Кіріспе
12 ғасыр Иерусалимнің патшайымы (r.1167–1174) Мария Комнене (; шамамен 1154 – 1217), латыншасы Comnena, 1167 жылдан 1174 жылға дейін Иерусалимнің патшайымы болды, король Амальриктың екінші әйелі ретінде. Ол Иерусалим Корольдігінде жиырма жыл бойы маңызды рөл атқарды, айлакерлігі мен қатыгездігімен танымал болды. Мария Византия императоры Мануил I Комненнің шөбересі еді. 1167 жылы Амальрикке үйленуі Византия империясы мен Иерусалим Корольдігі арасында одақ орнатуға себін тигізді. 1174 жылы Амальрик қайтыс болғаннан кейін, тәж Марияның келіншегі Балдуин IV-ке өтті, ал ол қызы Изабелламен бірге Наблус қаласына көшіп, патшайым-ана ретінде билік етті. Балдуиннің жалқаулығына байланысты Марияның өгей қызы Сибилла мен қызы Изабелла болашақ мұрагерлер деп есептелді. Мария 1177 жылы Ибелиннің феодалы Балианға үйленді, олардан төрт бала дүниеге келді. 1180 жылдан бастап Мария Сибилла мен оның күйеуі Ги де Лузиньянға қарсы тұрған топтың басшыларының бірі болды. 1185 жылы Балдуин IV қайтыс болды, оның орнына Сибилланың ұлы Балдуин V патша болды. Келесі жылы Балдуин V қайтыс болғанда, Мария мен оның жақтастары оның қызы Изабелланы және күйеуі Торонның Хамфри IV-ті таққа отырғызуды жоспарлады, бірақ Хамфри Сибилла мен Гиге бағынды, олар осылайша Корольдіктегі билігін нығайтты. Мысыр сұлтаны Саладин 1187 жылы Иерусалимге шапқыны жасап, Корольдіктің көп бөлігін басып алды. Сибилла 1190 жылы Ги Акрыны қайтарып алғанда қайтыс болды, ал оның қарсыластары оның билігі осылай аяқталғанын және Марияның қызы Изабелла заңды мұрагер екенін мәлімдеді. Мария Изабелланың Хамфримен жасаған некесін жойды, осылайша жаңа патшайым қабілетті үміткер, Монферраттың Конрадына үйленуге мүмкіндік алды. Мария өзінің барлық одақтастары мен қарсыластарынан өмір сүріп, шөбересі Изабелла II билік құрған кезде қайтыс болды.
Maria Komnene (; c. 1154 – 1217), Latinized Comnena, was the queen of Jerusalem from 1167 until 1174 as the second wife of King Amalric. She occupied a central position in the Kingdom of Jerusalem for twenty years, earning a reputation for intrigue and ruthlessness. Maria was a grandniece of Byzantine Emperor Manuel I Komnenos. Her marriage to Amalric in 1167 served to establish an alliance between the Byzantine Empire and the Kingdom of Jerusalem. When Amalric died in 1174, the crown passed to Maria's stepson, Baldwin IV, and she withdrew with her daughter, Isabella, to the city of Nablus, which she was to rule as queen dowager. Due to Baldwin's leprosy, Maria's stepdaughter, Sibylla, and daughter, Isabella, were regarded as potential successors. Maria married the lord of Ibelin, Balian, in 1177, with whom she had four more children. From 1180, Maria was one of the leaders of the faction opposing Sibylla and her husband Guy of Lusignan. Baldwin IV died in 1185, leaving Sibylla's son, Baldwin V, as king. When Baldwin V died the next year, Maria and her party planned to crown her daughter Isabella and son in law Humphrey IV of Toron, but Humphrey submitted to Sibylla and Guy, who thus solidified their hold on the kingdom. The Egyptian ruler Saladin invaded in 1187, capturing Jerusalem and most of the kingdom. Sibylla died in 1190 while Guy was retaking Acre, and his opponents asserted that his reign had thus ended and that Maria's daughter Isabella was the rightful heir. Maria had Isabella's marriage to Humphrey annulled so that the new queen could marry the more capable candidate, Conrad of Montferrat. Maria died in the reign of her great granddaughter Isabella II, having outlived all her allies and adversaries.
Өмірбаян
Мария Византияның протосебастосы Иоанн Дукас Комнен мен Мария Таронитсаның қызы және император Мануил I Комненнің шөбересі болды. Византия империясы – Левант аймағындағы крестшілер мемлекеттеріне жоғары билік құқығын талап еткен грек православ мемлекеті. Иерусалим Корольдігіндегі христиан шаруалардың көп бөлігі грек православие шіркеуіне жатты, бірақ билеуші топ – франктар – рим католиктері еді. Крестшілер мемлекеттеріне көршілес мұсылман державалары үнемі қауіп төндіріп отырды. Марияның туысы Теодора Комнене Иерусалим патшасы Бальдуин III-нің әйелі болды. Олардың некесінен балалары болған жоқ, ал 1163 жылы Бальдуин қайтыс болғаннан кейін оның орнына інісі Амальрик отырды. Амальрик Иерусалимнің Жоғарғы сотының талабымен Агнес Куртенэймен жасаған некесін бұзуға мәжбүр болды, бірақ ол Папа Александр III-тен олардың балалары Сибилла мен Балдуинды заңды деп жариялауға шағымданып өтінді.
Патшалық
Бизантия империясымен одақ құруды қалап, Амальрик патша вассалдарының кеңесіне құлақ асып, өзінің бас уәзірі Одо Сент-Аманды және Кесария архиепископы Эрнезийді император Мануилге елшілер ретінде жіберді. Амальриктің император туыстарының біреуімен некеге тұру жөніндегі келіссөздер екі жылға созылды. Ақырында Мария таңдалып, Левантқа жіберілді. Ол тамыз айында Тирде бас уәзір мен архиепископпен бірге қонды. Иерусалимнің латын патриархы Неслелік Амальрик оның патшамен некелесуін 1167 жылғы 29 тамызда Тир соборында өткізді. Тарихшы Бернард Гамильтон жаңа патшайымның аса сұлу болмағанын, тіпті оның қолдаушылары да оны мақтамағанын, сондай-ақ оның туысы Теодора сияқты зәулім күйеулікпен қамтамасыз етілмегенін айтады. Мария мен оның үйі крестонос мемлекеттерінде Византия мүдделерін қорғады, бірақ Теодора Балдуин III билік құрған кезеңдегідей, патшайым ретінде үкіметке ықпал етпеді. Анасы патшайым Мелисенденің билігін ескере отырып, король Амальрик пен оның інісі король Балдуин III билікті әйелдерімен бөлісуден сақтанды. Марияның ұлы болмауы да оған қиындық туғызды. 1171 жылы патшайымның нәресте шағында қайтыс болған қызы дүниеге келді. Патшалық жұптың жалғыз тірі қалған баласы Изабелла 1172 жылы дүниеге келді. Патшайым мен оның келіні Балдуиннің арасындағы қарым-қатынас тым жақын болған жоқ. Ол өте амбициялы болып шықты және Балдуиннің өзінің балаларынан кейінгі мұрагерлікке басымдық бергеніне наразы болды. Патшалық некеде ұлдың болмауы алапес ауруға шалдыққан Балдуинге қатысты күдіктер күшейгенде үлкен мәселеге айналды, ол кезде бұл ауру емделмейтін және ұятты саналатын.
Жесір әйел
Марияның күйеуі Амальрик 1174 жылдың маусым айында дизентериямен ауырады. Өлім төсегінде ол бұрын анасының иелігінде болған Наблус қаласын Марияға өсиет етіп, күтімге берді. Ол 11 шілдеде қайтыс болды. Мария таққа мұрагерлік тақырыбындағы келесі талқырысқа қатысқан болуы мүмкін. Басқа ұлы болмағандықтан, Амальрик орнына 13 жасар Болдуин келді, оған әлі күнге дейін мәйектің диагнозы қойылмаған еді. Оның аурудың көрінетін белгілері болғанымен, ол сәл үлкен әпкесі Сибилладан жақсы кандидат саналды, себебі ол қыз және үйленбеген еді. Марияның қызы Изабелланың мұрагерлік талабы мүмкін емес еді, өйткені ол екі жаста болды.
Дипломатиялық рөл
Мария Амальрик қайтыс болғаннан кейін қиын жағдайға түсті; ол жесір патшайым болды, бірақ жаңа патша Бальдуин IV-тің анасы, Куртенэлік Агнес тірі еді. Сондықтан, оның кәмілетке толмаған монарх үшін регенттік құқығы болмады. Сарайда рөлі қалмаған Мария қызымен бірге қоғамдық өмірден шығып кетті. Триполи графы Реймонд III регенттікке келгенде, Агнес сарайға оралды. Бальдуин таққа отырғаннан кейін көп ұзамай, оның мәдениетке шалдыққандығы және мұрагерге ие бола алмайтындығы анық болды. Амалриктың қыздары – Сибилла мен Изабелла маңызды тұлғаларға айналды. 1176 жылы көпшілікке жеткен соң, Бальдуин, Реймондтың регенттігі кезінде крестшілер мемлекеттерін қоршап алған мұсылман сұлтаны Саладин билеген Мысырға жорық жасауды жоспарлады. Бальдуин Мануилден көмек сұрады, ал ол крестшілер мемлекеттерінде Византиялық протекторат құруды қалады. Мария қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шыққандықтан, Иерусалимде императордың өкілі ретінде әрекет етуге болатын емес, сондықтан Мануил Иерусалимнің грек православиелік патриархын қалпына келтіруді ұсынды. Фландрия графы Филипп I 1177 жылы Иерусалимге келді, және оның сюзерені, Франция королі Людовик VII, Еуропаға қайтып келе жатқанда император Мануилмен франко-византиялық одақ туралы келіссөздер жүргізуді тапсырды. Филипп Мысыр жорығына көмектесуі күтілді, бірақ ол бағындырылған аймақтарға билік берілмейтінін түсінгенде, шешімін кейінге шегерді. 1178 жылы ол Византия сарайы туралы кеңес алу үшін Наблусқа Марияға барды. Патшайым жесір, Леванттағы византиялықтармен байланыста болған болуы керек және олардың одақтастарының ынтымақтастық танытпауынан экспедицияны тоқтату ниетін білген болуы мүмкін. Ол Филипке Жоғарғы сот кінәні оған тағайындап, осылайша Мануилмен қарым-қатынасын нашарлататынын түсіндірген болуы мүмкін. Филипп дереу көмек көрсетуге дайын екенін жариялады, бірақ византиялықтар оның шындығына күмәнданып, одақты бұзды.
Ибелиндер одағы
1177 жылдың соңында Мария Ибелиннің Балианға үйленді. Бұл одақ Ибелин әулеті үшін жұбаныш сыйлығы болған болуы мүмкін, себебі Балианның ағасы Болдуинге Марияның келін қызы Сибилламен некелесуге рұхсат берілмеді. Марияның Наблус феодальдық иелігін алғаннан кейін Ибелин ағайындылары Триполи графы Раймонд III-тен кейін корольдіктегі ең ықпалды дворяндарға айналды; Наблуста Ибелин мен Мирабельге қарағанда екі есе көп салт аттылар болды. Олардың одағы бақытты болды және Мария Балианның саясатында маңызды рөл атқарды. Олардың төрт баласы болды: Хелвис, Джон, Маргарет және Филипп. Марияның қайта үйленуі корольдік сарайын басқару мүмкіндігін жойды; бұл қызметті Агнес иеленді, оның Сибилла мен Болдуинге әсері күшейді. Марияның қайнағасы Ибелиннің Болдуині 1179 жылы Саладин тарапынан тұтқынға алынды. Көп болжам бойынша, осы оқиға туралы Мария өзінің атасы Мануилге хабарлаған, нәтижесінде Византия императоры Болдуин үшін үлкен құн төлеп, оны босатып алған. Бірақ 1180 жылдың басында Сибилла Лузиньянның Гайына үйленді, бұл ақсүйектер арасында жарылысқа себеп болды. Гай король, королева анасы және оның туыстары, сондай-ақ Ольтрежордайннің иесі Рейнальд Шатильоннан қолдау алды, ал қарсыластары жесір королева, Ибелин ағайындылары, Триполи графы Раймонд III және Антиохия князі Богемонд III болды. Қазан айында король Болдуин өзінің жарты әпкесі, Марияның қызы Изабелланың Рейнальдтың күйеу баласы Хумфри IV Торонмен никесін бекітті. Бұл Ибелиндердің оны династиялық шиеленісте пайдалануына жол бермеуді мақсат еткен шара еді. Изабелла Хумфридің анасы Стефани Миллимен бірге Керак қамалына жіберілді, ол оның Марияға Наблусқа баруына кедергі келтірді.
Мұсылмандық қауіп
Изабелла мен Хамфридің үйлену тойы 1183 жылдың соңында Керак қаласында өтті. Мария күйеу жігіттің әкесі Рейнольдпен жеке жауласса да, тойға қатысты. Салтанатты мерекелер Салах ад-Дин бастаған мұсылман әскерінің жақындап келе жатқаны туралы хабармен тоқтатылды. Сұлтан жиын туралы естіп, құнды тұтқындарды алу мүмкіндігін арттыру үшін шабуылды мұқият жоспарлады. Шығармашыл Эрнульдің Керак қоршауы туралы баяндамасын, оның қамқоршысының әйелі Мариядан алған болуы ықтимал. Оның сөзіне сүйенсек, Хамфридің анасы Салах ад-Динге жаңа үйленгендердің тұрғын үйін бомбалаудан бас тарту шартымен тойдан тағамдар жіберген. Король Балдуин сол кезде Гаймен араздасып, оны және Сибилланы мұрагерлік құқығынан айырды, Сибилланың ұлы Бальдуин V-ті бірге билеуші етіп тағайындады және әскерін Керакты құтқаруға басшылық етті. 1184 жылы Салах ад-Дин Керакты қайтадан қоршады, бірақ Балдуин IV әскерінің алдынан тағы да қашып кетті. Патшаның барлық әскері Керакта екенін білген ол 8-10 қыркүйек аралығында Наблусқа шабуыл жасады. Балиан да Керакта болғандықтан, қорғанысты Мария ұйымдастырған болуы мүмкін. Қала қабырғасыз болғандықтан, ол Салах ад-Диннің қаланы тонауына тосқауыл қоя алмады, бірақ ол халықтың барлығын цитадельге көшіргендіктен, франктардың бірі де қаза болған жоқ.
Мұрагерлік дау
1185 жылдың басында Балдуин IV алапес ауруынан толық мүгедек болып, өлім төсегінде жатты. Ол Сибилланың ұлы Бальдуин V-ге тәж кию рәсімін өткізуді ұйымдастырды, содан кейін Марияның күйеуі Балиан оны иығына көтеріп, тойға алып бару арқылы отбасының қолдауын білдірді. Жоғары сот Триполилік Реймондқа регенттік берді. Реймонд Бальдуин V қайтыс болған жағдайда, тәжді кімге беру керек – «Агнес графшасының қызы Сибиллаға» немесе «Мария патшайымының қызы Изабеллаға» – деген шешімді Рим папасы, Киелі Рим императоры және Англия мен Франция патшалары қабылдауы тиіс деп талап етті. Бальдуин барондар осы шартты орындауға уәде бергеннен кейін қайтыс болды. Бальдуин V 1186 жылдың ортасында қайтыс болды. Сибилла таққа отыру үшін Иерусалимге асықты. Ол және оның жақтастары патшалық доменінің көп бөлігін бақылауға алды, ал Реймонд Жоғары сотты Наблус қаласына шақырды. Кеңеске Мария, Изабелла, Хамфри, Ибелиндер және, мүмкін, Реймондтың әкесінен туған ұлдары қатысты. Сибилла мен Гайдың Иерусалимде тәж кигені туралы жаңалық келген соң, Реймонд Изабелла мен Хамфриді қарсы монархтар ретінде таққа отырғызуды ұсынды. Изабелланың Сибилладан таққа құқығы артық деген пікір, оның әкесінің билігінде туғаны үшін, ал Сибилла одан бұрын туылғаны үшін, Мариядан және Византияның порфирогенетура дәстүрінен шыққан болуы мүмкін. Алайда Хамфри азамат соғысын қаламай, Наблустен жасырын шығып, Сибиллаға бағынып, жоспарды құлатты. Наблуста жиналған ақсүйектердің қалғаны, Ибелиннің Балдуины мен Реймондтан басқа, мойынсұну үшін келді.
Үшінші крест жорығы
Саладин ақсүйектер арасындағы келіспеушілікті пайдаланды. 1187 жылы сәуірде ол патшалыққа шабуыл жасады және 4 шілдеде Хаттин шайқасында жеңіске жетті, бұл шешуші жеңіс болды. Патша Гай тұтқындалды, Лорд Рейнольд өлімге кесілді, ал граф Реймонд көп ұзамай аурудан қайтыс болды. Мария патшайым балаларымен Наблус қаласын тастап, Иерусалимде өгей қызы Сибиллаға қосылды. Саладин астананы қоршағаннан кейін Марияның, оның балаларының, үй шаруашылығының және мүлкінің Тирге қауіпсіз жеткізілуін ұйымдастырды. Иерусалим 2 қазанда түсті. Мария Триполиде Сибилламен қайта кездесті. 1188 жылы босатылған Гай Акрыны қоршауға алуға шешім қабылдады. Патшалар Балиан, Изабелла және Хамфри онымен бірге болды, содан кейін Үшінші крест жорығы басталды. Крест жорығы кезінде бірлік қайта орнатылғандай болды, бірақ 1190 жылдың ортасында Сибилла мен оның қыздары жұқпалы аурудан қайтыс болды. Изабелла Сибилланың мұрагері болды, бірақ Гай тақты сақтап қалуға тырысты. Оның күйеуі Хамфридің беделінің төмендеуі Изабелланың Гайды ығыстыру мүмкіндіктерін азайтты. Хамфри 1186 жылы Гайға қарсы шығудан бас тартып, оның қарсыластарын ашуландырды, ал Мария оны Изабелладан ажыратудағы рөлі үшін кешірмеді. Мария бірден Тирді қорғаудың жетекшісі, корольдікке талапкер Конрад Монферратпен одақтасты. Балиан, Сидондық Рейнольд және Хайфалық Паган II-ні қамтитын топпен ол қызын Хамфридің шатырына жақын орналасқан шатырдан құпия түрде алып кетті. Изабелла Хамфримен бақытты болды, сондықтан Мария оны некелерін жоюға көндіруге мәжбүр болды, өйткені оның мұрагерлік құқықтарын осылай ғана қамтамасыз етуге болатындығын айтты. Содан кейін Мария Рим папасының өкілі, Пиза архиепископы Убальдо Ланфранчи және Бове епископы Филипп Дрюдің алдында Изабелланың Бальдуин IV-тің бұйрығымен Хамфриге тұрмысқа шығуға мәжбүр болғанын және сол кезде оның жасы кәмелетке толмағанын мәлімдеді. Кейін Изабелла таж кигізіліп, Конрадқа үйленді.
Соңғы жылдар
Үшінші крест жорығы 1192 жылы Яффадан Тирге дейінгі жағалау жолағын қайта басып алды, бірақ патшалық Иерусалимсіз қалды. Балиан 1194 жылы қайтыс болды, ал Мария екінші рет тұрмысқа шықпады. Ол отбасылық істерде белсенділік танытты. Изабелла I тағы екі рет үйленді және 1205 жылы қайтыс болды. 1180 жылдары күшті мемлекет болуын тоқтатқан Марияның туған Византия мемлекеті, Төртінші крест жорығында толық дерлік жойылды, ал Иерусалим патшалығы Аккрадағы шағын мемлекетке дейін тарылды; алайда Марияның ықпалы одан әрі артты. 1208 жылы Мария Изабелла I-нің қызы Шампандық Алисаны Кипр королі Игу I-ге үйлендірді. Христиандық Иерусалимде билік еткен барлық маңызды тұлғалардан бұрын қайтыс болғандықтан, Мария ұлы Жоханға патшалықтың заңдары мен салт-дәстүрлері туралы құнды естеліктер берген болуы мүмкін. Ол 1217 жылдың ортасында, шөбересі Изабелла II билік еткен кезде қайтыс болды. Кипр мен Иерусалимнің барлық патшалары және 13 ғасырдың көптеген ақсүйектері оның ұрпақтары еді.