Кіріспе
Ат спорты (лат. equester, equus, 'атшы', 'ат') жалпы атпен жүру (британдық ағылшын тілінде) немесе жылқыға мініп жүру (американдық ағылшын тілінде) деп белгілі және атпен жүру, керу, және акробатикалық жаттығулар сияқты түрлерін қамтиды. Бұл кең ауқымды сипаттамаға жылқыны еңбек ету, көлік құралы ретінде пайдалану, демалыс, көркемдік немесе мәдени шаралар, сондай-ақ бәйге жарыстары үшін қолдану кіреді.
Ат спорты саласының жалпы сипаттамасы
Жылқылар практикалық жұмыс мақсатында – мысалы, полиция қызметінде немесе ранчода мал бағу үшін – үйретіліп, айдалды. Олар сондай-ақ, дрессаж, төзімділікпен жүріс, көпсайыстық, реининг, конкур, тікұю, шатырмен тікұю, вольтижировка, поло, ат жарысы, керу және родео сияқты бәсекелі спорт түрлерінде де қолданылады (қосымша мысалдар үшін осы мақалада тізілген басқа ат спортын қараңыз). Көптеген танымал жарыс түрлері жылқылардың түрлі салада өнер көрсететін ат шоуларында біріктіріледі. Жылқылар (және басқа да жылқы туыстастар, мысалы, есектер) бәсекеге қатыспайтын демалысқа – мысалы, түлкі аулауға, жолмен саяхаттауға немесе серуендеуге қолданылады. Әлемнің кез келген жерінде жылқы жолдарына қоғамдық қол жеткізілім бар; көптеген саябақтар, ранчолар және қоғамдық ат қоралары басқарылатын және тәуелсіз жүріс мүмкіндіктерін ұсынады. Жылқылар сондай-ақ, адам денсаулығы мен эмоционалдық дамуын жақсарту үшін, арнайы пара-аттық жарыстарда да, бәсекеге қатыспайтын атпен жүру арқылы да емдік мақсатта қолданылады. Жылқылар керу жарысында, ат шоуларында және тарихи қайта жарату немесе рәсімдер сияқты басқа да көрмелерде, көбінесе көліктерді тарта отырып қолданылады. Әлемнің кейбір аймақтарында олар әлі де ауыл шаруашылығы сияқты практикалық мақсаттарда пайдаланылады. Жылқылар мемлекеттік қызметте, дәстүрлі шараларда (парадтар, жерлеу рәсімдері), полиция және ерікті атты патрульдерде, сондай-ақ іздеу-құтқару жұмыстарында қолданылады. Ат жаттығу залы ат пен атты әр түрлі ауа райында жаттықтыруға, сондай-ақ жабық үй ішінде жарыс өткізуге мүмкіндік береді.
Жылқыны пайдалану тарихы
Жылқының үйретілген уақыты және алғаш рет қашан мінгендігі туралы пікірталас болғанымен, ең жақсы бағалау бойынша жылқылар шамамен б.з.б. 3500 жылы алғаш рет мінген. Б.з.б. 3000 жылдары Днепр және Дон өзендері маңында адамдар жылқылардың аузына біт салған деген деректер бар, себебі сол жерде жерленген бикештің тістері біт қолданылғанын көрсетеді. Дегенмен, жылқының жұмысқа тартылғанына ең нақты археологиялық дәлел – жылқыны керуге пайдалану. Б.з.б. 2500 жылға қарай жерленген көліктер жылқының жұмыс жануары ретінде пайдаланылғанына тікелей куәлік етеді. Ежелгі заманда көлік соғыстарынан кейін жеңіл және ауыр атты әскерлер үшін соғыс аттары қолданылды. Жылқы бүкіл әлемдегі адамзат тарихында соғыста да, көлік, сауда және ауыл шаруашылығы сияқты бейбіт мақсаттарда да маңызды рөл атқарды. Жылқылар Солтүстік Америкада мекендеген, бірақ мұз дәуірінің соңында жойылып кеткен. 1493 жылы Колумбтың екінші саяхатынан бастап, еуропалық саяхатшылар Солтүстік Америкаға жылқыларды қайта әкелді. 1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында ат спорты секіру жарыстарымен бірге Олимпиадалық спорт түрі ретінде енгізілді.
Ат жарысы
Адамдар көптен бері қай жылқының ең жылдам екенін білуге ұмтылған, ал жылқы жарысының тамыры көне заманға дейін барып жетеді. Жылқы жарысына тікелей байланысты құмар ойындар да ұзақ тарихқа ие. Тазақан жылқылар жарыс тұқымы ретінде ең басты беделге ие, бірақ басқа тұқымдар да жарысқа қатысады.
Халықаралық және олимпиадалық спорт түрлері
Алғашқы рет 1900 жылы қазіргі Олимпиада ойындарына ат спорты түрлері енгізілді. 1912 жылға қарай, бүгінге дейін көрініп тұратын Олимпиаданың үш түрі де ойындардың құрамына кірді. Төмендегі жарыс түрлері бүкіл әлемде мойындалған және Олимпиада ойындарының ат спорты жарыстарының бөлігі болып табылады. Олар Халықаралық ат спорты федерациясының (FEI) ережелерімен басқарылады. Дрессировка (француз тілінде "жаттығу") – жылқыны жоғары деңгейдегі серпіліс, жинақталу және бағынуға қарай біртіндеп дамыту процесі. Бәсекелес дрессировканың мақсаты – жылқының бос жүріп, ойланбастан жасайтын табиғи қозғалыстарын, талап бойынша орындауын көрсету. Шоу-жампыр – бұл уақыт бойынша бағаланатын жарыс, онда ат пен шабандоздың белгілі бір ретпен тізілген кедергілерді ең аз бас тартумен немесе құлатумен секіру қабілеті бағаланады. Шоу-жампыр – қазіргі заманғы бесқырдың бес түрінің бірі. Эвентинг, сондай-ақ біріктірілген жаттығу, ат сынақтары, үш күндік жарыс, әскери жарыс немесе толық сынақ деп те аталады, дрессировканың бағынуын, шоу-жампырдың спорттық қабілетін және кросс-кантри кезеңінің талаптарын біріктіреді. Соңғысында жылқылар ағаштар, тас қабырғалар, жартастар, орлар және су сияқты жылжымайтын кедергілерден секіріп, "оптималды уақыт" ішінде жарыс жолын аяқтауға тырысады. Бұрын "Стипл-чейз" кезеңі де болған, бірақ қазір көптеген ірі жарыстардан Олимпиада стандартына сәйкес келтіру үшін алынып тасталды. FEI басқаратын, халықаралық деңгейде мойындалған, бірақ Олимпиада бағдарламасына кірмейтін жарыс түрлері: біріктірілген керу, төзімділік, реининг және вольтижировка. Бұл жарыс түрлері төрт жыл сайын FEI Дүниежүзілік ат спорты ойындарының құрамына кіреді және басқа жылдары жеке әлем чемпионаттарын өткізе алады. FEI сонымен қатар атпен ойнау және шатыр тігуді өзінің екі аймақтық жарыс түрі ретінде таниды.
Жылқы көріністері
Жылқы көрмелері әлемнің түкпір-түкпірінде, сан алуан жарыс түрлерімен, жабдықтармен, киім-кешекпен және бағалау стандарттарымен өткізіледі. Дегенмен, жылқы көрмелерінің көптеген жарыс түрлерін келесі негізгі санаттарға бөлуге болады:
Теңескеру, кейде отырыс және қолдау немесе атшылық деп аталады, бұл жарыстарда міншінің формасы, стилі және шеберлігі бағаланады. Жақсы көрініс, тегіс жүріс немесе мінез сыныптарында жылқы тегіс жерде (секірмей) жүріп, мінез-құлқы, өнері, қозғалысы, стилі және сапасы бойынша бағаланады. Жетектеп көрсету, тұқымдық немесе дене бітімі сыныптарында жылқыны жерде жетектеп әкеледі және дене бітімі мен тұқымдық мал ретінде сәйкестігі бойынша бағалайды. Жылқыны атпен айдау сыныптарында жылқыны мінбестен, айдап жүргізеді, бірақ мінез-құлқы, өнері және сапасы бойынша бағаланады. Тосқауылдардан секіру немесе тосқауылдардан өту – бұл секіру және аңшылық көрсетулерін қамтиды, онда жылқы мен міншілер кедергілерді секіруі керек.
Equitation, sometimes called seat and hands or horsemanship, refers to events where the rider is judged on form, style and ability. Pleasure, flat or under saddle classes feature horses who are ridden on the flat (not jumped) and judged on manners, performance, movement, style and quality. Halter, in hand breeding or conformation classes, where the horse is led by a handler on the ground and judged on conformation and suitability as a breeding animal. Harness classes, where the horse is driven rather than ridden, but still judged on manners, performance and quality. Jumping or Over Fences refers broadly to both show jumping and show hunter, where horses and riders must jump obstacles.
Ағылшындық атпен жүру
Классикалық Олимпиадалық жарыстардан басқа, келесі бәсекелестік түрлері кездеседі. Солтүстік Америкада оларды батыс салт аттыларымен салыстырғанда "ағылшын стиліндегі атпен жүру" деп атайды; әлемнің басқа жерлерінде, егер айырмашылық қажет болса, олар әдетте "классикалық атпен жүру" деп сипатталады: мүйіз жоқ. Аңшылық кластар мен ханттер кластары жылқының қозғалысын және қоршауларды еңсеруге қолайлы формасын бағалайды. Типикалық шоу ханттер бөлімінде қоршаулар арқылы өту сабақтарынан басқа "ханттер ат үстінде" немесе "тұрақты" сабақтары (кейде "хак" сабақтары деп аталады) болады, онда жылқының орындалуы, мінез-құлқы және қозғалысы секірусіз бағаланады. Ханттерлер ұзын, жалпақ тізелі жүгірумен (тротпен) жүреді, кейде оны "гүл кесуші" деп атайды, бұл жақсы ханттер даладағы гүлдерді кесіп тастай алады дегенді білдіреді. Шоу ханттер жарыстарындағы қоршаулар арқылы өту сабақтары жылқының формасына, мінез-құлқына және трассаны тегіс өтуіне байланысты бағаланады. Жақсы секіру формасы бар жылқы тізесін жоғары көтеріп, жақсы серпіліспен секіреді. Ол сонымен қатар, қоршаулар арасындағы белгілі бір қашықтықта дұрыс қадамдар жасау үшін жеткілікті ұзақ қадаммен бақылаумен жүгіруге немесе шабуға қабілетті болуы керек. Ханттер кластары мерзімделетін секіруші кластардан және аттеңдеу кластарынан ерекшеленеді, онда аттеңдеушінің орындалуы басты назарда болады. Ханттер стилі түлкі аулауға негізделген, сондықтан ханттер бөліміндегі қоршаулар әдетте секіруші бөліміндегі қоршаулардан гөрі табиғи түстерге боялған. "Олимпиадалық дисциплиналар" деп сипатталған жарыс, шоу-жампыру және дрессаж – бұл Солтүстік Америкада кейде "ханттер орыны" санатына кіретін "ағылшын" ат спортының түрлері. Седло-орындық, негізінен американдық дисциплина, бірақ соңғы кезде Оңтүстік Африкада да танымал бола бастады, ол американдық седло-орындық және Теннесси уокер сияқты биік қадамды және жүріс-тұрысты тұқымдардың жанды қозғалысын ең жақсы көрсету үшін жасалған. Араб және Морган тұқымдарын АҚШ-та да седло-орындық стилінде көрсетуге болады. Әдетте үш негізгі бөлім болады. Парк бөлімдері ең жоғары әрекетті жылқыларға арналған. Лезер бөлімдері әлі де жанды әрекетті баса көрсетеді, бірақ одан аз, мінез-құлық анимациядан жоғары тұрады. Плантациялық немесе елдік бөлімдердегі анимация ең аз (кейбір тұқымдарда жылқылар жалпақ табанды болады) және мінез-құлыққа ең көп көңіл бөлінеді. Шоу-хак – бұл ең алдымен Ұлыбританияда, Австралияда және британдық дәстүрлерге ықпал еткен елдерде кездесетін жарыс, онда жылқының әдемі сыртқы түрі, тамаша жүріс-тұрысы және өзін-өзі ұстауы бағаланады. Осыған байланысты атпен жүру жарысы да бар.
Батыс атпен жүру
Батыс атпен жүру дәстүрі испан отарлаушылары Америкаға әкелген мал өсіру және соғыс салтынан пайда болды. Жабдық пен атқа отыру стилі Америкалық Батыстағы ранчоларда ковбойдың жұмыстық қажеттіліктеріне сай дамыды. Батыс стиліндегі атқа отырудың ең айқын ерекшелігі – батыс үстінжігі, ол ұзақ сағат бойы жұмыс істегенде ат пен атты қолдау үшін берік үстінжік ағашымен жабдықталған. Батыс үстінжігінде мал арқандағаннан кейін лариатты ұстап тұруға арналған мүйіз (түйме), кең етектер және кейде алдыңғы және артқы етектер болады. Орындықтың тереңдігі атқа отыру түріне байланысты: баррель жарысы немесе сиырларды айдау үшін терең орындық, ал жалпы ранчо жұмысы немесе бик күресі үшін көбірек жазық орындық. Дайын батыс аттарынан бір қолмен босаң тізгінмен орындау талап етіледі. Батыс бауырының бас жағында Snaffle немесе curb бітісі қолданылуы мүмкін. Жастар аттарда босал стиліндегі хакамор немесе әртүрлі механикалық хакаморлар сияқты бітіссіз бауыры да кездеседі. Вакеро стиліндегі жаттығуларда жаттығудың кейбір кезеңдерінде "екі тізгін" деп аталатын босал мен бітістің үйлесімі қолданылады. Стандартты батыс бауыры мұрын таспасынан айырылған және әдетте ағылшын Веймут немесе пелхам бауырына қарағанда ұзын сабақтары бар curb бітісіне бекітілген бір тізгіннен тұрады. Батыс бауырында аттың құлағының алдынан өтетін қас жақтауы немесе "бір құлақ" тізбегі (кейде екі) болады. Батыс тізгінінің екі стилі қалыптасты: Техас дәстүрінің толық бөлінген ұзын тізгіні немесе Калифорния дәстүрінің "Ромал" тізгіні, ол ұзын бір тіркемесі (ромал) бар жабық тізгін, оны квирт ретінде пайдалануға болады. Қазіргі заманғы родеодағы уақыттық жарыстарда кейде ромалсыз жабық тізгін қолданылады. Батыс аттылары ұзын жеңді көйлек, ұзын шалбар немесе джинс, ковбой ботинкасы және кең қалпақты ковбой шапаны киеді. Атты қорғау үшін былғарыдан жасалған шапан (чапс) киюге болады. Жарыста аттылар жұмыстағыдан гөрі жарқын түстер мен жоғары сапалы маталарды таңдайды. Әсіресе, батыс жарыс сияқты ат шоуларында жабдықтар көбірек безендірілуі мүмкін. Үстінжіктерге, бітістерге және бауырына көп мөлшерде күміс қосылады, ал аттының киімдеріне ашық түстер, тіпті страздар немесе тізбектер қосылуы мүмкін.
Уақытша оқиғалар
Барельді жарыстар мен таяқпен иілу – родеода және гимнастикада немесе О Мок Седе кездесетін уақытпен өлшенетін жылдамдық пен ептілік сынақтары. Гимнастикада немесе О Мок Седе ерлер де, әйелдер де жылдамдық жарыстарында қатысады; алайда, көптеген кәсіби, ресми родеоларда барельді жарыстар әйелдер спорты болып саналады. Барельді жарыста ат пен аттысы барабандардың үш жапырақ пішінді орналасуының айналасын жылдам шабады, барабандарды құлатпай кескілесе бұрылады. Таяқпен иілуде ат пен аттысы тік орнатылған алты таяқтан тұратын тізбек бойымен жүгіреді, қайырып, таяқтардың арасымен өтеді, қайтадан бұрылып, кері өтеді, содан кейін бастапқы нүктеге оралады. Атты күрес – «Булдоггинг» деп те аталады, бұл родеодағы жарыс, онда аттысы жүгіріп келе жатқан жылқысынан бұқаға секіріп, оны мүйізінен ұстап, жерге құлатады. Бұл родеодағы атты үшін ең қауіпті жарыс болуы мүмкін, себебі жылқыдан баспен алға секіріп түсіп, бұқаны жіберіп алу немесе бұқа аттының үстіне құлау қаупі бар, кейде мүйіздерімен бірінші болып. Ешкі байлау – әдетте әйелдерге немесе жасөспірім қыздар мен ұлдарға арналған жарыс, ешкіні тізгілеп байлап қояды, аттысы ешкіге қарай шабады, түсіп, ешкіні ұстап, жерге лақтырып, бұзау байлағандай байлайды. Бұл жарыс кішкентай немесе жас аттыларға бұзауларды арқанмен ұстаудың негіздерін оқыту үшін жасалған.
Арқанмен сүйреу
Арқан тарту – жұмыс істейтін ковбойдың күнделікті міндеттеріне негізделген, уақыт бойынша есептелетін бірнеше жарыс. Олар көбінесе бұзаулар мен ересек малды ұстау үшін, таңбалау, ветеринарлық емдеу және басқа да мақсаттарға қатысты болған. Арқан немесе лассо бұзаудың басына немесе ересек малдың мүйізіне тасталады, ал малдың өлшемі мен жасына қарай оны бекітеді. Бұзау арқандауы, сондай-ақ "төмен тарту арқандауы" деп те аталады, онда бұзаудың мойнына лассо тасталады, жылқы тоқтап, арқанға салмақ түсіреді, ал ковбой жылқыдан түсіп, бұзауға жүгіріп, оны жерге құлатып, үш аяғын байлайды. (Егер жылқы бұзауды лақтырып жіберсе, ковбой бұзау тұрып, жұмысты аяқтау үшін уақытты күтуге мәжбүр болады. Жылқының міндеті – арқандау арқылы бұзауды тұрақты ұстау.) Бұл әрекет бүгінгі жұмыс істейтін шаруашылықтарда малды таңбалау, ветеринарлық емдеу және т.б. үшін әлі де қолданылады. Командалық арқандау, сондай-ақ "бас және аяқ" деп те аталады, – родеода ерлер мен әйелдер бірге қатыса алатын жалғыз жарыс. Екі адам толыққанды өгізді ұстап, бағындырады. Бір жылқышы, "бас" атайтын, жүгіріп келе жатқан өгіздің мүйіздерін арқандайды, ал екінші жылқышы, "аяқ" атайтын, өгіздің екі артқы аяғын арқандайды. Мал ұсталғаннан кейін, жылқышылар бір-біріне қарайды және өгізді араларына жеңіл тартып, оның тепе-теңдігін жоғалтады, осылайша нақты өмірде емдеуге мүмкіндік береді. Ажырату арқандауы – бұзау арқандауының жеңіл түрі, онда өте қысқа лассо қолданылады, ол арқанмен және жалаумен ат мүйізіне бекітіледі. Бұзау арқандалған кезде, жылқы тоқтап, бұзаудың жүгіруіне мүмкіндік береді, ал арқан мен жалау аттан ажырылғанда уақыт аяқталады. АҚШ-та бұл жарысқа көбінесе әртүрлі жастағы әйелдер мен 12 жасқа дейінгі ұлдар қатысады, ал кейбір елдерде дәстүрлі бұзау арқандауға қарсы тұратын жерлерде екі жынысты аттегендер де қатысады.
"Қара материал" байқауы
Көпшілік пікірге қарамастан, қазіргі заманғы "бронктардың" көпшілігі жабайы жылқылар емес, көбінесе тәлім-тәрбиесі бұзылған мінетін аттар немесе арнайы секіруге шағылыстырылған жылқылар болып табылады. Бронкпен жүру – родеода екі бөлім бар: жалаңаш бронкпен жүру, онда ат теміршісі былғары арқан немесе жабдықтан тек бір қолымен ұстап, секіретін жылқымен жүреді, және сəулетті бронкпен жүру, онда ат теміршісі қауіпсіздік үшін мүйізі жоқ, өзгертілген батыс сəулетімен жүреді және жылқының жетек тоғасымен байланған өрілген арқанды ұстап тұрады. Бұқаға мініп жүру – техникалық тұрғыдан ат спорты емес, себебі каубойлар жылқыға емес, толық бойға жеткен бұқаға мініп жүреді, бірақ жалаңаш бронкпен жүруге ұқсас дағдылар қажет.
Басқа ат спорты
Дүние жүзінде жылқымен айналысудың және спорттың көптеген басқа да түрлері кездеседі. Бұл жарыс сияқты бәсекелестік шаралар да, демалыспен жүргізілетін іс-шаралар да болуы мүмкін.
Денсаулық сақтау мәселелері
Жылқымен жұмыс істеу, міну және оны басқару белгілі бір тәуекелдермен байланысты. Жылқы – үлкен, жемті жануарлар тобына жатады, олардың қашу немесе қарсы тұру инстинкті жақсы дамыған, сондықтан олар жылдам және күтпеген қозғалыстар жасай алады. Атқа отырғанда, аттың басы жерден шамамен [биіктік] биіктікте болуы мүмкін, ал жылдамдығы сағатына [жылдамдық] дейін жете алады. Көрінетін жарақаттар жеңіл түрден бастап өлімге дейін барады. Германияда жүргізілген зерттеуде, жылқымен мінуден велосипедпен жүруге қарағанда жарақат алу тәуекелі жасөспірімдерде 9 есе, ал кішкентай балаларда 5,6 есе жоғары екені анықталды, бірақ мопедпен жүру жылқымен жүруден қауіптірек. Австралияның Виктория штатында мемлекеттік тізілімдерді қарау нәтижесінде, ат спорты мотор спорты және катер спортынан кейін ауыр жарақаттардың үшінші ең көп кездесетін түрі екені анықталды. Грецияда ұлттық тізілімді талдау көрсеткендей, ат спорты және шаруашылық жұмысындағы жарақаттардың көрсеткіші 100 000 адам-жылға 21 құрайды, ал ат жарысымен айналысатын адамдарда бұл көрсеткіш 160 есе жоғары. Басқа да зерттеулерде шлемдер бас жарақатының алдын алуға көмектесетіні айтылды. АҚШ-та әр жылы шамамен 30 миллион адам жылқымен жүреді, нәтижесінде 50 000 адам шұғыл медициналық көмекке жүгінеді (жылына 600 жүргіштен 1 адам). Орегон, Вашингтон және Айдахо штаттарында 679 атпен айналысатын адамдар арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, олардың бестен бірі карьерасының бір кезеңінде ауыр жарақат алады, бұл ауруханаға жатқызуға, операцияға немесе мүгедектікке әкелуі мүмкін. Сауалнамаға қатысқандардың арасында, жаңадан бастағандар кез келген жарақат алу қаупі тәжірибелілерге қарағанда 3 есе, ал кәсіби аттеңдеушілерге қарағанда 5 есе, ал сарапшыларға қарағанда 8 есе жоғары болды. Жарақат алу тәуекелін едәуір төмендету үшін шамамен 100 сағат тәжірибе жинау қажет. Зерттеу авторлары ат спортындағы жарақаттарды алдын алу жұмыстарын жаңадан бастағандарға бағыттау керек деген қорытындыға келді.
Зақымдану механизмдері
Ең көп кездесетін жарақат – аттан құлау, одан кейін тепкілеу, таптау және шағу. Жарақаттардың шамамен төрттен үшi құлаудың нәтижесінде болады. Құлаудың кең мағынасы көбінесе аттың үстіне құлау мен аттан лақтырылуды қамтиды, бірақ егер олар жеке қарастырылса, осы механизмдердің әрқайсысы тепкілеуден жиірек кездесуі мүмкін.
Бас жарақаттары
Атпен жүру – ең қауіпті спорт түрлерінің бірі, әсіресе бас жарақаттарына қатысты. Мысалы, АҚШ статистикасы бойынша, жыл сайын шамамен 30 миллион адам жылқыға мінеді. Орташа есеп бойынша, жылқымен жұмыс істеу кезінде алған жарақаттарынан әр жылы 67 000-ге жуық адам ауруханаға түседі. Олардың 15 000-ы миға ауыр зақым келтіруден ауруханаға жатады. Олардың шамамен 60-ы ми жарақаттарынан әр жылы қайтыс болады. Зерттеулер атпен жүрудің шаңғы тебу, автожарыс және футбол сияқты бірнеше спорт түрлерінен де қауіпті екенін көрсеткен. Қалқансыз аттан құлау, көлік соққанмен тең келеді. Көптеген өлім жағдайлары бас жарақаттарынан туындайды. Осыған қарамастан, Солтүстік Америкада қалқан тағу көрсеткіші сегізден жиырма пайызға дейін бағаланады. Егер қалқан құлаудан соққыға ұшса, көзге көрінбейтін зақым болмаса да, оның құрылымы әлсірейді. Қалқан өндірушілер құлаудан соққы алған қалқанды дереу ауыстыруды ұсынады. Сонымен қатар, қалқандарды үштен бес жылға дейін ауыстыру керек; нақты ұсыныстар өндірушіге қарай өзгереді.
Жарыста қалқанды қолдану ережесі
Көптеген ұйымдар жарыстарда немесе көрме аумағында қауіпсіздік шлемін (қалқанды) қолдануды міндеттейді, ал ережелер шлемді қолдануды міндетті ету бағытында үнемі өзгеріп келеді. 2011 жылы АҚШ Ат спорты федерациясы АҚШ-та ұлттық деңгейде өткізілетін жарыстарда, жарыс алаңында атқа отырғанда шлемді міндетті түрде кию туралы ереже қабылдады. Сондай-ақ 2011 жылы АҚШ Дрессаж федерациясы 18 жасқа дейінгі барлық аттегендерге және төртінші деңгейден төмен деңгейдегі кез келген сынаққа қатысатын барлық аттегендерге жарыста шлем киюді міндетті етті. Егер Prix St. Georges және одан жоғары деңгейдегі жарысқа қатысатын аттеген төртінші деңгейден төмен деңгейдегі сынаққа да қатысса, онда ол атқа отырғанда әрқашан шлем киюі тиіс.
Ат үстінде жүру
Ат үстінде жүру әйелдің жыныстық мүшелеріне зақым келтіруі мүмкін деген ой тарихи, бірақ кейде тіпті бүгінгі күні де танымал, түсініспеушілік немесе қате түсінік, әсіресе ат үстінде жүру қыздық жарғаққа зақым келтіруі мүмкін. Әйел жыныстық мүшелеріне зақым келгендігі туралы дәлелдер аз. Жоғары деңгейдегі спортшы әйелдерде, кіші таз аймағының жарақаттануы сирек кездеседі және белгілі бір спорт түрлерімен байланысты (Кіші таз едені#Клиниктік маңызына қараңыз). Ат спортымен байланысты жарақат "ат теміршілердің кіші таз аймағы" деп аталады. 4 әйел тау велосипедшісі мен 2 әйел ат үстінде жүретін адамдар арасында жүргізілген зерттеу нәтижесінде пациенттерде кіші таз аймағындағы ауырсыну және клиникалық белгілері байқалмайтын өзгерістер анықталды; бұл нәтижелердің ат үстінде жүруге қатысы белгісіз. Ерлер арасында спортпен байланысты жарақаттар ұрық безінің жарақаттануының негізгі себептерінің бірі болып табылады. 52 еркек қатысқан шағын, бірақ бақылаулы, бірақ толыққанды жасырылмаған зерттеуде, ат теміршілерде варикоцеле ат темірші еместерге қарағанда жиі кездеседі. Алайда, бұл екі топтың арасындағы айырмашылық экстремалды тау велосипедшілері мен басқа велосипедшілердің, сондай-ақ тау велосипедшілері мен қара жол велосипедшілерінің арасындағы айырмашылықтармен салыстырғанда аз болды. Атты айдау кезінде шатқаның (контузиялар) және ұрықтың (жабық жарақаттар) жарақаттары 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында хирургтарға жақсы белгілі болған. Аттың алдыңғы бөлігіне соқтығысқаннан болатын жарақаттар нақты айтылған. Жануарларды қорғау тобы Animal Aid жүргізген зерттеуде жыл сайын шамамен 375 жарыс аттары өлетінін, олардың 30% жарыс кезінде немесе жарыстан алған жарақаттан өлетінін көрсетті. Сонымен қатар, жарысқа байланысты аурулардың жиілегені атап өтілді, соның ішінде өкпеден қан кету (жаттығу кезінде туындаған өкпе қан кетуі) және асқазан жарасы. Кейбір шаралардың өзінде зорлық-зомбылық орын алып, көптеген елдерде тыйым салынған. Олардың бірі - атты ұстап тастау, яғни ат үстінде жүгіріп бара жатқан атты алдыңғы аяқтарынан байлап, жерге түсіру. Жарыстың жанама әсерлері де жақында анықталды. 2006 жылы Ұлыбританияда The Observer журналының зерттеуінде жыл сайын 6000-нан 10000-ға дейін аттар шетелде тұтыну үшін сойылып, олардың көп бөлігі жарысқа арналған аттар екені анықталды. Аттың санының артуына байланысты, керексіз аттарды күтіп ұстауға жеткілікті қаражат жоқ. Бұл ірі селекциялық бағдарламаны қысқарту қажеттігіне сұраныс артты.