Кіріспе

Чечен әскери қолбасшысы Руслан (Хамзат) Германұлы Гелаев (Руслан Германович Гелаев; ) – Ресейге қарсы чечен қарсылық қозғалысының көрнекті тұлғасы, ол 1990-жылдар мен 2000-жылдардың басында маңызды, бірақ даулы әскери және саяси рөл атқарды. Гелаев көбінесе абрек ретінде қарастырылып, зор құрметке ие, қатал жауынгер ретінде танымал болды. Оның әрекеттері Чечня шекарасынан асып, тіпті Ресей Федерациясының аумағынан тыс, Грузияға дейін жетті. 2004 жылы Ресейдің Дагестан Республикасына жасаған шабуылы барысында қаза тапты.

Өмірбаян

Руслан Гелаев 1964 жылы Урус-Мартанға жақын орналасқан Комсомольское ауылында (Саади Котар) дүниеге келді. Оның ата-анасы чечендерді Сталиннің Орталық Азияға жер аударуынан оралғаннан кейін 10 жыл өткен соң туған. Ол Чечен таулы аймағының Гухой тейібінен шыққан. Гелаев бірнеше жыл Чечнядан тыс, Ресей Совет Федеративтік Социалистік Республикасында тұрып, түрлі жұмыстар істеді, сондай-ақ Кеңес Армиясында қызмет еткен.

Кеңес-Ауған соғысы

1979-1980 жылдары Гелаев Кеңес-Ауған соғысына қатысты. 90-шы жылдарға дейін ол афған моджахедтеріне қарсы арнайы операцияларда өз спецназ батальонын басқарды, кейін чечендер жағына өтті.

Грузия-Абхазия қақтығысы

1992–1993 жылдары Гелаев Грузия-Абхазия қақтығысына Кавказ тау халқының конфедерациясының милициясы құрамында ерікті ретінде қатысты, ол Абхазияның тәуелсіздік үшін күресіп, Грузияға қарсы Шәміл Басаевтың басшылығымен соғысты. Чечен батальонымен бірге Гелаев Абхазия соғысының шешімді нүктесі болған Гагра шайқасына қатысты. Чечняға оралғаннан кейін ол Чечен Республикасы Ичкерия президенті Джохар Дудаевтың күштеріне қосылып, Абхазия қақтығысының ардагерлерінен құралған «Борз» (Борз, чечен тілінде «Жылқы») атты арнайы күштер полкіне қолбасшылық етті. Ресеймен болған соғыс кезінде Тимур Муцураев осы бөлімшеге арналған «Гелаевтың спецназы!» (Гелаевский спецназ!) әнін жазды, ол Чечняда кеңінен танымал болды. 1993–1994 жылдары бұл бөлімше Дудаевқа қарсы Руслан Лабазанов пен Беслан Гантамиров басқаратын чечен оппозициялық күштерімен шайқасты, оларға кейіннен Ресейдің жасырын операцияларының қызметкерлері және Ресей Федералдық Қауіпсіздік Қызметі (ФСК) арқылы әскери қызметтен жалданып алынған жалдамалы сарбаздар көмектесті.

Бірінші чечен соғысы

Гелаев 1994-1996 жылдардағы Бірінші шешен соғысында Ресей федералды күштеріне қарсы күресті, ең бастысы 1994-1995 жылдары Чечня астанасы Грозныйды қорғауда бас қолбасшы болды. Осы үшін ол Чечняның ең жоғары наградасы – «Халықтың құрметі» (Киоман Сыи) медалін алғандардың бірі болды. 1995 жылдың басында ол Аргун шатқалының қорғанысын жүктеген сепаратистік күштердің Оңтүстік-Батыс майданының командирі болды. Ресейліктер оны радио байланыстағы шақыру белгісі – «Ангел» атымен «Қара періште» (Чёрный ангел) деп атады. Грозныйдың құлауынан және таулы аймаққа ресейлік күштердің енуінен кейін Гелаев Шатой ауылын қорғауға жеке басшылық етті, онда бірнеше рет жараланды. Мұмади Саидаев содан кейін майданды басқарды. Осы шайқас кезінде, 1995 жылдың 27 мамырында, Гелаев егер ауылды әуеден бомбалау тоқтамаса, әр күні тұтқынға алынған ресейлік әскери авиация офицерлері өлтірілетінін мәлімдеді. Ресейлік «Мемориал» құқық қорғау тобының мәліметінше, Гелаев бұл қатерді орындаған кезде сегіз ресейлік әскери тұтқын атылды. Кейін Ичкерия президенті (кейін Кавказ Әмірлігінің өзін-өзі жариялаған басшысы) Докка Умаров бастапқыда Ахмет Закаевпен бірге өздерінің бөлімшелерін құру үшін одан кеткенге дейін оның қол астында қызмет етті. 1996 жылдың 16 сәуірінде Гелаев және араб командирі Ибн әл-Хаттаб танымал Шатой тұтқынында ресейлік бронетехниканың үлкен колоннасын қиратты, нәтижесінде жүздеген федералды сарбаздар қаза тапты, олардың көп бөлігі шабуылдың алғашқы 15 минутында, өте аз шығынмен. Бұған дейін, 1996 жылдың 6 наурызында Гелаев Грозныйға күтпеген шабуыл жасады, екі күн бойы қаланың үлкен бөлігін басып алды және федералды күштерге ауыр зиян келтірді, содан кейін 100-ден астам бейбіт тұтқынды алып кетті. Бұл Грозный шайқасында (тамыз 1996 ж.) қаланың қайта басып алынуына дейінгі дайындық ретінде қарастырылды, оған Басаев басшылық етті және Гелаев та қатысты, соның нәтижесінде соғыс аяқталды. Соғыстан кейін 1997 жылдың сәуір айында Гелаев жаңа чечен президенті Аслан Масхадовтың басшылығымен премьер-министрдің орынбасары болды. Ол Меккеге қажылық сапар жасап, Хәмзат есімін алды. Гелаевтың Грозныйдан рұқсатсыз кетіп қалғаннан кейін Масхадов оны бригадир-генерал шенінен қарапайым сарбазға дейін төмендетіп, барлық әскери наградаларынан айырды. 2000 жылдың ақпан-наурыз айларында Гелаевтің күштері Грозныйдан Чечняның оңтүстік тауларына қайтарылғанда ауыр зардап шекті. Оларды көптеген ресейлік әскерлер тосқауылға алды. Олар Гелаевтың туған ауылы Комсомольскоеге (Саади Котар) қашып келді. Онда мыңға жуық немесе одан да көп көтерілісшілер тұтқындалды және ауыл бірнеше апта бойы федералды күштермен Комсомольское шайқасындағы соғыстың ең қанды шайқастарының бірінде бомбаланды, нәтижесінде жүздеген чечен жауынгерлері мен бейбіт тұрғындары қаза тапты, сонымен қатар 50-ден астам үкіметтік әскерлер (ресейлік деректер бойынша). Гелаев қашып құтылды, бірақ оның күштерінің бір бөлігі ғана болды, ал аман қалғандардың көп бөлігі күресті тоқтатуды шешті. Анна Политковская: «Ол қалай соғысты үйге, Комсомольскоеге әкелуді ойлап, өз ауылының қиратылатынын алдын ала білген?» деп жазды. Комсомольскоедегі жеңілістен кейін Ресей үкіметі Гелаевпен келіссөздер жүргізуге тырысты, өйткені ол басқа чечен командирлерімен (әсіресе Бараевпен, Гелаев оған қарсы қысқаша жеке соғысқа түсті) қарым-қатынаста болды. 2000 жылдың қарашасында Кремль өкілі Ресейдің федералды билігі Гелаевпен келіссөздерге қатысқанын растады, бірақ бұл ақпарат кейіннен жоққа шығарылды. 2002 жылы Чечен үкіметінің басшысы Ахмад Кадыров Политковскаяға бірнеше рет Гелаевпен келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жібергенін айтты. 2003 жылы Гелаев Кадыровтың мәлімдемесін «жалған» деп жариялады. The Independent басылымының хабарлауынша, Гелаев пен Кадыровтың құпия келіссөздері «2001 жылдың басында, егер ол қаруын тастаса, Мәскеу Гелаевтің қауіпсіздігіне кепілдік беруден бас тартқанда, бұзылды» және Гелаев пен ресейліктер арасындағы бұрынғы құпия ынтымақтастық туралы, оның ішінде Грозныйдан кері қайту және Комсомольскоеден қашу жағдайлары туралы да хабарлар болды. 2002 жылы «Москва таймс» газетінде шыққан сын мақаласында ол «Ресейді құтқаруға аттанған бүлікші» деп аталды. Исламова бұрынғы федералды әскери офицер, «Новая газета» газетінің журналисі Вячеслав Измайловты іздеп тауып, егер Измайлов оған күйеуін сот арқылы босатуға көмектессе, көтерілісшілерді барымталарды босатуға көндіруге тырысуды ұсынды. Гелаев Кузьминаны ұстағандарға хат жазып, егер олар әйелді босатпаса, олар оның қатты жауы болады деп ескертті. Сонымен қатар, грузин билігі Гелаевтің күштерін жабдықтау және қаруландыру үшін келісім жасады, ал Гелаев грузин тарапынан Абхазиядағы даулы Кодори шатқалына шабуыл жасауға басшылық етті (2001 жылғы қазан айындағы Кодори дағдарысы). Гелаев әрекеті сәтсіз аяқталғанмен, оның ішінде бес БҰҰ бақылаушысы бар кемінде 40 адам қаза тапқандықтан, Грузияның жоғары саясаткерлерінен құрмет алды. Грузия президенті Эдуард Шеварднадзе оны «ақылды және Грузияға жақсы ниеті бар адам» деп атады. Панкисіден Гелаев Ресейге жиі шабуылдар жасады. Ол Чечнядағы про-мәскеулік күштерде қызмет ететін чечендермен қақтығыстардан қашыңқырады және Масхадов пен Басаевпен шиеленіскен қарым-қатынасы болғандықтан, үлкен шабуылдар жасаудан тартынды. Алайда, 2002 жылы 100-ден астам чечен жауынгері оның тобын тастап, Умаровтың басшылығымен Чечняға оралды. Көптеген дағыстандық және кабардалық жауынгерлер де Гелаевтен бөлініп, өз республикаларына – Дағыстан мен Кабардино-Балкарияға оралып, жергілікті көтерілістерді бастады. 2002 жылдың қыркүйегінде Гелаев жеке басшылық етумен Ингушетия республикасына еніп, Тарское және Галашки ауылдарын басып алды, бірақ оның жауынгерлері қоршалып, көп шығынға ұшырады және таратылды. Ресейдің мәліметінше, қақтығыстар мен әуе шабуылдары кезінде 30-40 чечен жауынгері қаза тапты және бесеуі тұтқынға алынды (ал чечен деректері бойынша жеті жауынгер қаза тапты және бесеуі жоғалып кетті). 17 ресейлік әскери қызметкері де қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында көтерілісшілермен бірге саяхаттап, ресейлік снайпердің атуынан қаза тапқан британдық тілші Родди Скотт болды. Гелаев өзі де ауыр жарақат алды және біраз уақытқа әрекеттен тоқтады. 2002 жылғы қазан айындағы сұхбатында ол «біздің еліміз ғана емес, Кавказдың барлық елдері Ресейдің қос басты құбылысынан азат болғанша күресіп жатырмын» деді.

Өлім

2003–2004 жылдың қысында Гелаев Грузиядан Ресейдің Дагестан республикасының Цунтинский ауданының таулы аймағына шабуыл жасады. Оның барысында оның 20-30 жауынгері (шешен және дагестандық, оның ішінде Хож Ахмед Нухаев) және 15 ресейлік әскери қызметшілер ұрыстар мен тау көшкіні салдарынан қаза тапты, ал бесеуі тұтқынға алынды. Ресми мәліметтерге сәйкес, Гелаев 2004 жылдың 28 ақпанында Ресейдің Шекара қызметінің екі сарбазымен болған қақтығыста қаза тапты. Гелаев екі сарбазды да атқылап өлтірді (Дагестаннан шыққан кіші сержант Мұхтар Сүлейманов пен сержант Абдулхалик Курбанов, екеуі де қаза болғаннан кейін Ресей Федерациясының Батыры атағымен марапатталды), бірақ ол өзі де көп ұзамай оқ атысы кезінде ауыр жарақат алғаннан кейін қайтыс болды, сол қолынан мылтықпен жараланды. Шамамен 100 метрдей жол жүрген соң Гелаев өз қисық қолын кесіп тастады, бірақ қан жоғалтудан көз жұмды. Алайда, "Кавказ орталығының" мәліметінше, Гелаевтің үстіне үлкен топ ресейлік әскерлер шабуыл жасады және тікұшақтан атылған ауыр пулемет оғынан қолы кесіліп, қаза тапты. 2013 жылы зейнеткер полковник Александр Мусиенко (ГРУ "Спецназы") 2003 жылдың 28 желтоқсанында Гелаев пен тағы бір шешен жауынгерін атыс және зымырандардың салдарынан болған тау көшкінінен өлтірген тікұшақта болғанын мәлімдеді, бірақ Гелаевтің денесі 2004 жылдың ақпанында ғана қардың астынан қазылып алынды. Мусиенконың сөзінше, бұл шайқаста 20 шешен жауынгері қаза тауып, тоғызы тұтқынға алынды, ал оның басқаруындағы тоғыз "Спецназ" ГРУ сарбазы қаза тапты. "Желтоқсанда тоғыз ресейлік сарбаздың қаза болуына себеп болған" атыс-шайқаста Гелаевтің қазасы туралы алғашқы хабарлама кейіннен жоққа шығарылды және 2004 жылдың 2 наурызында жарияланған жаңа мәліметтерге сәйкес, қате деп танылды. ФСБ оның денесін анықтады, бірақ Гелаев Ресей билігі тарапынан террорист ретінде танылғандықтан, оның туыстарына берілмеді. Оның отбасы оның денесін беруді немесе оның тағдыры туралы мәлімет беруді талап етуде, тіпті оны сатып алуға әрекеттенуде.

Отбасы

Гелаевтің үлкен ұлы Рустам 1988 жылы Ресейдегі Омск қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі 1980-ші жылдары, жергілікті орыс әйелі Лариса Губкинаға үйленген кезде тұрған. Өмірінің көп бөлігін Чечнядан тыс, Ресейде өткізгеннен кейін Рустам Бельгияға, содан кейін Исламды оқу үшін Мысырға көшті, кейін Сирия азамат соғысына Сириялық көтерілісшілермен бірге күресу үшін қосылған деген хабар бар (көтерілісшілерге жақындығымен белгілі Kavkaz Center сияқты дереккөздерге сәйкес). 2012 жылдың 12 тамызында 24 жастағы Рустам Гелаев Алеппо шайқасы кезінде артиллериялық оқтан қаза болды деген хабар тарады. Оның денесі Чечняға жеткізіліп, 17 тамызда жерленді. Алайда, "Коммерсант" газеті Гелаевтің туысының сөзін келтіре келе, Рустам Сирияда оқып жүрген және соғыстан қашып Түркияға бара жатқанда қаза тапқан деді.