Кіріспе

Ат спорты және өнер

Дрессаж ( /d//r//ɛ//s//ɑː//ʒ/ немесе /d//r//ᵻ/'/s//ɑː//ʒ/; dʁɛsaʒ, көбінесе "баптау" деп аударылады) – атпен жүрудің көрмелер мен жарыстарда орындалатын түрі, сондай-ақ кейде тек шеберлікке жету үшін ғана қолданылатын өнер. Халықаралық ат спорты федерациясының анықтамасы бойынша, дрессаж – «атты баптаудың ең жоғары деңгейі», онда «ат пен шабандозы жадыдан алдын ала белгіленген қозғалыстар сериясын орындауға тиіс». Жарыстар әуесқой деңгейден бастап Олимпиада ойындары мен Әлемдік ат спорты ойындарына дейін барлық деңгейде өткізіледі. Оның негізгі мақсаты – жылқының табиғи дене күшін және орындауға дайындығын стандартталған, прогрессивті жаттығу әдістері арқылы дамыту, осылайша атқа мінуге қолайлылығын арттыру. Дрессажбен айналысатын жылқының жаттығулары жетілген кезде, ат тәжірибелі шабандозының минимал әрекеттеріне тез жауап береді. Шабандоз бос және шаршаған көрінбейді, ал жылқы сұралған қозғалысты ынтамен орындайды. Бұл спорттың тарихы бай, оның тамырлары Ксенофонттың еңбектерінде жатыр. Қазіргі заманғы дрессаж Ренессанс дәуірінен бастап дами бастады, Федерико Гризоненің 1550 жылы жарық көрген «Ат міну ережелері» атты еңбегі – Ксенофонттың «Ат шаруашылығы» еңбегінен кейін мың жылдан астам уақыттан бері ат мінегі туралы жазылған алғашқы трактат болды. Бүгінгі күні қолданылатын жаттығу жүйелерінің көп бөлігі классикалық дрессаж әдістерін көрсетеді. Қазіргі заманғы дрессаж жарыстарында, әр деңгейдегі жаттығулардың сәттілігі стандартты аренада орындалатын қозғалыстардың белгіленген сериясы – «тесттер» арқылы көрсетіледі. Төрешілер әрбір қозғалысты тест деңгейіне сәйкес стандарт бойынша бағалайды және әрбір қозғалысқа нөлден онға дейін ұпай береді – нөл «орындалмаған», ал 10 «көмекей». 9 ұпай өте жақсы және жоғары баға саналады, ал барлық 6 ұпайларын алған (немесе жалпы 60%) бәсекелес келесі деңгейге өтуді қарастыруы керек.

Дрессерлік жылқылар

Олимпиадада және басқа да халықаралық FEI жарыстарында ең көп кездесетін жылқы тұқымдары – дрессажға арналған жылы қанды жылқылар. Классикалық дрессаж жаттығулары мен "жерден көтерілу" (төменде сипатталғандай) элементтерін қамтитын өнер көрсетулерде "барокко" жылқы тұқымдары танымал және осы ерекшеліктер үшін арнайы өсіріледі.

Арена

Аренаның екі өлшемі бар: кішкентай және стандартты. Әрқайсысында дрессаж сынақтары үшін аренаның айналасындағы позицияларға әріптер тағайындалған, бұл қозғалыстардың қайда орындалатынын нақтылайды. Арена шеттерінде қозғалыстың қай жерде жасалатынын көрсететін әріптері бар конустар орналастырылған. Кішкентай арена – және ол дрессаж кезеңіндегі төменгі деңгейдегі жарыстар үшін, сондай-ақ төменгі деңгейдегі кейбір таза дрессаж жарыстары үшін қолданылады. Оның сыртқы жиегіндегі әріптер кіреберіс нүктесінен басталып, сағат тілі бойынша А К Е Н С М Б Ф ретімен орналасқан. Орта сызыққа А-дан қарай жылғанда, олар D X G болады, ал X – E мен B арасында орналасқан. Стандартты арена – және ол таза дрессаж және эвентинг сынақтары үшін қолданылады. Стандартты дрессаж аренасының әріптері A K V E S H C M R B P F. Аренаның ұзын жақтарындағы, бұрыштарға жақын орналасқан әріптер бұрыштардан және бір-бірінен белгілі бір қашықтықта орналасқан. Орта сызықтағы әріптер D L X I G, X қайтадан аренаның ортасында орналасқан. Бұл әріптердің не үшін таңдалғаны туралы әртүрлі болжамдар бар. Көптеген адамдардың пікірінше, неміс кавалериясының казармалары арасында 20 × 60 метрлік алаң болған, онда әріптер есіктердің үстіне жазылған. Орта сызықтан басқа, аренада орта сызық пен аренаның ұзын жағы арасында орналасқан екі "тоқсандық сызық" та бар. Алайда, олар көбінесе, тіпті еркін стильден басқа жарыстарда қолданылмайды. Сынақ басталғанда, жылқы А әрпі орналасқан жерде аренаға кіреді. Мүмкіндігінше, бұл кіреберіс сынақ барысында жабылуы керек. Дегенмен, бұл әрқашан логистикалық тұрғыдан мүмкін болмайды, әсіресе еріктілердің аз болған кішігірім жарыстарда.

Судьялар

Судьялар өздерінің ұлттық федерациясы арқылы судьяның тәжірибесі мен даярлығына байланысты тіркеледі, ал ең біліктілері халықаралық жарыстар үшін FEI-де тіркеледі. Судьялар субъективтілік шегінде мүмкіндігінше дәйекті баға беруді қамтамасыз ету үшін қатаң реттеледі, және FEI жарыстарында барлық судьялардың соңғы көрсеткіші бір-бірінен бес пайызға жуық болуы күтіледі. C орнында әрқашан бір судья отырады, бірақ жоғары деңгейдегі жарыстарда аренаның әртүрлі жерлерінде жеті судья болуы мүмкін – C, E, B, K, F, M және H орналасқан жерлерде, бұл жылқының әр қозғалысын барлық бұрыштардан көруге мүмкіндік береді. Мысалы, жылқының диагональ бойымен түзу бағытта жүруін M және H орналасқан судьялар бағалай алады.

Судьялардың орналасқан жерлері оларға ең жақын әріптермен белгілі болғанымен, тек C, B және E орналасқан судьялар ғана тікелей олардың маркерлерінің артында отырады, ал қалған судьялар қысқа жақтарда (C-мен бір жазықтықта, M және H үшін арена шетінен екі метр қашықтықта, ал F және K үшін аренаның А шетінен және ұзын жағынан бес метр қашықтықта) орналасады, әріп көрсеткендей ұзын жақта емес.

Жарыс

Дрессировка жарыстары қиындық деңгейі жоғарылап келе жатқан жеке сынақтар сериясынан тұрады. Ең тәжірибелі ат пен шабандоз жұптары Fédération Équestre Internationale немесе FEI деп аталатын халықаралық ат спортын басқарушы орган жазған FEI сынақтарын орындайды. Қазіргі заманғы жарыстардың ең жоғары деңгейі – Гран-при деңгейі. Бұл деңгейлік сынақ Олимпиада ойындары, Дрессаж әлем кубогы және Әлемдік ат спорты ойындары сияқты беделді халықаралық жарыстарда (CDI) өткізіледі. FEI ережелерімен жүргізілетін дрессировка келесі деңгейлерді қамтиды: "кішкентай тур" (Prix St. Georges және Intermediate I), Intermediate A, Intermediate B және "үлкен тур" (Intermediate II, Гран-при және Гран-при арнайы). Сонымен қатар, әр елдегі ұлттық федерациялар (мысалы, Америкадағы USDF, Британдық дрессировка, Австралиядағы дрессировка және т.б.) реттейтін төрттен алтыға дейін төменгі деңгейлер бар, кейде одан да көп. Төменгі деңгейлерде жылқыдан негізгі қимылдар, салыстырмалы түрде үлкен шеңберлер және халықаралық деңгейлерге қарағанда төменгі жинақылық талап етіледі. Ең төменгі деңгейлерде бүйірлік қимылдар міндетті емес, ал жылқы жетілген сайын, аяқ берілу, иық кіргізу, немесе артқы жағын кіргізу сияқты қимылдар біртіндеп енгізіледі, осылайша жылқы FEI деңгейлерінде бәсекелесе алады. Жарыстардан бөлек, дрессировканың классикалық дәстүрі де бар, онда дрессировканың дәстүрлі жаттығуы өнер түрі ретінде жалғастырылады. Дрессировканы қалыптастырған шеберлердің дәстүрі Венадағы испандық ат үстінде жүзу мектебі, Лиссабондағы Португалияның Escola Portuguesa de Arte Equestre және Франциядағы Саумердегі Cadre Noir арқылы сақталған. Бұл мектептің оқыту әдістері португалдық және испандық бұқа күресі көрсетілімдерінде де қолданылады.

Жазу

Скрипинг (сонымен қатар қаламмен жазу немесе жазу деп те аталады) – дрессаж жарыстарында төрешілердің бағалары мен түсініктемелерін жазу, осы арқылы төрешілердің назары тек өнерпаздың өнеріне шоғырланған болады. Бұдан өзге, скрипинг жасаушы әрбір қатысушының жеке куәлігін тексеруі, бағаларды тіркеушілерге тапсыру алдында сынақ парақтарының толық және қол қойылған болуын қамтамасыз етуі керек. Скрипинг жасаушы дрессаж терминологиясын білуі, шағын киім киюі және оқылатын жазуға ие болуы тиіс. Сондай-ақ, скрипинг жасаушы кәсіби манерада болуы, бейтараптылығын сақтап, әңгімеге араласпауы және ешқандай пікір білдірмеуі керек. Қысқартуларды пайдалануға рұқсат етіледі, егер олар қабылданған және түсінікті болса. АҚШ Дрессаж Федерациясының мәлімдемесіне сәйкес, "Кез келген адам оқу көрсетуде скрипинг жасауға ерікті болып қатыса алады. Оқу көрсетулер ресми жарыстар ретінде танылмайды, бірақ бұл сынақтарды орындау немесе судья үшін скрипинг жасауды үйренудің тамаша тәсілі. Оқу көрсетуде және төменгі деңгейде скрипинг жасағаннан кейін, сіз ресми жарыстарда және тіпті FEI деңгейіндегі жарыстарда скрипинг жасауға өтініш бере аласыз." Скрипинг жасау судьялардың біліктілігін арттыру және жоғары деңгейге өту үшін оқу процесінің маңызды бөлігі болып табылады.

Ритм және тұрақтылық (Takt)

Ритм, қадам, темп және үлгілілік тік және иісті сызықтарда, бүйірлеме жұмыстарда және өтулер кезінде бірдей болуы керек. Ритм – бұл қадамдардың тізбегі, ол тек таза қадам, таза шабыс және таза тепкішті қамтуы тиіс. Қадамның үлгілілігі, яғни тазалығы, қадамның тегіс және бірқалыпты болуын қамтиды. Егер шабандоз таза қадамдарды орындай алса немесе қадамдардың бұзылуынан сақтаса, онда ол одан қиын жаттығуларды орындауға дайын болуы мүмкін. Тіпті өте қиын пиаффеде де үлгілілік сақталады: жылқы орында тұрып, алдыңғы және артқы аяқтарын ырғақпен көтереді.

Тынығу (Losgelassenheit)

Пирамиданың екінші деңгейі – серпіліс (босаңсу). Аттың серпілгендігін тегіс, икемді қадамдарынан, арқасының икемді қозғалысынан, құйрықтың маятниктей шайқалуынан, басының босаңсуынан, желімді ұстағышты жұмсақ шайнауынан және мұрыннан тыныш дем алуынан байқауға болады. Ат тегіс өтулер жасайды, жақтан-жаққа оңай иеленуге келеді және еліктер ұзартылғанда байланысқа ерікті түрде төмен созылады.

Байланыс (Anlehnung)

Байланыс – пирамиданың үшінші деңгейі – жылқының итеру күшінің нәтижесі болып табылады және ешқашан атқа отырған адамның қолымен тартып қол жеткізілмеуі керек. Атқа отырған адам жылқыны жұмсақ қолдарға созуға ынталандыруы керек, бұл жылқыға мойнының төменгі жағын көтеріп, жетекке келуіне мүмкіндік береді, және әрқашан жануардың басының табиғи қозғалысын ұстануы тиіс. Жылқы екі тізгінмен де тең байланыста болуы керек.

Тікелей (Geraderichtung)

Аттың артқы аяқтары түзу және иілген сызықтарда алдыңғы аяқтарының жолын ұстанса, ал денесі қозғалыс бағытын сақтайтын болса, онда ат түзу болады. Түзулік атқа өзінің күшін тепе-теңдік орталығына тікелей бағыттауға және мінгеннің қолдарының көмегін артқы жағымен байланыстыруға мүмкіндік береді. Аттың түзулігін жетілдіру үшін "иық кіргізу" атты жиі қолданылатын жаттығу бар. Бұл жаттығу аттың түзулігінің, сондай-ақ жинақылудың бастамасы болып табылады және аттың күшін арттыруға көмектеседі. Сондықтан, әуедегі қимылдардың ат пен шабандоздағы ептілік, сезімталдық және физиологиялық қабілеттерді дамытуға арналған жаттығулар болғаны, оларды жауынгерлік қолданудың орнына ықтимал.

Дрессерлер

Атпен сезімтал және жүйелі жаттығуды сипаттаған, бүгінгі күнге дейін сақталған еңбектерді жазған алғашқы практик грек генералы Ксенофонт (б.з.д. 427 – 355) болды. Оның өмір сүргеніне 2000 жылдан астам уақыт өтсе де, оның идеялары әлі де кеңінен мақталады. Ренессанс кезеңінен бастап, көптеген ерте заманғы жаттықтырушылар атты жаттықтыру тақырыбында жазуға кірісті, олардың әрқайсысы өз алдыңғыларының жұмысын дамытып, кеңейтті, соның ішінде Федерико Гризоне (16 ғасырдың ортасы), Антуан де Плувинел (1555–1620), Уильям Кавендиш, 1-ші Ньюкасл герцогы (1592–1676), Франсуа Робишон де Ла Герениер (1688–1751), Франсуа Баучер (1796–1873) және Густав Штайнбрехт (1808–1885). 20 ғасырда Дрессаж жаттығулары мен техникалары туралы жазу және оқыту көбейді, өйткені бұл саладағы Олимпиадалық ат спортының ықпалымен халықаралық спорт түріне айналды.

Тақырыбы

Рұқсат етілген көкжиектер (мұрындықтар), ат жабдықтары және т.б. ережелері өзгермелі және нарыққа жаңа стильдер мен жабдықтар енгізілген сайын өзгеріп отырады. Дрессаж аттары минималды жабдықпен көрсетіледі. Оларға сынақ кезінде аяққап (тырнаққап немесе қоңырау аяққаптарды қоса алғанда) немесе бинт (құйрық бинтін қоса алғанда) киюге рұқсат етілмейді, сондай-ақ жарыс алаңында мартингаль немесе дрессировкаға арналған құралдарды, мысалы, тартымды немесе жүгіріп тізгін немесе жапсырманы киюге рұқсат жоқ. Дрессаждың ресмилігіне байланысты, ат жабдықтары көбінесе қара былғарыдан жасалады, бірақ кейде қоңыр түстісі де кездеседі. Дрессажға ат міну үшін ағылшын стиліндегі ат жабдығы қажет, атап айтқанда, осы дисциплинаға арналған "дрессаж жабдығы". Ол ұзын және тік седел жапсырмасымен, дрессажшының аяғын бейнелейтін (жамбас буынында сәл иілген, терең отырық және көбінесе айқын тізелік блогы бар) жабдықталған. Дрессаж жабдықтарында билеттер ұзын, ал басқа ағылшын жабдықтарына қарағанда қысқа тізгіш қолданылады, бұл ат мінушінің аяғы астындағы белдіктер мен құлыптарды азайтады. Жабдық көбінесе төртбұрышты, ақ седел төсенішінің үстіне орналастырылады. Ақ седел төсенішінде түрлі түсті жиектерге рұқсат етіледі. FEI кластарында дрессаж жабдығы міндетті, бірақ төменгі деңгейлерде кез келген қарапайым ағылшын жабдығын қолдануға болады. Дрессаждың төменгі деңгейлерінде етікке жай ғана көкжиек, құлап тұрған мұрындық немесе жарқыраған мұрындық кіреді. Қазіргі уақытта құлап тұрған мұрындықтар сирек кездеседі, ал жарқыраған мұрындықтар жиірек қолданылады. Жоғарғы деңгейлерде қос тізгішпен жай ғана көкжиек қолданылады. Сегіздік пішіндес (немесе Гракл) мұрындықтар таза дрессажда рұқсат етілмейді, бірақ олар жарыс дрессаж кезеңінде рұқсат етіледі. Ат мінушілерге Kineton мұрындықтарын қолдануға рұқсат жоқ, өйткені олардың әсері күшті. Бүркіттің маңдай жолағында моншақтар мен түрлі түсті жиектерге рұқсат етіледі. Дрессаж атының сыртқы түрі сынақ бағалауда ескерілмейді.

Жүргізуші киімдері

Атты-сабақты салт аттылар, жылқылары сияқты, ресми киіммен киінеді. Жарыста олар ақ, кремді немесе ашық түсті шалбар киеді, көбінесе отырыстарын сақтап тұруға көмектесетін толық былғарыдан тігілген, ақ жейде және кішкентай шыналы галстук тағады. Қолғаптар көбінесе ақ болады, бірақ тәжірибесі аз салт аттылар немесе төменгі деңгейдегілер қара түсті таңдайды, себебі ақ қолғаптар тәжірибесіз салт аттының қолының қимылын күшейтіп көрсетеді. Пальто әдетте металл түймелері бар қара түсті болады, бірақ терең көк түсті де кездеседі. Жоғары деңгейдегі жарыстарда салт аттылар қарапайым дрессаж пальтосының орнына сары жилет немесе жилет ұштары бар құйрықты жакет (шадбелли) киеді. Салт аттылар көбінесе биік етік киеді, бірақ төменгі деңгейдегілер жартылай саяқталған далалық немесе падок етіктерін кие алады. Жоғары деңгейдегі жарыстарда тілшектер міндетті, ал салт аттылар оларды дұрыс пайдалану үшін аяқтарын тұрақты ұстауы керек. Бишікті кез келген жарыста, CDI немесе ұлттық чемпионаттан басқа, алып жүруге болады, ал оның ұзындығы реттеледі. FEI жарыстарының дрессаж кезінде аренаға кіргенде немесе тест жүргізілгенде бишіктерге рұқсат етілмейді. USEA сынақтарында (USEF/USEA чемпионаттары мен USEA чемпионатының бөлімдерін қоспағанда) 120 см-ден аспайтын бишіктерді кез келген уақытта пайдалануға болады. Егер салт аттының шашы ұзын болса, оны әдетте шаш тормен немесе шоу-бумен жинап тағады. Шаш торы шаштың түсіне сәйкес келеді, ал шоу-бу – шаш қысқышы немесе шаш байлағышы бар шағын лента және тығыз шаш торынан тұрады, көбінесе қара түсті болады. Төменгі деңгейдегі салт аттылар дерби, аңшылық бас киім немесе ASTM/SEI мақұлдаған ат спорты шлемін кие алады. АҚШ-та ресми жарыстарда кіші жастағы және төртінші деңгейдегі салт аттылар құлау кезінде бас жарақаттарынан қорғану үшін ASTM/SEI мақұлдаған шлем киюі міндетті. Жоғары деңгейдегі жарыстарда салт аттылар дәстүрлі түрде пальтосына сәйкес келетін жоғары шляпа тағады, бірақ шлемдерді пайдалану заңды және оның танымалдығы артып келеді. FEI жарыстарында әскери қызметкерлер, полиция, ұлттық тұқымдықтар, ұлттық мектептер мен ұлттық институттардың мүшелері азаматтық салт аттыларға талап етілетін киімнің орнына өздерінің қызметтік киімдерін кию құқығын сақтайды.