Кіріспе
Аслан (Халид) Алиевич Масхадов (Асла́н (Хали́д) Али́евич Масха́дов; 21 қыркүйек 1951 – 8 наурыз 2005) – совет және чечен саясаткері және әскери қолбасшы, мойындалмаған Ичкерия Чечен Республикасының үшінші президенті. Көптеген адамдар оны Бірінші Чечен соғысындағы чечендердің жеңісіне жеткізгені үшін құрметтейді, бұл де-факто тәуелсіз Чечен Республикасы Ичкерияның құрылуына әкелді. Масхадов 1997 жылғы қаңтарда Чечня президенті болып сайланды. 1999 жылғы тамызда Екінші Чечен соғысы басталғаннан кейін, ол ресейлік әскерге қарсы партизандық қарсылықты қайтадан басқарды. 2000 жылдың басында Ичкерия де-факто тоқтатылды. Өмірінің соңына дейін Масхадов эмиграциядағы президент болды. Ол 2005 жылғы наурызда Солтүстік Чечнядағы Толстой-Юрт ауылында қаза тапты.
Aslan (Khalid) Aliyevich Maskhadov (Асла́н (Хали́д) Али́евич Масха́дов; ; 21 September 1951 – 8 March 2005) was a Soviet and Chechen politician and military commander who served as the third president of the unrecognized Chechen Republic of Ichkeria. He was credited by many with the Chechen victory in the First Chechen War, which allowed for the establishment of the de facto independent Chechen Republic of Ichkeria. Maskhadov was elected President of Chechnya in January 1997. Following the start of the Second Chechen War in August 1999, he returned to leading the guerrilla resistance against the Russian army. De facto Ichkeria ceased to exist at the beginning of 2000. Until his death, Maskhadov was President in exile. He was killed in Tolstoy Yurt, a village in northern Chechnya, in March 2005.
Ерте өмір
1951 жылы 21 қыркүйекте Аслан Әлиұлы Масхадов Кеңес Одағының Қазақ КСР-інің Қарағанды облысында, Шәкәй деген шағын ауылда дүниеге келді. Ол 1944 жылы Иосиф Сталиннің бұйрығымен жүзеге асырылған чечен халқының жаппай депортациясы кезінде туған. Оның отбасы Аларой тейібінен (Алхан нэкъэ тармағынан) шыққан. 1957 жылы отбасы Чечняға оралып, Надеречный ауданындағы Зебир-Юрт ауылына қоныстанды. Масхадов Кеңес Армиясына қабылданып, көршілес Грузия КСР-інде оқыды және 1972 жылы Тбилиси артиллерия мектебін бітірді. 1981 жылы Ленинград Калинині атындағы жоғары артиллерия училищенің курсын үздік бітірді. 1986 жылға дейін Венгрияда өздігінен жүретін артиллерия полкінде, ал 1986 жылдан бастап Балтық әскери округінде қызмет етті. 1990 жылдан бастап Литва КСР-інің астанасы Вильнюсте Кеңес ракеталық және артиллериялық күштерінің штаб бастығы болып тағайындалды. 1991 жылдың қаңтар айында Масхадов қаңтар оқиғаларына қатысты, совет әскерлерінің теледидар мұнарасын басып алуына (кейін бұл әрекетіне өкінді), бірақ шабуылға тікелей қатыспады. 1996 жылдың соңында Масхадов қызметке келген кезде, шамамен жарты миллион адам (соғысқа дейінгі Чечня халқының 40 пайызы) ішкі көшпенділерге айналып, босқындар лагерьлерінде немесе тығыз қоныстанған ауылдарда өмір сүрді. Экономика қирады және соғыс лордтары өздерінің жасақтарын таратуға ниет білдірмеді. Осындай жағдайда Масхадовтың саяси беделі төмендеді. Басаев және басқа да соғыс лордтарына билігін жоғалтқандықтан, Чечнядағы саяси жағдайы күрделене түсті. Тіпті вице-президенті Арсанов та оның саяси қарсыласына айналды. Дюдаев билігіндегі Бірінші Чечен соғысына дейінгі жылдардағыдай, Чеченстан тәуелсіздік алған жылдары ұйымдасқан қылмыс, соның ішінде адам ұрлау және қылмыскерлердің көпшілік орында атқарылуы кең етек алды. Масхадов Басаевтың қолдауымен дамыған Ваххабизм және басқа да фундаменталистік мұсылман топтарының өсуін шектеуге тырысты, бұл ислами фундаментализм мен зайырлы чечен ұлтшылдары арасындағы чечен сепаратистік қозғалысында жарылысқа әкелді. 1999 жылдың ақпан айында радикалды исламшылдарға жасалған ыстық, Масхадов ислам шариғат заңын енгізді. Құрылған шариғат соттары адамдарды өлім жазасына кесіп, жазалау, неке бұзу сияқты қылмыстар үшін жазалады. Масхадовқа қарсы үш рет қастандық жасалды: 1998 жылдың 23 шілдесінде, 1999 жылдың 21 наурызында және 10 сәуірінде. Шабуылдаушылар танкке қарсы зымырандар мен бомбалар қолданды. Ресейдің арнайы қызметтері кінәлі деп айыпталды.
Өлім
2005 жылы Масхадовтың өлімі туралы әртүрлі нұсқалар болды. 2005 жылғы 8 наурызда Ресей Федерациясының Федералды қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) басшысы Николай Патрушевтың ресми мәлімдемесіне сәйкес, Масхадов атысты тоқтату туралы жариялағаннан кейін бір айдан аспайтын уақыт ішінде ФСБ арнайы күштерінің тобы:" Толстой-Юрт поселкесінде операция жүргізді, нәтижесінде халықаралық джихадист және қарулы топтардың жетекшісі Масхадов қаза тапты, ал оның ең жақын серіктері ұсталды. "Ол арнайы операция жасаған бөлім Масхадовты тергеу үшін тірі ұстауға ниеттенгенін, бірақ Масхадов жасырынып отырған бомбобетон қоршауына тасталған гранатадан қаза тапқанын айтты. Рейд барысында Вахит Мурдашев, Висхан Хажимурадов, Сканарбек Юсупов және Илияс Иришанов деген төрт чечен тұтқынға алынды. Чечен Республикасының Жоғарғы сотында өткен сот процесіндегі баллистикалық сараптамаға сәйкес, Масхадовты оның жүрек туысы және күзетшісі Висхан Хажимурадовтың тапаншасынан атылған оқ өлтірген. Дегенмен, Хажимурадов жарылыстан соққандықтан, Масхадовты атып өлтіргенін есінде қалмағанын мәлімдеді. Бірақ тұтқындалғаннан кейін Хажимурадов: "Атам маған, егер ол жараланса және тұтқындалу қаупі туса, оны атып өлтіруді бұйырды. Егер ол тұтқынға алынса, Саддам Хусейнге жасалғандай қатыгездікпен қаралатынын айтқан еді" деді. 2006 жылы олар Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясына Ресей билігінің Масхадовтың денесін отбасына қайтарудан "заңсыз" бас тартуы туралы шағым түсірді.
Отбасылық өмір
Ол 17 жасында үйленді. Оның әйелі Кусама педагогикалық білімі бар. Олардың екі баласы болды: бірінші Ресей-Чечен соғысында әскери қимылдарға қатысқан ұл және қыз.