Ресейдегі теракттар және күдіктер

Кіріспе

1999 жылдың қыркүйек айында Ресейдің Буйнакск, Мәскеу және Волгодонск қалаларындағы төрт тұрғын үй жарылысқа ұшырап, 300-ден астам адам қаза тауып, 1000-нан астам адам жарақат алды, соның салдарынан елде үрей тарады. Бұл жарылыстар Дағстанға жасалған шабуылмен бірге Екінші шешен соғысының басталуына себеп болды. 23 қыркүйекте Владимир Путин Рязань тұрғындарының жансақ екенін атап өтіп, Грозныйды әуеден бомбалауға бұйрық берді, бұл Екінші шешен соғысының бастауы болды. Рязаньде жарылғыш заттарды орналастырған үш ФСБ қызметкері жергілікті полициямен ұсталды. Буйнаксктегі жарылыс бойынша ресми тергеу 2001 жылы, ал Мәскеу мен Волгодонсктегі жарылыстар бойынша тергеулер 2002 жылы аяқталды. 2000 жылы Буйнакск шабуылына қатысқандығы үшін жеті адам сотталды. 2004 жылы Мәскеу мен Волгодонск қалаларындағы жарылыстар туралы сот шешімінде шабуылдарды Ахмез Гочияев ұйымдастырған және басқарғандығы айтылды, ол әлі де іздеуде. Сот шешіміне сәйкес, барлық жарылыстарды исламист әскербасылары Ибн әл-Хаттаб пен Әбу Омар әл-Сайф бұйырған, олар қаза тапты. Бес күдікті қаза тауып, ал алтауы Ресей соттарында терроризмге қатысты қылмыс жасағаны үшін сотталды. Тәуелсіз тергеуге Ресей үкіметі кедергі келтірді. Мемлекеттік Дума депутаты Юрий Щекочихин оқиғаны парламенттік тергеуге салу үшін екі ұсыныс енгізді, бірақ бұл ұсыныстар 2000 жылдың наурыз айында Мемлекеттік Дума тарапынан қабылданбады. Жарылыстарды тергеу үшін тәуелсіз қоғамдық комиссияны Дума депутаты Сергей Ковалев басқарды. Комиссияның жұмысы үкіметтің сұрақтарына жауап беруден бас тартуына байланысты тиімсіз болды. Ковалев комиссиясының екі маңызды мүшесі – Сергей Юшенков пен Юрий Щекочихин кейіннен өлтірілді, бұл кісі өлтіруге ұқсас. Комиссияның адвокаты және тергеушісі Михаил Трепашкин "мемлекеттік құпияны ашқаны үшін" тұтқындалып, төрт жыл түрмеде отырды. Көптеген адамдар жарылыстарды чечен террористеріне жабады, бірақ олардың кінәсі толыққанды дәлелденген жоқ. Бірқатар тарихшылар мен журналистер бұл жарылыстарды Ресейдің мемлекеттік қауіпсіздік қызметтері Чечнядағы жаңа соғысқа халықтың қолдауын алу және алдағы президенттік сайлаулар алдында Владимир Путиннің беделін арттыру үшін жасаған жалған ту деп санайды. Бұрынғы ФСБ қызметкері Александр Литвиненко, жарылыстар үшін ФСБ-ны кінәлады және Путиннің сынаушысы болғандықтан, 2006 жылы Лондонда өлтірілді. Британдық тергеу Литвиненконың өлімі Владимир Путин мен Николай Патрушевтің келісімімен жасалғанын анықтады. Басқалар шабуылдарға жауаптыларды анықтау үшін жеткілікті дәлелдер жоқ деп санайды.

Terrorist bombings in Russia

In September 1999, a series of explosions hit four apartment blocks in the Russian cities of Buynaksk, Moscow, and Volgodonsk, killing more than 300, injuring more than 1,000, and spreading a wave of fear across the country. The bombings, together with the Invasion of Dagestan, triggered the Second Chechen War. On 23 September, Vladimir Putin praised the vigilance of the inhabitants of Ryazan and ordered the air bombing of Grozny, which marked the beginning of the Second Chechen War. Three FSB agents who had planted the devices at Ryazan were arrested by the local police. The official investigation of the Buynaksk bombing was completed in 2001, while the investigations of the Moscow and Volgodonsk bombings were completed in 2002. In 2000, seven people were convicted of perpetrating the Buynaksk attack. According to the court ruling on the Moscow and Volgodonsk bombings, which was announced in 2004, the attacks were organized and led by Achemez Gochiyaev, who remains at large. All bombings, the court ruled, were ordered by Islamist warlords Ibn Al Khattab and Abu Omar al Saif, who have been killed. Five other suspects have been killed and six have been convicted by Russian courts on terrorism related charges. Attempts at an independent investigation faced obstruction from the Russian government. State Duma deputy Yuri Shchekochikhin filed two motions for a parliamentary investigation of the events, but the motions were rejected by the State Duma in March 2000. An independent public commission to investigate the bombings was chaired by Duma deputy Sergei Kovalev. The commission was rendered ineffective because of government refusal to respond to its inquiries. Two key members of the Kovalev Commission, Sergei Yushenkov and Yuri Shchekochikhin, have since died in apparent assassinations. The commission's lawyer and investigator Mikhail Trepashkin was arrested and served four years in prison "for revealing state secrets". Although the bombings were widely blamed on Chechen terrorists, their guilt was never conclusively proven. A number of historians and investigative journalists have instead called the bombings a false flag attack perpetrated by Russian state security services to win public support for a new war in Chechnya and to boost the popularity of Vladimir Putin prior to the upcoming presidential elections. Former FSB agent Alexander Litvinenko, who blamed the FSB for the bombings and was a critic of Putin, was assassinated in London in 2006. A British inquiry later determined that Litvinenko's murder was "probably" carried out with the approval of Vladimir Putin and Nikolai Patrushev. Others argue that there is insufficient evidence to assign responsibility for the attacks.

Бомбалау туралы алдын ала ескертулер

1999 жылдың шілдесінде "Московская правда" газетінде жазған ресейлік журналист Александр Жилин үкімет ұйымдастырған террористик шабуылдар Мәскеуде болатынын ескертті. Ол Кремльдің құпия құжатын дәлел ретінде келтіріп, мұның себебі Ресей президенті Борис Ельциннің қарсыластарын әлсірету екенін айтты. Олардың ішінде Мәскеу қаласының әкімі Юрий Лужков және бұрынғы премьер-министр Евгений Примаков та болды. Бірақ бұл ескертуге ешқандай назар берілмеді. Эми Найттың сөзінше, "одан да маңыздысы, 9 қыркүйекте, Мәскеудегі алғашқы пәтерде жарылыс болған күні, қалада террористик шабуыл болатыны туралы құрметті және беделді Дума депутаты Константин Боровойға хабарланды. Оның ақпарат көзі Ресей әскери барлау қызметінің (ГРУ) офицері болды. Боровой бұл ақпаратты Ельциннің Қауіпсіздік Кеңесіндегі ФСБ қызметкерлеріне жеткізді, бірақ ол да назарсыз қалды".

Дагестандағы соғыс

1999 жылдың 7 тамызында Шамил Басаев және Ибн әл-Хаттаб басқарған исламик топ Ресейдің Дагестан республикасына шабуыл жасады. Дагестандағы соғыс Ресей үкіметі тарапынан Чечнядағы соғысты бастау үшін алдын ала жоспарланған деген күдік туды. Дегенмен, бастапқы жоспар Чечняның солтүстігінің үштен бірін, Терек өзенінің аңғарына дейін басып алуға бағытталған шектеулі операцияны қамтыды. Пәтерлердегі жарылыстардан кейін Путин Чечняның барлық аумағын бағындыру мақсатындағы кең ауқымды операцияны бекітті.

Шолу

Төрт пәтерде жарылыс болды және кем дегенде үш жарылыс әрекетінің алдын алды. Барлық жарылыстың "қолтаңбасы" бірдей болды, бұл қираудың сипаты мен мөлшеріне негізделген. Әрбір жағдайда қуатты жарылғыш заттар қолданылды және таймерлер түнгі уақытта жарылып, азаматтық халықтың барынша көп шығынын келтіру үшін орнатылды. Жарылғыш заттар ғимараттардың ең осал, ең маңызды бөліктерін жоюға және оларды "карта үйідей құлатуға" бағытталған етіп орналастырылды. Жарылыстардың артында тұрған адамдар бірнеше тонна қуатты жарылғыш заттарды алуға немесе жасауға және оларды Ресейдің көптеген қалаларына жеткізуге үлкерді.

Манежная алаңы, Мәскеу

1999 жылдың 31 тамызында жергілікті уақыт бойынша сағат 20:00-де Мәскеу қаласындағы Манеж алаңы сауда орталығының ойын-сауық залында бомба жарылды. Кем дегенде 29 адам жарақаттанды. ФСБ мәліметінше, жарылыс шамамен 300 грамм жарылғыш заттан туды.

Буйнакск, Дағыстан

1999 жылдың 4 қыркүйегінде сағат 22:00-де Чечня шекарасына жақын Дагестанның Буйнакск қаласында бес қабатты тұрғын үйдің алдында автокөлікте жарылыс болды. Бұл үй Ресейдің шекара күзетшілері мен олардың отбасыларында болған. Жарылыстан 64 адам қаза тауып, 133 адам жарақат алды. 1999 жылдың 4 қыркүйегінде Буйнакск қаласында, жарылыстан кейін көп ұзамай тағы бір бомба табылды. Ол, жарылғыш заттар салынған автокөлікте болды. Оны жергілікті тұрғындар әскери госпиталь мен тұрғын үйлермен қоршалған тұрақтан тапты. Мәскеудің оңтүстік-шығысындағы (19 Гурьянова көшесі) тұрғын үйдің бірінші қабатында бомба жарылды. Жарылыс қуаты TNT-ге баламалы болды. Тоғыз қабатты үй қирады, ішінде 106 адам қаза тапты (алғашқы хабарламалар бойынша 93 адам қаза тапқан). Көршілер, жарылыстан бірнеше минут бұрын төрт ер адам көлікпен үйден жылдам келіп кеткенін айтты. ФСБ келесі күні, 1999 жылдың 10 қыркүйегінде, жарылысты террористик шабуыл деп жариялады. Сол күні Владимир Путин 1999 жылғы АТЭС саммитіне Оклендке ұшуға тиіс болған; Борис Ельцинмен қысқа кеңес өткізгеннен кейін, сапар жоспарланғандай жалғасады деп шешілді. Ельцин бастапқыда өзі баруды жоспарлаған, бірақ Билл Клинтонға Путиннің 2000 жылға қарай президент болуы әлдеқайда мүмкін екенін түсіндірді, бұл Ельциннің ізбасары туралы болжамдарға қарсы болды. Ұшу алдында Путин Клинтонға телефон соғып, шабуылдардың артында чечен экстремистері ғана емес, сонымен қатар өткен жылы Найроби мен Дар-эс-Саламдағы АҚШ елшіліктеріне жасалған жарылыстарға қатысқан «Аль-Қаида» тобымен байланысы бар екеніне сенуге негіз бар екенін мәлімдеді. Путин мен Клинтон келесі күні Оклендте алғаш рет кездеседі, ал Путин одан кейін бірден кері оралды. Ельцин Мәскеудегі 30 мың тұрғын үйді жарылғыш заттарға тексеруге бұйрық берді. Ол жарылыстың тергелуін жеке бақылауына алды. Сегіз қабатты үй жайпалып, көшеге қирандылар төгілді, бетон сынықтары жүздеген метр қашықтыққа ұшып кетті.

On 4 September 1999, at 22:00, a car bomb detonated outside a five story apartment building in the city of Buynaksk in Dagestan, near the border of Chechnya. The building was housing Russian border guard soldiers and their families. Sixty four people were killed and 133 were injured in the explosion. On 4 September 1999, another bomb was discovered shortly after the explosion in the city of Buynaksk in Dagestan. The defused bomb was in a car containing of explosive material. It was discovered by local residents in a parking lot surrounded by an army hospital and residential buildings. a bomb detonated on the ground floor of an apartment building in southeast Moscow (19 Guryanova Street). The explosive power was equivalent to of TNT. The nine story building was destroyed, killing 106 people inside (with early reports giving 93 dead Residents said a few minutes before the blast four men were seen speeding away from the building in a car. The FSB declared the bombing a terrorist attack the following morning, 10 September 1999. That day, Vladimir Putin was due to fly to Auckland for the 1999 APEC summit; after a brief consultation with Boris Yeltsin, it was decided that the trip go ahead as planned. Yeltsin had originally intended to go himself, but reasoned to Bill Clinton that Putin would almost certainly be president himself by the year 2000, contrary to speculation over Yeltsin's successor. Prior to his flight, Putin telephoned Clinton and claimed he had "every reason to believe" that Chechen extremists were not only behind the attacks but had links to the Al Qaeda group which had perpetrated the bombings of the U. S. embassies in Nairobi and Dar es Salaam the previous year. Putin and Clinton would have their first face to face meeting in Auckland the following day, and Putin flew back shortly afterward. Yeltsin ordered the search of 30,000 residential buildings in Moscow for explosives. He took personal control of the investigation of the blast. The eight story building was flattened, littering the street with debris and throwing some concrete pieces hundreds of meters away.

Мәскеуде бомбалаудың алдын алды

1999 жылдың 13 қыркүйегінде жергілікті кәсіпкер Ахемез Гочияев полицияға қоңырау шалып, Мәскеудегі Борисовские Пруды және Капотня аудандарындағы тұрғын үйлерде бомбалар бар екенін хабарлады. Полиция екі бомбаны тауып, оларды залалсыздандырды. Гочияев өзінің бұрынғы танысы, ФСБ офицерінің, бомбалар табылған төрт жерде "қойма ретінде" пайдалану үшін жертөлелерді жалға алуды өтінгенін айтты, осының салдарынан ол жаңсақ айыпталыпты. Каширское тас жолындағы екінші жарылыстан кейін Гочияевтің өзі алданып, тұзаққа түсірілгенін түсінді, полицияға хабарласып, Борисовские Пруды және Капотнядағы тағы екі ғимараттың жертөлелері туралы мәлімдеді, сол жерлерде жарылғыш заттар табылып, жарылыстардың алдын алды. 2002 жылы Фельштинский мен Литвиненко Ахемез Гочияевтан жазбаша куәлік, сондай-ақ видео және бірнеше фотосуреттер алды. Гочияевтың мәлімдемесі Prima News агенттігіне де жетті.

Ресей Думасында Волгодонсктегі бомбалау туралы хабарландыру

13 қыркүйекте, Мәскеудегі екінші жарылыстан кейін бірнеше сағат өткен соң, Ресей Думасының спикері Геннадий Селезнев, Коммунистік партиясынан, мәлімдеме жасады: "Мен енді ғана хабар алдым. Ростов-на-Донудан түскен мәліметтерге сәйкес, кеше түні Волгодонск қаласындағы тұрғын үй жарылған". 16 қыркүйекте Волгодонскідегі жарылыс болған кезде Владимир Жириновский келесі күні Думада түсіндіру талап етті, бірақ Селезнев микрофонын өшірді. Кейін Селезнев бұл түсініспеушілік болды дей отырып, Волгодонскіде қылмыстық топтар жасаған жарылысқа қатысты екенін айтты. Александр Литвиненко біреу жарылыстардың тізбегін шатастырған деп ойлады, "әдеттегі Контораның шатасуы". Литвиненконың сөзінше, "Мәскеу-2 13-і күні, ал Волгодонск 16-ы күні болған, бірақ спикерге кері ретпен жеткізілген". Тергеуші Михаил Трепашкин Селезневке хабарлама берген адамның ФСБ офицері екенін растады.

Жарылғыштарды және жарылғыш заттарды анықтау құрылғысы

2000 жылдың ақпан айында "Новая газета" газетінің журналисі Павел Волошин "Рязаньде не болды: қант па, гексоген бе?" деген мақала жариялады. Бұл мақаланың бір бөлігі Юрий Ткаченкомен, Рязань бомбасын залалсыздандырған полицияның жарылғыш заттар жөніндегі сарапшысымен жасалған екі сағаттық сұхбатына негізделген. Алғашқы қоңырауды қабылдаған және бомбаны тапқан полиция офицері бұл жауынгерлік жағдай екеніне еш күмән жоқ екенін мәлімдеді. Газетте жарияланған хабардан кейін ФСБ қызметкерлері Пиняевтің бөлімшесіне барып, мемлекеттік құпияны ашқандары үшін айыптады және оларға: "Қандай қиын жағдайға түсіп қалғаныңызды тіпті елестете алмайсыздар" деді. Кейіннен полк "Новая газета" баспасын Ресей армиясының абыройын жоққа шығарғаны үшін сотқа берді, себебі олардың мәлімдемесіне сәйкес, полкте Алексей Пиняев деген сарбаз болған емес. 2000 жылдың наурыз айында ОРТ телеарнасында журналист Леонид Грозин және оператор Дмитрий Вишневой жасаған хабарламада "Новая газета" жалған айтқаны айтылды. Грозин мен Вишневойдың сөзіне қарағанда, 137-ші полктің сынақ полигонында қойма жоқ. Алексей Пиняев Павел Волошинмен кездескенін мойындады, бірақ одан тек бұрыннан дайындалған материалды растауын сұрады. 2001 жылы ФСБ өткізген баспасөз конференциясында Пиняев 137-ші әуеде жүретін полкте гексоген болмағанын және 1999 жылдың желтоқсан айында ауруханаға түскенін, содан кейін сынақ полигонына бармағанын мәлімдеді.

Жарылыс заттары

9 қыркүйекте Гурьянова көшесінде болған жарылыстан кейін Мәскеу ФСБ оқиға орнынан алынған заттарда ТНТ және РДХ (немесе "гексоген") жарылғыш заттарының іздері табылғанын хабарлады. Сондай-ақ, әрбір бомбада жарылыс күшін арттыру үшін пластикалық жарылғыш зат қолданылған. РДХ Ресейде тек бір ғана зауытта, Пермь қаласында өндіріледі.

Жарылыстар үшін жауапкершілікті мойындау және мойындамау

9 қыркүйекте кавказдық акцентпен сөйлейтін анонимді тұлға Интерфакс ақпарат агенттігіне қоңырау шалып, Мәскеу мен Буйнаксктегі жарылыстардың «Чечня мен Дагестан ауылдарындағы бейбіт тұрғындарды бомбалауға жауабымыз» екенін мәлімдеді. 15 қыркүйекте ITAR TASS ақпарат агенттігіне тағы да кавказдық акцентпен сөйлейтін белгісіз адам «Дагестан Азат ету Армиясы» деп аталатын ұйымның өкілі екенін айтты. Ол Буйнакск пен Мәскеудегі жарылыстарды өз ұйымы жасағанын мәлімдеді. Ресейдің Ішкі істер министрлігі мен ФСБ өкілдері сол кезде бұл мәлімдемелерге күмәнмен қарап, мұндай ұйымның жоқ екенін айтты. 1999 жылдың 15 қыркүйегінде Дагестанның бір шенеунігі «Дагестан Азат ету Армиясының» бар екенін де жоққа шығарды. 9 қыркүйекте «Лидове Новины» газетінде жарияланған сұхбатында Шамил Басаев жарылыстарға қатысы жоқ екенін мәлімдеп, оларды Дагестандықтар жасады деді. Басаевтың сөзінше, жарылыстар Дагестанның «үш шағын ауылына» қарсы Ресей армиясының әскери операциясына жаза беру мақсатында жасалған. Кейінгі сұхбаттарында Басаев жарылыстарды кім жасағанын білмейтінін айтты. 14 қыркүйекте Чечен Республикасының Сыртқы істер министрлігі Мәскеудегі жарылыстарды айыптап, «Ичкерия терроризмнің кез келген түріне қатысты қатаң тұрғанын» білдіретін ресми мәлімдеме жасады.

Қылмыстық тергеу және сот шешімі

2000 жылы Буйнакск шабуылына қатысты тергеу аяқталып, жеті адам бомбалауы үшін сотталды. Мәскеу мен Волгодонсктегі бомбалау оқиғаларының тергеуі 2002 жылы аяқталды. Ресей мемлекеттік прокуратурасының мәліметінше, барлық пәтерлерді бомбалау қарашай ұлтының өкілі Ахемез Гочиевтің басшылығымен жүзеге асырылды, ал жоспарлауды Чечнядағы чечен көтерілісшілерінің жағында соғысқан араб әскерилері Ибн әл-Хаттаб пен Әбу Омар әл-Сайф жасады. Әл-Хаттаб пен әл-Сайф Екінші шешен соғысында қаза тапты. Тергеушілердің сөзінше, жарылғыш заттар Чечнядағы Урус-Мартан қаласындағы тыңайтқыш зауытында "бетон араластырғышта алюминий ұнтағы, селитра және қантты араластыру" арқылы, немесе оған РДХ және ТНТ қосып дайындалған. Мәскеу мен Волгодонск шабуылдары бойынша сот отырыстары жабық есіктердің артында өтіп, 2004 жылы аяқталды. Аталған процесс 90 томдық іс қағаздарын құрады, оның 5 томы құпия сақталды.

Сот шешімдері

Сот үкіміне сәйкес, Әл-Хаттаб Гочияевке Гурьянова көшесі, Каширское тас жолы және Борисовское Прудидегі шабуылдарды жасау үшін 500 000 доллар төледі, содан кейін Гочияев пен оның серіктерін Чечняда жасыруға көмектесті. Олар тіркемемен жүк көлігін алып, Мәскеуге жеткізді. Жолда оларды ықтимал қиындықтардан серіктес, Хаким Абаев қорғады.

Сотқа сәйкес, 4 қыркүйекте Буйнақскіде болған жарылысты Әл-Хаттаб тапсырған. Күдіктілердің бірі Буйнақскіде жүк көліктеріне қаптар тиегенін мойындады, бірақ олардың не үшін арналғанын білмейтінін айтты. Манежная алаңындағы сауда орталығындағы жарылыс 2009 жылы Мәскеуде өткен жеке сот процесінің мәселесі болды. Сот Халид Хугуев пен Магумадзаир Гаджиакаевті 1999 жылы Манежная алаңындағы сауда орталығында және «Интурист» қонақ үйіндегі жарылыстарды ұйымдастыру және орындауда айыптап, оларға сәйкесінше 25 жыл және 15 жыл бас бостандығынан айыру жазасын берді.

Бұл тақырыпқа арналған кітаптар мен фильмдер

Ресей үкіметінің қатысы бар деген теория осы тақырыпқа арналған көптеген кітаптар мен фильмдерде сипатталған. Хадсон институтының аға ғылыми қызметкері Дэвид Саттер екі кітаптың авторы: «Таңертеңгі қараңғылық: Ресейлік қылмыстық мемлекеттің өрлеуі» және «Неғұрлым аз білсең, соғұрлым жақсы ұйықтайсың: Елцин мен Путин тұсындағы Ресейдің терроризм мен диктатураға қарай бетбұруы» (Yale University Press баспасынан 2003 және 2016 жылдары жарық көрген). «Любянка қылмыстық тобы» атты тағы бір кітабында Литвиненко мен Александр Голдфарб ФСБ-ның қылмыстық және террористік ұйымға айналуын, соның ішінде жарылыстарды ұйымдастыруын сипаттады. Бұрынғы ГРУ талдаушысы және тарихшы Виктор Суворовтың айтуынша, кітапта «елдегі барлық басқа ұйымдасқан қылмысты «қорғап» және өз халқына қарсы қылмыстық соғысты жалғастыратын» жетекші қылмыстық топ суреттелген, олардың алдыңғылары НКВД және КГБ сияқты. Ол былай деп қосты: «Кітапта Лубянканың [КГБ бас штабы] халық жауларының қолына өткені дәлелденген. Егер Путиннің командасы Литвиненко келтірген фактілерді жоққа шығара алмаса, Путин өзін-өзі атуы керек. Патрушев және Любянка қылмыстық тобының барлық басшылығы оның үлгісін көрсетуі керек». Александр Голдфарб пен Марина Литвиненко «Диссиденттің өлімі» атты кітап жариялады. Олар Литвиненконың өлтірілуі ФСБ-ның қатысы бар деген теорияның «нақты дәлелі» екенін мәлімдеді. Кітапта Литвиненконың өлтірілуі «оның бұрынғы барлық теорияларына сенімділік сыйлады, жарылған үйлердің тұрғындарына, Мәскеу театрына барушыларға, Сергей Юшенковке, Юрий Щекочихинге және Анна Политковскаяға, жартылай құрылысқан Чеченстан халқына әділдік орнатып, оларды өлтіргендерді бүкіл әлемге көрсетті» делінген. Владимир Путин туралы PBS Frontline деректі фильмінде де осы теория мен ФСБ-ның қатысуы айтылды. Фильмде жарылыс орындарынан іздер мен денелерді тергеуге дейін жылдам алып тастау, Рязань бомбасының табылуы, жарылыстарды тергеуге тырысқан бірнеше адамның қаза болуы, сондай-ақ Рязань бомбасының Ресей әскери жарылғыш заттары мен детонаторларынан жасалғаны туралы мәліметтер келтірілді. 2000 жылы екі француз продюсері «Ресейдің өлтірілуі» атты деректі фильмін түсірді. Бұрын олар НТВ телеарнасының «Рязань қанты» бағдарламасында жұмыс істеген. Режиссер Андрей Некрасовтың «Сенімсіздік» («Недоверье») атты бомбалау дауы туралы деректі фильмі 2004 жылы Санденс кинофестивалінде көрсетілді. Фильмде шабуылда анасынан айырылған екі америкалық-орыс қызы Татьяна мен Алена Морозованың оқиғасы баяндалады, олар осы оқиғаға кінәлілерді табуға бел буды. Оның осы тақырыптағы келесі фильмі «Қозғалыс: Литвиненко ісі» болды. «Үлкен кесім» кітабының авторы Юлий Дубов бомбалау оқиғасына негізделген «Кіші жамандық» атты роман жазды. Романның басты кейіпкерлері Платон (Борис Березовский) және Ларри (Бадри Патаркацишвили). Олар КГБ офицері, Ескі адаммен (көрініп тұрғанындай, аңызға айналған Филипп Бобковтан шабыттанған) күреседі, ол бірнеше пәтердегі жарылыстарды ұйымдастырып, Федор Федоровичті (Владимир Путин) билікке жеткізеді.

The theory of Russian government involvement has been described in a number of books and movies on the subject. David Satter, a senior fellow of the Hudson Institute, authored two books Darkness at Dawn: The Rise of the Russian Criminal State and The Less You Know, The Better You Sleep: Russia's Road to Terror and Dictatorship under Yeltsin and Putin (published by Yale University Press in 2003 and 2016) where he scrutinized the events and came to the conclusion that the bombings were organized by Russian state security services. In another book, Lubyanka Criminal Group, Litvinenko and Alexander Goldfarb described the transformation of the FSB into a criminal and terrorist organization, including conducting the bombings. Former GRU analyst and historian Viktor Suvorov said that the book describes "a leading criminal group that provides "protection" for all other organized crime in the country and which continues the criminal war against their own people", like their predecessors NKVD and KGB. He added: "The book proves: Lubyanka [the KGB headquarters] was taken over by enemies of the people. If Putin's team can not disprove the facts provided by Litvinenko, Putin must shoot himself. Patrushev and all other leadership of Lubyanka Criminal Group must follow his example." Alexander Goldfarb and Marina Litvinenko published a book Death of a Dissident. They asserted that the murder of Mr. Litvinenko was "the most compelling proof" of the FSB involvement theory. According to the book, the murder of Litvinenko "gave credence to all his previous theories, delivering justice for the tenants of the bombed apartment blocks, the Moscow theater goers, Sergei Yushenkov, Yuri Shchekochikhin, and Anna Politkovskaya, and the half exterminated nation of Chechnya, exposing their killers for the whole world to see." A PBS Frontline documentary on Vladimir Putin also mentioned the theory and FSB involvement, citing the quick removal of rubble and bodies from the bombing scenes before any investigation could take place, the discovery of the Ryazan bomb, the deaths of several people who had attempted to investigate the bombings, as well as the defused Ryazan bomb being made of Russian military explosives and detonators. A documentary film Assassination of Russia was made in 2000 by two French producers who had previously worked on NTV's Sugar of Ryazan program. A documentary Nedoverie ("Disbelief") about the bombing controversy made by Russian director Andrei Nekrasov was premiered at the 2004 Sundance Film Festival. The film chronicles the story of Tatyana and Alyona Morozova, the two Russian American sisters, who had lost their mother in the attack, and decided to find out who did it. His next film on the subject was Rebellion: the Litvinenko Case. Yuli Dubov, author of The Big Slice, wrote a novel The Lesser Evil, based on the bombings. The main characters of the story are Platon (Boris Berezovsky) and Larry (Badri Patarkatsishvili). They struggle against an evil KGB officer, Old man (apparently inspired by the legendary Philipp Bobkov), who brings another KGB officer, Fedor Fedorovich (Vladimir Putin) to power by staging a series of apartment bombings.

Қолдау

Бомбалауды Ресей мемлекеттік қауіпсіздік қызметі ұйымдастырып, жүзеге асырды деген пікірді журналист Дэвид Саттер және тарихшылар Юрий Фельштинский мен Владимир Прибыловский, Александр Литвиненкомен бірлесіп алға тартты. Кейіннен бұл пікірді бірқатар тарихшылар қолдады. КГБ тарихшысы Эми Найт шабуылдарды ФСБ-ның жасағаны "айқын" екенін және Владимир Путиннің "кінәсі де анық көрінетінін" жазды, себебі ФСБ-ның бұл әрекеті оның бұрынғы директоры және сол кездегі Ресей премьер-министрі Путиннің санкциясысыз жасалғаны мүмкін емес. Тарихшы Карен Дауиша өзінің "Путиннің клептократиясы" кітабында бомбалауға қатысты дәлелдерді жинақтап, "өзіңнің астанаңда ұйықтап жатқан бейкүнә халқыңды жарылуға ұшырату – бұл дерлік ойға келмейтін іс. Дегенмен, ФСБ-ның Рязань қаласына бомба орнатуға қатысқандығына күмәнсіз дәлел бар" деген қорытынды жасады. Тимоти Снайдердің пікірінше, пәтерлердегі бомбалауды ФСБ қызметкерлері жасағаны "мүмкін" болды. Дэвид Саттер бомбалауды Ресейдің құпия қызметтерінің Рейхстагты өртеп жіберумен салыстырылатын саяси провокациясы деп қарастырды. Бұл пікірді зерттеуші журналистер де қолдайды. 2008 жылы британдық журналист Эдвард Лукас өзінің "Жаңа суық соғыс: Путиннің Ресейі және Батысқа қауіп" кітабында: "Дәлелдердің салмағы ең жағымсыз түсіндірмеге сәйкес келеді: шабуылдар Путиннің елдегі сөзсіз көшбасшы болуы үшін үрей мен қорқыныш атмосферасын құруға бағытталған қатыгез жоспарланған трюк болды, және осылай да болды" деп қорытындылады. Журнал иесі Condé Nast Андерсонның мақаласының орыс тіліндегі баспасөзде жариялануына қарсы қатаң шаралар қолданды. Ресейдің Мемлекеттік қауіпсіздік кеңесінің бұрынғы төрағасы Александр Лебед 1999 жылдың 29 қыркүйегінде Le Figaro газетіне берген сұхбатында үкіметтің террористік актілерді ұйымдастырғанына көзі жеткенін айтты. Ресей президентінің бұрынғы экономикалық кеңесшісі Андрей Илларионов ФСБ-ның қатысуы "теория емес, факт. Бұл бомбалауды ФСБ-дан басқа ешкім ұйымдастыра алмады" деді. Кейін Лебедтің баспасөз қызметкерлері оның сөздері контекстен тыс келтірілгенін мәлімдеді. 2017 жылдың 11 қаңтарында сенатор Марко Рубио Рекс Тиллерсонның бекіту тыңдауында 1999 жылғы бомбалау туралы мәселе көтерді. Сенатор Рубионың сөзіне қарағанда, "ашық дереккөздер мен басқа да ақпараттардың көп мөлшері бұл бомбалаулардың барлығының ФСБ-ның қара ту операциясының бөлігі болғанын көрсетеді". Хабарламада "Ресей билігі Чечен террористерін немесе басқа біреуді Мәскеудегі бомбалаулармен байланыстыратын сенімді дәлел ұсынған жоқ" делінген. Саттердің айтуынша, барлық төрт бомбалаудың бірдей "қолы" болған, бұл жарылғыш заттардың мұқият дайындалғанын көрсетеді, бұл білікті мамандардың белгісі. Террористер тонналап гексоген жарылғыш затты сатып алып, оны Ресейдің әртүрлі аймақтарына тасымалдай алды; гексоген Пермь облысындағы бір зауытта өндіріледі, оның қауіпсіздігіне ФСБ жауапты. Қылмыскерлерге екі апта ішінде әртүрлі қалаларда тоғыз жарылыс (төрт орын алған және билік хабарлаған бес сәтсіз әрекет) ұйымдастыру қажет болды. Саттердің бағалауынша, нысандарды жоспарлау, жерді аралау, жарылғыш заттарды дайындау, орындарда орын жалдау және жарылғыш заттарды тасымалдауға төрт-төрт жарым ай уақыт керек болды. Алайда, сол кезде гексоген Дагестанда да кеңінен қолжетімді болды.

The view about the bombings being organized and perpetrated by Russian state security services was originally put forward by journalist David Satter and historians Yuri Felshtinsky and Vladimir Pribylovsky, in co authorship with Alexander Litvinenko. It was later supported by a number of historians. Amy Knight, a historian of the KGB, wrote that it was "abundantly clear" that the FSB was responsible for carrying out the attacks and that Vladimir Putin's "guilt seems clear," since it was inconceivable that the FSB would have done so without the sanction of Putin, the agency's former director and by then Prime Minister of Russia. In her book Putin's Kleptocracy, historian Karen Dawisha summarized evidence related to the bombings and concluded that "to blow up your own innocent and sleeping people in your capital city is an action almost unthinkable. Yet the evidence that the FSB was at least involved in planting a bomb in Ryazan is incontrovertible." According to Timothy Snyder, "it seemed possible" that the perpetrators of the apartment bombings were FSB officers. David Satter considered the bombings as a political provocation by the Russian secret services that was similar to the burning of the Reichstag. This view has been also supported by investigative journalists. In 2008, British journalist Edward Lucas concluded in his book The New Cold War: Putin's Russia and the Threat to the West that "The weight of evidence so far supports the grimmest interpretation: that the attacks were a ruthlessly planned stunt to create a climate of panic and fear in which Putin would quickly become the country's indisputable leader, as indeed he did." The journal owner, Condé Nast, then took extreme measures to prevent an article by Anderson from appearing in the Russian media, both physically and in translation. Former Russian State Security Council chief Alexandr Lebed in his 29 September 1999 interview with Le Figaro said he was almost convinced that the government organised the terrorist acts. Andrei Illarionov, a former key economic adviser to the Russian president, said that FSB involvement "is not a theory, it is a fact. There is no other element that could have organized the bombings except for the FSB." Later Lebed's public relations staff claimed that he was quoted out of the context. On 11 January 2017, senator Marco Rubio raised the issue of the 1999 bombings during the confirmation hearings for Rex Tillerson. According to senator Rubio, "there's [an] incredible body of reporting, open source and other, that this was all—all those bombings were part of a black flag operation on the part of the FSB." According to the report, "no credible evidence has been presented by the Russian authorities linking Chechen terrorists, or anyone else, to the Moscow bombings." According to Satter, all four bombings that occurred had a similar "signature" which indicated that the explosives had been carefully prepared, a mark of skilled specialists. The terrorists were able to obtain tons of hexogen explosive and transport it to various locations in Russia; hexogen is produced in one plant in Perm Oblast for whose security the central FSB is responsible. The culprits would also have needed to organise nine explosions (the four that occurred and the five attempted bombings reported by the authorities) in different cities in a two week period. Satter's estimate for the time required for target plan development, site visits, explosives preparation, renting space at the sites and transporting explosives to the sites was four to four and a half months. Hexogen was however at this time also widely available in Dagestan.

Сын

2000 жылдың наурыз айында Путин ФСБ-ның бомбалауларға қатысы бар деген айыптауларды "ақылға сыймас нәрсе" деп жоққа шығарды. "Ресейдің құпия қызметінде өз халқына қарсы осындай қылмыс жасауға қабілетті адамдар жоқ. Мұндай айыптаудың өзі аморальды", - деді ол. ФСБ өкілі "Литвиненконың куәлігі бомбалауды тергеушілер үшін маңызды емес" деп мәлімдеді. Ресейлік журналист Андрей Солдатовтың айтуынша, "Кремль барлық талқылауды тоқтатуға бейім болғандай көрінді. 2003 жылы Ресейлік құқық қорғаушы Александр Подрабонек Литвиненко мен Фельштинскийдің "Ресейді үрлету" кітабының көшірмелерін импорттауға тырысқанда, оларды ФСБ тәркілеген еді. Трепашкин өзі жарылыстан зардап шеккендердің екі туысының адвокаты ретінде әрекет етіп, заң бойынша алуға құқылы болған ақпаратты ала алмады". Дегенмен, Солдатов бұл кедергілер биліктің кінәсінен емес, "паранойясынан" туындауы мүмкін деп есептеді. Осыған байланысты, Солдатовтың пікірінше, осы паранойя Ресей үкіметі жоюға тырысқан конспирологиялық теорияларды тудырды. "Жаңа аристократия" атты кітабында Андрей Солдатов пен Ирина Бороган Рязань оқиғасының ФСБ-ның терроризмге қарсы "Вымпел" бөлімінің оқу-жаттығу шарасы болғанын айтады. Роберт Брюс Уэрдің сөзіне қарағанда, пәтерлердегі жарылыстарды түсіндірудің ең қарапайым жолы – оларды Солтүстік Кавказдан келген исламист экстремистер жасады, олар Федералды күштердің Орталық Дағыстандағы исламист анклавына жасаған шабуылдарына кек қайтаруды көздеді. Саяси ғалым Рональд Р. Поуп Дэвид Саттердің "Таңғы қараңғылық" кітабына шолу жасай келе, Джонсонның "Ресей тізіміне" енгізілген Кирилл Панкратовтың сын-пікірін келтірді. Панкратов пәтерлердегі бомбалауларға қатысты, Ресей билігі Чечняға қарсы соғыс жүргізу үшін қосымша себептерге мұқтаж емес екенін мәлімдеді. Саяси ғалым Брайан Тейлор оқиғаның қай нұсқасы дұрыс екенін анықтау үшін жеткілікті дәлел жоқ деп санайды, себебі қолда бар дәлелдер сынықты және даулы. Тейлордың пікірінше, ФСБ Рязаньдегі шабуылды "ашып" көрсету үшін имитациялаған болуы мүмкін; алайда, жоспар ояу жергілікті тұрғындар мен құқық қорғау органдарының қызметкерлерімен күйретілді, ал "жаттығу" негіздемесі жоспар сәтсіз аяқталғаннан кейін ойда келді. Бомбалау кезінде Мәскеу қаласының мэрі Юрий Лужков 1993 жылға дейін шектелген ел ішінде еркін қозғалысты қамтамасыз ететін жаңа заңнама Мәскеудегі бомбалауларды жеңілдетті деп есептеді. Лужковтың айтуынша, бұл заң чечен террористеріне қаруды Мәскеуге әкеліп, сақтауға, сондай-ақ көлік сатып алып, Мәскеуге келген қызметкерлеріне баспана беруге мүмкіндік берді. Лужковтың сөзіне қарағанда, "Мәскеуге келгеннен кейін үш ай бойы террорист полицияға хабарламай-ақ, қалаған жерінде және кез келген адаммен бірге тұруға болады", бұл террористерге бомбалауды дайындауға мүмкіндік берді.

In March 2000, Putin dismissed the allegations of FSB involvement in the bombings as "delirious nonsense." "There are no people in the Russian secret services who would be capable of such crime against their own people. The very allegation is immoral," he said. An FSB spokesman said that "Litvinenko's evidence cannot be taken seriously by those who are investigating the bombings". According to Russian investigative journalist Andrei Soldatov, "From the start, it seemed that the Kremlin was determined to suppress all discussion When Alexander Podrabinek, a Russian human rights activist, tried to import copies of Litvinenko's and Felshtinsky's Blowing up Russia in 2003, they were confiscated by the FSB. Trepashkin himself, acting as a lawyer for two relatives of the victims of the blast, was unable to obtain information he requested and was entitled to see by law". However, Soldatov believed that the obstruction might reflect "'paranoia' rather than guilt on the part of the authorities". Consequently, Soldatov argued, that paranoia has produced the very conspiracy theories that the Russian Government intended to eradicate. In their book The New Nobility, Andrei Soldatov and Irina Borogan believe that the Ryazan incident had actually been a training exercise by Vympel, a counter terrorism FSB unit. According to Robert Bruce Ware, the simplest explanation for the apartment block blasts is that they were perpetrated by Islamist extremists from North Caucasus who sought retribution for the attacks of the Federal forces against the Islamist enclave in the central Dagestan, known as the Islamic Djamaat. Political scientist Ronald R. Pope in his review of David Satter's book Darkness at Dawn cited Kirill Pankratov's criticism, published as a contribution to Johnson's Russia List. Regarding the apartment bombings, Pankratov argued that the Russian authorities did not need an additional justification to wage a war against Chechnya, in view of high profile kidnappings and the invasion of Dagestan. Political scientist Brian Taylor believes that there is too little evidence to decide which version of the events is correct, as the available evidence is fragmentary and controversial. According to Taylor, it is plausible that the FSB "simulated" an attack in Ryazan in order to claim credit for "uncovering" it; however, the plot was foiled by vigilant local denizens and law enforcement personnel, and the "training exercise" justification was improvised after the plot failed. Yuri Luzhkov, Mayor of Moscow at the time of the bombings, believed that the bombings in Moscow were facilitated by new legislation that established freedom of movement within the country, which was restricted prior to 1993. According to Luzhkov, the law made it possible for Chechen terrorists to bring weapons to Moscow and store them there, as well as purchase vehicles and provide housing for their personnel who had arrived in Moscow. According to Luzhkov, "for three months, after having arrived in Moscow, a terrorist could live wherever he wanted and stay with anyone, without notifying the police", which allowed the terrorists to prepare the bombings.

АҚШ үкіметінің ақпаратты жапқысы

2016 жылдың 14 шілдесінде Дэвид Саттер Мемлекеттік департаментке, ЦРУ мен ФБР-ге ақпарат алу құқығына қатысты сауалнама жолдады, онда пәтерлерде болған жарылыстарға, Рязань оқиғасына және жарылыстарды тергеуге тырысып, қаза тапқан адамдарға қатысты құжаттар туралы сұрады. Бірақ ЦРУ, мұндай құжаттардың бар екенін мойындаудан бас тартты, себебі бұл "Ресейдегі жарылыстарға қатысты Агенттіктің қызығушылығының нақты ерекшеліктерін немесе оның жоқтығын" ашқан болар еді. 2018 жылдың 16 наурызында Саттер мен Әділет министрлігі арасындағы сот ісі жабылды.