қан кету, инфекциялар және ішкі органдардың шығуы сияқты асқынуларға алып келуі мүмкін. Жаңа асырылған жылқының денесінен қалған тестостеронның толық тазаруына алты аптаға дейін уақыт кетеді және ол осы кезеңде айғыр сияқты мінез-құлықты көрсетуі мүмкін. Себептері әрқашан анық болмаса да, барлық асырылған жылқылардың шамамен 30% айғыр сияқты мінез-құлықты сақтап қалады, кейбіреулері жылқыда қалған крипторхид ұрығының салдарынан, ал кейбіреулері бұрынғы тәжірибелерінен, бірақ кейбіреулерінің себебі белгісіз. Осы мінез-құлықты жоюға бағытталған жаттығулар көбінесе тиімді болады. Ветеринар үшін де тәуекел бар, тік асыру кезінде жылқы процедура кезінде ветеринарды жарақаттауы мүмкін, ал асқынулар туындаса, жылқы дереу ауыстырылуы керек. Асыру жаман әдеттер мен нашар мінез-құлықты автоматты түрде өзгерте алмайды. Бұл дұрыс жаттығу арқылы қол жеткізілуі керек, және одан әрі жыныстық жасқа жеткенше. Бұрын жас жылқының жасы бір, тіпті екі жылдан асқанша күту ұсынылған, бірақ бұл анестезиясыз асыру жасалған және осылайша жануарға үлкен стресс түсірген кезден қалған әдет. Қазіргі ветеринариялық техникалар анестезиялық препараттарды қолдана отырып, салыстырмалы түрде аз стресспен және ыңғайсыздықпен асыруға мүмкіндік береді. Кейбір жылқы иелері жыныстық жасқа жеткенге рұқсат ету арқылы тестостеронның оны үлкейтетініне сеніп, асыруды кейінге қалдырады. Алайда, соңғы зерттеулер бұл туралы емес екенін көрсетті: гормондардың болуынан пайда болған кез келген бұлшық массасы жылқы асырылғаннан кейін уақыт өте келе жоғалады, ал бұлшық массасын дамытуға жұмсалған энергия жас жылқының сүйек өсіміне жұмсалуы мүмкін; нәтижесінде асыру өсу жылдамдығына әсер етпейді (бірақ жылқының майлылығын арттыруы мүмкін). Жасы ұлғайған және көбейтуге жарамсыз болған көптеген ескі айғырлар асырудан пайда көре алады. Қазіргі ветеринариялық техникалар тіпті егде жастағы айғырларды асыруды салыстырмалы түрде қауіпсіз процедураға айналдырады, содан кейін жылқы басқа жылқылармен қауіпсіз түрде араласуға және айғырларға қарағанда шектеусіз және оқшауланбаған өмір сүруге мүмкіндік алады.
Some cultures historically did not and still seldom geld male horses, most notably the Arabs, who usually used mares for everyday work and for war. In these cultures, most stallions are still not used for breeding, only those of the best quality. When used as ordinary riding animals, they are kept only with or near other male horses in a "bachelor" setting, which tends to produce calmer, less stallion like behavior. Sometimes religious reasons for these practices exist; for example, castration of both animals and humans was categorically forbidden in the Hebrew Bible and is prohibited in Jewish law. Although castrations generally have few complications, there are risks. Castration can have complications, such as swelling, hemorrhage or post operative bleeding, infections, and eventration. It can take up to six weeks for residual testosterone to clear from the new gelding's system and he may continue to exhibit stallion like behaviors in that period. For reasons not always clear, about 30% of all geldings may still display a stallion like manner, some because of a cryptorchid testicle retained in the horse, some due to previously learned behavior, but some for no clear reason. Training to eliminate these behaviors is generally effective. Another risk is to the veterinarian, if a standing castration is performed, it is possible for the horse to injure the veterinarian during the procedure, and if complications arise, the horse must be immediately anesthetized. Castration does not automatically change bad habits and poor manners. This must be accomplished by proper training. and definitely before he reaches sexual maturity. While it was once recommended to wait until a young horse was well over a year old, even two, this was a holdover from the days when castration was performed without anesthesia and was thus far more stressful on the animal. Modern veterinary techniques can now accomplish castration with relatively little stress and minimal discomfort, so long as appropriate analgesics are employed. A few horse owners delay gelding a horse on the grounds that the testosterone gained from being allowed to reach sexual maturity will make him larger. However, recent studies have shown that this is not so: any apparent muscle mass gained solely from the presence of hormones will be lost over time after the horse is gelded, and in the meantime, the energy spent developing muscle mass may actually take away from the energy a young horse might otherwise put into skeletal growth; the net effect is that castration has no effect on rate of growth (although it may increase the amount of fat the horse carries). Many older stallions, no longer used at stud due to age or sterility, can benefit from being gelded. Modern veterinary techniques make gelding an even somewhat elderly stallion a fairly low risk procedure, and the horse then has the benefit of being able to be turned out safely with other horses and allowed to live a less restricted and isolated life than was allowed for a stallion.
Ауырыған малдың арнайы күтімі
Еркек жылқының иелері, оның ішінде қастылау және тоқұл жылқылар, жылқының қын қапшығын (аттың сыртқы жыныс мүшесін пайдаланбаған кезде қорғайтын терілі қалтасын) ара-тұра тексеріп отыруы керек (немесе, тоқұл болған жағдайда, көбейту үшін). Қастылау жылқыларда смегма және басқа да қоқыстар тоқұл жылқыларға қарағанда көбірек жиналады, себебі олар сыртқы жыныс мүшесін толық шығаруды сирек жасайды, сондықтан тері бүктемелерінде лас пен смегма жиналады.
Owners of male horses, both geldings and stallions, need to occasionally check the horse's sheath, the pocket of skin that protects the penis of the horse when it is not in use for urination (or, in the case of stallions, breeding). Geldings tend to accumulate smegma and other debris at a higher rate than stallions, probably because geldings rarely fully extrude the penis, and thus dirt and smegma build up in the folds of skin.
Кастрация әдістері
Атты жоныштаудың екі негізгі тәсілі бар, біреуі тек жергілікті анестезияны, ал екіншісі жалпы анестезияны талап етеді. Әр тәсілдің артықшылықтары мен кемшіліктері болады.
There are two major techniques commonly used in castrating a horse, one requiring only local anaesthesia and the other requiring general anaesthesia. Each technique has advantages and disadvantages.
Қарақаттану
Тұрып кастрация – жылқыны жерге түсірмей немесе толығымен анестезияға келтірмей, тек жергілікті анестезия қолданып жасалатын процедура. Бұл әдістің артықшылығы – жалпы анестезия (ЖА) қажеттілігінің жоқтығы. Бұл тәсіл қарапайым жағдайларда қолданылады, себебі заманауи клиникалық жағдайда ЖА салдарынан жылқының өлімі аз, шамамен 1000-нан 1 немесе 2 жағдайды құрайды. Дала жағдайында (жылқының көптеген кастрациялары жүзеге асырылатын жерде) жағдай нашар болғандықтан өлім көрсеткіші жоғары болуы мүмкін. Тұрып кастрация жасау үшін жас бие немесе торы, әдетте, буторфанол қосылған немесе қосылмаған детомидинмен седацияланады және көбінесе физикалық түрде бекітіледі. Жергілікті анестетик екі ұрықтың паренхимасына жіберіледі. Скротумнан кесік жасалып, ұрықтар алынып тасталады, содан кейін сперматозоидтық бау сығылады, көбінесе лигатуралармен немесе эмаскуляторлармен, немесе екеуінің комбинациясымен. Эмаскуляторлар 2-3 минутқа қолданылады, содан кейін алынып, қан кету белгілеріне мұқият бақылау жасалады. Егер қан кету минималды болса, екінші жақ та осылай кастрацияланады. Көптеген ветеринарлар кремастер бұлшықетімен "берік" (немесе денеге жақын) ұсталып тұрған ұрықты бірінші болып алып тастайды, осылайша жылқының оны қол жеткізе алмайтын жерге тартып алу қаупін азайтады. Кастрациядан кейін жылқы (енді аталған) жазылуына рұхсат етіледі. Тұрып кастрация күрделі жағдайларда да жасалуы мүмкін. Кейбір мамандар крипторхид жануарлардан ішкі жақтағы ұрықтарды алу әдісін сипаттаған, бірақ көптеген хирургтар төменде сипатталған жатқан күйдегі әдісті ұсынады. Тұрып кастрацияның басты кемшілігі – седация мен бекітуге қарамастан, жылқы процедураға қарсылық көрсетіп, операция жасап жатқан адамды тебуі немесе басқа түрде жарақаттауы мүмкін.
Standing castration is a technique where a horse is sedated and local anaesthesia is administered, without throwing the horse to the ground or putting him completely "under". It has the benefit that general anaesthesia (GA) is not required. This method is advocated for simple procedures because the estimated mortality for GA in horses at a modern clinic is low, approximately one or two in 1000. Mortality in the field (where most horse castrations are performed) is probably higher, due to poorer facilities. For standing castration, the colt or stallion is sedated, typically with detomidine with or without butorphanol, and often physically restrained. Local anaesthetic is injected into the parenchyma of both testes. An incision is made through the scrotum and the testes are removed, then the spermatic cord is crushed, most commonly with either ligatures or emasculators, or both. The emasculators are applied for two to three minutes, then removed, and a careful check is made for signs of haemorrhage. Assuming that bleeding is at a minimum, the other side is castrated in the same manner. Most veterinarians remove the testis held most "tightly" (or close to the body) by the cremaster muscle first, so as to minimize the risk of the horse withdrawing it to the point where it is inaccessible. The horse, now a gelding, is allowed to recover. Standing castration can be performed in more complicated cases. Some authorities have described a technique for the removal of abdominally retained testes from cryptorchid animals, but most surgeons still advocate a recumbent technique, as described below. The primary drawback to standing castration is the risk that, even with sedation and restraint, the horse may object to the procedure and kick or otherwise injure the individual performing the operation.
Жата отырып кастрациялау
Кейбір ветеринарлар жылқыны кастрациялау үшін жалпы анестезияға салуды артық көреді, себебі "хирургиялық көрініс жақсарады және хирург пен науқас үшін (жалпы) қауіп азаяды". Дұрыс жануарларды қарапайым кастрациялауда, жатып кастрациялаудың артықшылықтары: жылқы жатқанда ыңғайлырақ, жақсы асепсис (стерильді орта) сақтауға болады және жақсы гемостаз (қан тоқтату) мүмкін. Сонымен қатар, хирург пен көмекшілерінің тепкілену қаупі де азаяды. Мысалы, крипторхидті жануарларды кастрациялау сияқты күрделі жағдайда, ішкі жамбас арнасына оңай қол жеткізуге болады. Қолданылуы мүмкін бірнеше әдістер бар ("ашық", "жабық" және "жартылай жабық"), бірақ негізгі операция бірдей болады. Дегенмен, жалпы анестезия қауіпсіз емес, оның ішінде анестезиядан кейінгі миопатия (бұлшықет зақымдануы) және нейропатия (нерв зақымдануы), тыныс алу функциясының бұзылуы (V/Q арақатынасының бұзылуы) және жүрек әлсіреуі сияқты жағдайлар кездеседі. Бұл асқынулар жиі кездесетін болғандықтан, кастрация кезінде өлім-жітім көрсеткіші салыстырмалы түрде жоғары болады.
Putting a horse under general anaesthesia for castration is preferred by some veterinarians because "surgical exposure is improved and it carries less (overall) risk for surgeon and patient". For simple castration of normal animals, the advantages to recumbent castration are that the horse is prone, better asepsis (sterile environment) can be maintained, and better haemostasis (control of bleeding) is possible. In addition, there is significantly less risk of the surgeon or assistants being kicked. In a more complex situation such as castration of cryptorchid animals, the inguinal canal is more easily accessed. There are several different techniques (such as "open", "closed", and "semi closed") that may be employed, but the basic surgery is similar. However, general anaesthesia is not without risks, including post anaesthetic myopathy (muscle damage) and neuropathy (nerve damage), respiratory dysfunction (V/Q mismatch), and cardiac depression. These complications occur with sufficient frequency that castration has a relatively high overall mortality rate.
Қамқорлық
Екі әдіспен де жара таза ұсталып, гематоманың пайда болуы немесе іріңдік қабынудың даму қаупін азайту үшін оның еркін дренаждалуына мүмкіндік беру керек. Тетанусқа қарсы сарысу және анальгетиктер (ауырсық басушы дәрілер) қолданылуы қажет, сондай-ақ антибиотиктер де көбінесе тағайындалады. Ісінудің дамуын азайту үшін атты бірнеше күн бойы жетектеп жүрген жөн.
With both castration techniques, the wound should be kept clean and allowed to drain freely to reduce the risk of hematoma formation, or development of an abscess. The use of tetanus antitoxin and analgesics (painkillers) are necessary and antibiotics are also commonly administered. The horse is commonly walked in hand for some days to reduce the development of edema.