Мәскеудегі театр құпиясы: 2002 жылғы кешірімсіз оқиға
Moscow theater hostage crisis
Мәскеудегі 2002 жылғы театр құрсауы: Чечен террористері 912 кескінді ұстады. Газ шабуылы салдарынан 132 адам қаза болды. Чечен соғысы, терроризм туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
2002 жылғы террористік шабуыл және Мәскеудегі кешірімдік дағдарыс
2002 terrorist attack and hostage crisis in Moscow
Мәскеу театры кешірімдік дағдарысы (сондай-ақ 2002 жылғы Солтүстік-Шығыс қоршауы деп белгілі) — 2002 жылдың 23 қазанында Мәскеудегі көпшілікке толы Дубровка театрын чечен террористерінің басып алуы, нәтижесінде 912 адам кешірімге алынды. Мовсар Бараев басқарған шабуылшылар Чечнядағы исламист сепаратистік қозғалысына адалдықтарын жариялады. Олар Ресей әскерлерін Чечнядан шығаруды және Екінші Чечен соғысын тоқтатуды талап етті. Дағдарыс Ресей қауіпсіздік қызметтері ғимаратқа ұйықтату газын шашып, одан кейін шабуыл жасап, барлық 40 кешірімді ұстаушыны өлтірген кезде шешілді. 132 кешірімге алынған адам қаза тапты, көбінесе газдың әсерінен. Театрдың орналасуына байланысты, арнайы күштер кешірімге алынғандар бар залға жету үшін дәліз арқылы өтіп, жақсы қорғалған баспалдақпен көтерілуге тиіс болды. Шабуылшылар көптеген жарылғыш заттарға ие болды, ең күштісі аудиторияның орталық бөлігінде орналасқан. Федералдық қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) «Альфа» және «Вымпель» спецназ тобы, Ресей Ішкі істер министрлігінің (МВД) СОБР бөлімшесінің қолдауымен, ғимараттың желдету жүйесіне химиялық затты құйып, құтқару операциясын бастады. Газдың табиғаты сол кезде жарияланбады, бірақ ол фентанил туындысы деп есептелді. 2012 жылы жарияланған зерттеуде ол карфентанил мен ремифентанилдің қоспасы болғаны анықталды. Сол зерттеуде 2011 жылы Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта Ресей үкіметі қолданылған аэрозольдің фентанил туындысы мен есірткілік әсері бар химиялық қосылыстың қоспасы екенін мәлімдеді.
The Moscow theater hostage crisis (also known as the 2002 Nord Ost siege) was the seizure of the crowded Dubrovka Theater in Moscow by Chechen terrorists on 23 October 2002, resulting in the taking of 912 hostages. The attackers, led by Movsar Barayev, claimed allegiance to the Islamist separatist movement in Chechnya. They demanded the withdrawal of Russian forces from Chechnya and an end to the Second Chechen War. The crisis was resolved when Russian security services released sleeping gas into the building, and subsequently stormed it, killing all 40 hostage takers. 132 hostages died, largely due to the effects of the gas. Due to the layout of the theater, special forces would have had to fight through of corridor and advance up a well defended staircase before they could reach the hall in which the hostages were held. The attackers had numerous explosives, with the most powerful in the center of the auditorium. Spetsnaz operators from Federal Security Service (FSB) Alpha and Vympel, supported by a Russian Ministry of Internal Affairs (MVD) SOBR unit, pumped a chemical agent into the building's ventilation system and began the rescue operation. The identity of the gas was not disclosed at the time, although it was believed to have been a fentanyl derivative. A study published in 2012 concluded that it had been a mixture of carfentanil and remifentanil. The same study pointed out that in a 2011 case at the European Court of Human Rights, the Russian government stated that the aerosol used was a mixture of a fentanyl derivative and a chemical compound with a narcotic action.
Денис Грибков
Түн ортасында 30 жастағы тұтқын Денис Грибков үлкен импровизацияланған жарылғыш құрылғының жанында отырған әйел-инсургенттерге қарай театр орындықтарының үстінен жүгіріп өтті. Бір еркек чечен оқ атып, қателесіп жіберді, бірақ сыртқа кеткен оқтар Тамара Старкованы ауыр жарақаттады, ал Павел Захаровты қаза тапты, екеуі де оқиғадан кейін дереу ғимараттан эвакуацияланды. Грибковты залдан алып шығып, кейін оқ жарақатынан өлген күйде табады.
Around midnight, a gunfire incident took place as Denis Gribkov, a 30 year old male hostage, ran over the backs of theater seats toward the female insurgents who were sitting next to a large improvised explosive device. A male Chechen shot at him and missed, but stray bullets hit and severely wounded Tamara Starkova and fatally wounded Pavel Zakharov, who were evacuated from the building soon after. Gribkov was removed from the auditorium and later found dead from gunshot wounds.
Төртінші күн26 қазан таңертең
Түнде Чечен елшісі, сепаратист президент Аслан Масхадовтың серіктесі Ахмет Закаев экстремистерге "асығыс әрекеттерден аулақ болуға" шақырды. Чечендер BBC телеарнасына берген сұхбатында президент Путиннің арнайы өкілі ертеңгі күні театрға келіссөздер жүргізу үшін келетінін мәлімдеді. "Спецназ Альфа" тобының екі мүшесі бейтарап аймақта жүргенде террористер ғимараттан атып жіберген гранатадан ауыр жарақат алды. Мәскеу полициясының бастығы Владимир Пронин бұл оқиғаға бұқаралық ақпарат құралдарының ақпаратты жариялауы себеп болды деп айыптады. "The Guardian" газетінде келтірілген Ресей арнайы күштерінің офицерінің сөзіне сәйкес, ақпарат ағып кетуі бақыланатын: "Біз шабуыл таңғы сағат үште болатыны туралы ақпаратты таратып жібердік. Чечен содырлары күшті күйде болды. Олар оқ атуды бастады, бірақ шабуыл болған жоқ. Содан кейін табиғи серпіліс болды. Таңғы сағат бесте біз ғимаратқа шабуыл жасадық".
During the night, Akhmed Zakayev, a Chechen envoy and associate of the separatist President Aslan Maskhadov, appealed to the extremists and asked them to "refrain from rash steps". The Chechens told the BBC that a special representative of President Putin planned to come to the theater for talks the next day. Two members of the Spetsnaz Alpha Group moving around in the no man's land were seriously wounded by a grenade fired from the building by the terrorists, which was blamed by the Moscow police chief Vladimir Pronin on the media news leak. According to an officer in the Russian special forces cited by The Guardian, the leak was controlled: "We leaked the information that the storming would take place at three in the morning. The Chechen fighters were on their guard. They began shooting, but there was no raid. Then there was the natural reactiona relaxation. And at 5 a. m. we stormed the place."
Арнайы әскерлердің рейдін өткізу
26 қазанда, сенбі күні таңертең Ресейдің ФСБ-сынан (Альфа және Вымпел тобы) келген "Спецназ" күштері, Ресей Ішкі істер министрлігінің (МВД) СОБР бөлімшесінің көмегімен театрды қоршап алып, шабуыл жасады; барлығы ауыр қаруланған және бетперделі болды. Ішкі істер министрінің орынбасары Владимир Васильев, рейдтің себебінің тұтқындар арасында екі әйел тежеулінің атқыланғанына байланысты туған үрей екенін мәлімдеді. Рейд тұтқындарды алғаннан кейін жоспарланған, ал операция басталғанға үш сағат бұрын болған оқ атысу осы рейдтің тікелей себебі болды.
Early Saturday morning, 26 October, forces from Russia's Spetsnaz (Special Forces, literally "special purpose") from the FSB (Alpha Group and Vympel), with the assistance of the Russian Ministry of Internal Affairs (MVD) SOBR unit, surrounded and stormed the theater; all were heavily armed and masked. Deputy Interior Minister Vladimir Vasilyev stated that the raid was prompted by a panic among the captives due to the execution of two female hostages. The raid was planned shortly after the hostages were initially seized and the shooting cited as a proximate cause had occurred about three hours before the operation began.
Химиялық шабуыл
Таңертең, күн шығар алдында, шамамен Мәскеу уақытымен сағат 5:00-де, театрдың басты кіреберісін жарықтандырып тұрған іздеу шамдары өшті. Ішінде, көптеген тұтқындар бастапқыда бұл газдан (аэрозольден) өрттен шыққан түтін деп ойласа да, жақын арада қарулы топтар мен тұтқындарға ғимаратқа таинсты газ соққан екені анық болды. Әртүрлі хабарларға сүйенсек, ол арнайы жасалған қабырғадағы тесік арқылы, немесе театрдың желдету жүйесі арқылы, немесе сахнаның астынан келген. Қауіпсіздік қызметі театрдың кондиционерлік жүйесі арқылы аэрозолдық анестетик соқты, кейіннен Ресейдің денсаулық сақтау министрі Юрий Шевченконың мәлімдемесінше, ол фентанилге негізделген. Бұл жағдай зал ішінде үрей тудырды. Тұтқылардың бірі, "Московская правда" газетінің тілшісі Анна Андрианова "Эхо Москвы" радиосының студиясына қоңырау шалып, үкімет күштерінің соққан газын сезінген тұтқындармен тікелей эфирде сөйлесіп, оларды газға толудан қорғауды өтінді.
Early in the morning before dawn, at around 5:00a. m. Moscow time, the searchlights that had been illuminating the main entrance to the theater went out. Inside, although many hostages at first took the gas (aerosol) to be smoke from a fire, it soon became apparent to gunmen and hostages alike that a mysterious gas had been pumped into the building. Different reports said it came either through the specially created hole in the wall, that it was pumped through the theater's ventilation system, or that it emerged from beneath the stage. The security services pumped an aerosol anaesthetic, later stated by Russian Health Minister Yuri Shevchenko to be based on fentanyl, into the theater through the air conditioning system. The discovery caused panic in the auditorium. Hostage Anna Andrianova, a correspondent for Moskovskaya Pravda, called Echo of Moscow radio studio and conducted a live broadcast with hostages who started feeling the gas pumped by the government forces and begged not to gas them.
Шабуыл жасау
Кейбіреулері газ маскаларымен жабдықталған чечендер, сырттағы орыс позицияларына кездейсоқ оқ ату арқылы жауап берді. Отыз минут өткен соң, газ әсер еткеннен кейін ғимаратқа физикалық шабуыл басталды. Бірлескен күштер ғимараттың көптеген жағдайлары арқылы кірді, оның ішінде шатыр, жертөле және соңында басқа есік. "Московский Комсомолец" басылымы орыс арнайы күштерінің өкілінің "Егер бұл қалыпты шабуыл болғанда, біздің жақта 150 адам қаза болып, тағы да кепілдер де қалған болар еді" деген сөздерін келтірді.
The Chechens, some of whom were equipped with gas masks, responded by firing blindly at the Russian positions outside. After thirty minutes, when the gas had taken effect, a physical assault on the building commenced. The combined forces entered through numerous building openings, including the roof, the basement, and finally the front door. Moskovskij Komsomolets cited a Russian special forces operative saying that "if it were a usual storming, we'd have had 150 casualties among our men, added to the hostages."
Эвакуациялау
Таңертеңгі сағат 7-де құтқарушылар барымтадағылардың денелерін ғимараттан шығара бастады. Денелер ТК-ның бас кіреберісіндегі вестибюльде және тротуарда қатарлап жатты, жауын мен қардан қорғалмаған күйде. The Guardian тілшісі Ник Патон Уолш көрген денелердің ешқайсысында оқтан жараланған немесе қан кету белгілері болған жоқ, бірақ "олардың беттері балауыздай ақ, тартылған, көздері ашық және көңілсіз болды". Кейбір хабарламаларға сәйкес, дәрі-дәрмектер кейбір барымтадағыларды құтқару үшін қолданылған. Бірақ, қаза тапқандардың арасында балалар мен шетелдіктердің жоқ екені де айтылды. Зардап шеккендерді жеткізген ауруханаларға қарулы күзетшілер қойылды, ал дәрігерлерге, егер әскерилер барымтадағылардың арасында жасырынған болса, театрдан келген пациенттерді босатуға тыйым салынды. Барымтадағылардың отбасы мүшелері үкімет олардың жақындары қай ауруханаға жеткізілгені туралы, тіпті олардың туыстары қаза тапқандардың арасында бар-жоғы туралы ақпарат беруден бас тартқандықтан, үрейленді. Сол күні ресми мәлімет бойынша, барымтадағылардың арасындағы қаза тапқандардың саны кемінде 118-ге жетті, бірақ олардың неден өлгені нақты айтылмады. 28 қазанға дейін ауруханада қалған 646 бұрынғы барымтадағының 150-сі жансақтау бөлімінде, ал 45-і ауыр күйде жатты. 73 барымтадағыға (оның ішінде 6 кәмелетке толмаған бала) медициналық көмек көрсетілмеді. Барымтадағылардың арасында бірнеше шешендер де болды, және олардың кейбіреулері шешен есімдері болғандықтан, оларға көмек көрсерілмеген болуы мүмкін. Зардап шеккендерге тиесілі ақша және басқа да құнды заттар жоғалып кетті; ресми хабарламалар бойынша, құндылықтарды кейіннен автокөлік апатында қаза тапқан ФСБ офицері ұрлаған. Ресей билігі бастапқыда барымтадағылардың ешқайсысы уланудан өлмегенін мәлімдеді. Олар үш күн бойы азық-түлік пен судың жетіспеуінен, сондай-ақ медициналық көмек алмауынан нашарлаған денсаулық мәселелері туралы айтты.
At 7:00 a. m., rescuers began carrying the bodies of hostages out of the building. Bodies were laid in rows in the foyer and on the pavement at the main entrance to the TC, unprotected from falling rain and snow. None of the bodies witnessed by The Guardian correspondent Nick Paton Walsh had bullet wounds or showed signs of bleeding, but "their faces were waxy, white and drawn, their eyes open and blank." Some reports said the drug was used to save some hostages. but again said no children nor foreigners were among those killed. Armed guards were posted at the hospitals where victims were taken and doctors were ordered not to release any of the theater patients in case militants had concealed themselves among the hostages. The hostages' family members panicked as the government refused to release any information about which hospitals their loved ones had been taken to, or even whether their relatives were among the dead. Later the same day, the official death toll among hostages had risen to at least 118 and the officials had not specified exactly what killed them. By 28 October, of the 646 former hostages who remained hospitalized, 150 were still in intensive care and 45 were in critical condition. Seventy three hostages (including six minors) were rendered no medical aid. There were several Chechens among the hostages and it may be that some of them were not treated because of their Chechen names. Money and other valuables belonging to the victims vanished; official reports stated that the valuables were stolen by an FSB officer who was later killed in a car crash. The Russian authorities initially maintained that none of the deaths among the hostages occurred through poisoning. They spoke of health problems that were exacerbated by the three day ordeal with very little food or water, or indeed, medical attention.
Жауапкершілік
Операцияны негізінен Чечен радикалды ұлтшыл тобы "Арнаулы мақсаттағы ислам полкі" (SPIR) жүргізді, RSRSBCM және Халықаралық ислам бригадасы да қатысты. Операцияны Мовсар Бараев басқарды. Әскери қолбасшы Шамил Басаев өз сайтында мәлімдеме жариялап, оқиғаға жауапкершілік алып, Чечен үкіметіне қатысты барлық лауазымдарынан кетіп, жаңа шабуылдар жасалатынын уәделеді. Ол сондай-ақ Чечняның сайланған президенті және сепаратист лидері Аслан Масхадовтан жоспарланған шабуыл туралы хабарламағаны үшін кешірім сұрады. Басаев тұтқын алуды "барлық ресейліктерге Ресей басталған соғыстың барлық қызықты жақтарын бірінші рет көріп, оны бастаған жерге қайтаруға" мүмкіндік бергені үшін қорғады және оның "негізгі мақсаты – жауды жою және максималды зиян келтіру" екенін, ал "келесі жолы келгендер ешқандай талап қоймайды, тұтқын алмайды" деді. Аслан Масхадов және оның Батыстағы өкілдері шабуылды айыптап, оның ресми саясатпен еш қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Масхадов "өздерін құрбандыққа шалғандарға" жауапкершілік сезінгенін білдіргенімен, Ресей басшылығының "жабайы және адамдық емес саясаты" кінәлі екенін айтты және театрға шабуыл жасауды сынға алды. Ол Ресей үкіметімен Чечнядағы қақтығыстың саяси шешімін табу үшін бейшарт бейбіт келіссөздерді бастауға ұсыныс жасады. Осы оқиға Масхадов үшін имиджтік құлдырауға айналды, ал оның радикалды исламик майдан командирлері тиісінше пайда тапты. Кейбір сарапшылар Мовлади Удуговтың көлеңкеде басшылық еткенін айтты. Ресейлік әскери сарапшы Павел Фельгенгауэр экстремистік лидерлердің мақсаты Ресей үкіметінің күштерін "Мәскеуде этникалық ресейліктерді көптеп өлтіруге" итермелеу болғанын болжады, және осылай болды. Ресейлік шенеуніктер Чечен ұлтшылдарына Түркиядағы топтардан қаржы түскенін айтты және тұтқынға алушылардың Мәскеудегі белгісіз елшіліктерге, сондай-ақ Түркия мен Біріккен Араб Эмираттарына телефон соққандарын тыңдап алғандарын мәлімдеді. Ішкі істер министрінің орынбасары Васильев ұлтшылдарға көмектескендерді ұстау үшін Мәскеу қаласы бойынша операция бастады, ал оның жоғары лауазымды әріптесі, Ішкі істер министрі Борис Грызлов, адамдарды сақ болуға және күдікті әрекеттерді полицияға хабарлауға шақырды. 29 қазан күні Васильев арнайы химиялық заттар қолданылғанын және театр маңында, сондай-ақ қаланың басқа жерлерінде 30 күдікті ұлтшыл мен олардың серіктестері, оның ішінде бірнеше мемлекеттік қызметкерлер мен қауіпсіздік қызметкерлері ұсталғанын мәлімдеді. Грызлов бұл Мәскеуде және айналасындағы аймақтағы ірі террористік желіні анықтауға бағытталған "бұрын-соңды болмаған операция" екенін атап өтті. Ресей президенті Владимир Путин 26 қазан күні таңертең телеарнада сөйлеген сөзінде шабуылдың ауқымын және зорлық-зомбылығын қорғап, үкімет "жүздеген адамды құтқарып, мүмкін емес нәрсеге қол жеткізді" және құтқару операциясы "Ресейді тізе бүкпеуге болмайтынын дәлелдеді" деді. Путин арнайы күштерге, сондай-ақ Ресей азаматтарына "батылдығы" үшін алғыс айтты және "ортақ жауға" қарсы көрсеткен қолдауы үшін халықаралық қауымдастыққа ризашылық білдірді. Ол сондай-ақ тұтқындарды құтқара алмағаны үшін кешірім сұрады және дүйсенбі күнін қаза тапқандарды еске алу күні деп жариялады. Путиннің бұл сөзіне жауап ретінде Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр оған қоңырау шалып, блокаданың аяқталғаны үшін құттықтады. Президент Путин тұтқындық дағдарысын НТВ телеарнасының жариялауына наразы болды, себебі бұл телеарна үкіметтен тәуелсіздігін сақтап қалған соңғы жалпыұлттық телеарна еді. 2003 жылдың қаңтар айында НТВ басшылығы ауыстырылды, бұл оның редакциялық саясатына елеулі өзгерістер енгізді.
The operation was conducted primarily by the Chechen radical militant group The Special Purpose Islamic Regiment (SPIR), with involvement from the RSRSBCM and International Islamic Brigade. The operation was led by Movsar Barayev. Military commander Shamil Basayev posted a statement on his website claiming ultimate responsibility for the incident, resigning all official positions within the Chechen government and promising new attacks. He also apologized to Chechnya's elected president and separatist leader Aslan Maskhadov for not informing him of the planned raid and asked him for forgiveness. Basayev defended the hostage taking for giving "all Russians a first hand insight into all the charms of the war unleashed by Russia and take it back to where it originated from" and said that his "main goal will be destroying the enemy and exacting maximum damage" and "the next time, those who come won't make any demands, won't take hostages." Aslan Maskhadov and his representatives in the West condemned the attack which they said had nothing to do with official policy. Maskhadov said he felt responsible for those "who resorted to self sacrifice in despair", but also said the "barbaric and inhumane policies" of the Russian leadership were ultimately to blame and criticized the storming of the theater. He offered to start unconditional peace talks with the Russian government to find a political solution to the conflict in Chechnya. The siege was seen as a public relations disaster for Maskhadov, and his more radical Islamic field commanders correspondingly benefited. Some commentators suggested that Movladi Udugov was in charge from behind the scenes. Russian military expert Pavel Felgenhauer suggested that the aim of the extremist leaders seemed to have been to provoke the Russian government forces "to kill ethnic Russians in Moscow on a large scale", which happened. Russian officials said Chechen militants received financing from groups based in Turkey and that they intercepted telephone calls from the captors to unidentified embassies in Moscow, as well as to Turkey and the United Arab Emirates. Deputy Interior Minister Vasilyev launched a Moscow wide operation to catch anyone who might have helped the militants, while his superior, Interior Minister Boris Gryzlov, urged people to be vigilant and to report anyone acting suspiciously to police. On 29 October, Vasilyev said he had the authority to state only that special chemical agents had been used and that some 30 suspected militants and their collaborators, including several civil servants and security officers, had been arrested around the theater and in other parts of the city in what Gryzlov called an "unprecedented operation" to identify what he described as a vast terrorist network in Moscow and the surrounding region. Russian President Vladimir Putin defended the scale and violence of the assault in a televised address later on the morning of 26 October, stating that the government had "achieved the near impossible, saving hundreds of people" and that the rescue "proved it is impossible to bring Russia to its knees". Putin thanked the special forces as well as the Russian citizens for their "bravery" and the international community for the support given against the "common enemy". He also asked forgiveness for not being able to save more of the hostages, and declared Monday a national day of mourning for those who died. Putin's comments came as British Prime Minister Tony Blair phoned him to congratulate him on the ending of the siege. President Putin was unhappy with the coverage of the hostage crisis by NTV, the last nationwide TV channel effectively independent of the government. In January 2003 the management of NTV was replaced, resulting in a profound effect on its editorial policy.
Ұзақ мерзімді салдарлары
Бұл шабуылдар Путин үкіметін чечен сепаратистеріне қарсы қатаң шаралар қабылдауға итермеледі. 28 қазан күні, дағдарыстан екі күн өткен соң, ол бұдан былай террористік әрекетке жауап ретінде "қауіп деңгейіне сәйкес келетін шаралар" қабылданатынын жариялады, сонымен қатар Чечен астанасы Грозный маңында 30 жауынгердің жойылғаны туралы хабарлар тарады. Ресей Қорғаныс министрлігі Чечен Республикасындағы 80 мыңдық әскерін қысқарту жоспарларын тоқтатты. Әскерилердің әрекеттері босқындардың жаңа толқынына әкеп соқты, деп мәлімдеді Мәскеуге лоялды чечен шенеунігі және келіссөзші Асланбек Аслаханов. Президент Масхадовтың Ресеймен бейшарт бейбіт келіссөздер ұсынысы тез арада қабылданбады, ал Ресей Сыртқы істер министрі Сергей Лавров мұндай шақыруларды Еуропаның бұрынғы әл-Қаида басшысы Осама бен Ладенмен келіссөздер жүргізуіне ұқсатып бағалады. Ресей сондай-ақ Ахмет Закаевты, Чечен Республикасының бұрынғы басшысын шабуылға қатысы бар деп айыптады. Ол 2002 жылдың қазанында Данияға бейбітшілік конгресіне (Копенгагенде өткен Дүниежүзілік чечен конгресі) барған кезде, ресейлік тарап оны тұтқындап, экстрадициялауды талап етті. Кремль Дания билігін 100-ге жуық чечендердің, ресейлік құқық қорғаушылардың және Ресей мен басқа да еуропалық елдердің заң шығарушыларының қатысуымен өткен кездесуге рұқсат бергені үшін "террористермен ынтымақтастық танытты" деп айыптады. Олар соғысты тоқтату жолдарын талқылады. Жаңа медиа заң терроризмге қарсы операциялар туралы ақпарат таратуды қатты шектеді, "мұндай қоршауды бұзу операциясына кедергі келтіретін немесе тұтқынға алушылардың мақсаттарын ақтауға тырысатын кез келген мәлімдемені" жариялауға тыйым салды. Либералды Ресей партиясының өкілі Сергей Юшенков, өзгеріске қарсы дауыс бергенін айта келе, Рейтер агенттігіне берген сұхбатында: "Эмоциялық толқынға еріп, біз шын мәнінде цензураны заңдастырдық және төтенше жағдайларда билікті сынауға тиым салдық" деді. Чечен жағдайына қатысты ақпарат бұрыннан-ақ қатты шектелген еді, бұл ресейлік әскерилер мен Мәскеу қолдаған чечен әкімшілігінің ынтымақтастығын қажет етті (Ресей үкіметінің Чечен жағдайына қатысты цензуралық саясатына қараңыз). Мәскеудегі дағдарыста қаза тапқандардың денелерін отбасыларына тапсырмау, оларды жасырын жерлеу туралы заң қабылданды, бұл заң 2005 жылы қаза тапқан президент Масхадовқа да қатысты. 2003 жылы Human Rights Watch ұйымы Мәскеудегі чечендердің тұтқындық дағдарысынан кейін полиция тарапынан қысымға ұшырағанын хабарлады. Мәскеудегі чечендердің саны кеңестік кезеңде шамамен 20 мыңды құраса, 2002 жылы 80 мыңға жетті. Ресей және халықаралық баспасөз көптеген тұтқындардың арнайы күштердің құтқару операциясы кезінде қаза табуы президент Путиннің беделіне нұқсан келтіретіні туралы ескертті. Алайда, бұл болжам расталмады. Қамаудан кейін көп ұзамай Ресей президенті рекордтық деңгейде халықтың қолдауын алды; 2002 жылдың желтоқсанында ресейліктердің 83% Путиннің билігіне және оның қоршауды басқаруына қанағаттанғанын мәлімдеді.
The attacks prompted Putin's government to take harsher measures against Chechen separatists. On 28 October, two days after the crisis, he announced that unspecified "measures adequate to the threat" would henceforth be taken in response to terrorist activity, with reports of 30 fighters killed near the Chechen capital Grozny. The Russian Ministry of Defense cancelled plans to reduce the 80,000 troop presence in the tiny breakaway Chechen republic. The actions of the military caused a new wave of refugees, according to the pro Moscow Chechen official and the hostage crisis negotiator Aslanbek Aslakhanov. President Maskhadov's unconditional offer for peace talks with Russia was swiftly dismissed, and Russian Foreign Minister Sergei Lavrov compared such calls with the suggestion that Europe should conduct such talks with the former al Qaeda leader Osama bin Laden. Russia also accused former Chechen Republic leader Akhmed Zakayev of involvement in the attack. When he visited Denmark for a peace congress in October 2002 (the World Chechen Congress event in Copenhagen), the Russians demanded his arrest and extradition; The Kremlin also accused the Danish authorities of "solidarity with terrorists" by allowing the meeting of about 100 Chechens, Russian human rights activists and lawmakers from Russia and other European countries to gather and discuss ways to end the fighting. The new media law severely restricted the media's reporting of anti terrorist operations, banning publication or broadcast of "any statement that hinders an operation to break such a siege, or attempts to justify the aims of the hostage takers". Sergei Yushenkov, whose Liberal Russia party voted against the change, was quoted by Reuters as saying: "On a wave of emotion, we have in fact legitimised censorship and practically banned criticism of the authorities in emergency situations." Coverage of Chechnya had already been severely restricted, needing the cooperation of both the Russian military and the Moscow backed Chechen administration (see Russian government censorship of Chechnya coverage). A law by which corpses of people convicted or accused of terrorism would not be released to their families, but disposed of in secret was approved, applying to the bodies of the militants killed in the Moscow crisis, and later applying even to President Maskhadov, who was killed in 2005. In 2003, Human Rights Watch reported Chechens in Moscow were subjected to increased police harassment after the hostage crisis. Moscow's Chechens rose in numbers from about 20,000 in the Soviet period to an estimated 80,000 in 2002. Many in the Russian press and in the international media warned that the death of so many hostages in the special forces' rescue operation would severely damage President Putin's popularity. This prediction reportedly turned out to be wrong. Shortly after the siege, the Russian president had record public approval ratings; in December 2002, 83% of Russians reportedly declared themselves satisfied with Putin's rule and his handling of the siege.
Тергеу
Мәскеу қалалық прокуратурасы үш жарым жылдан бері жүргізіп келген ресми тергеу, қамаудағыларды өлтірген газ туралы, оған қарсы күрес шаралары, операция кезінде босатылған қамаудағылардың саны, театрды басып алған жауынгерлердің саны (қамаудағылар 50-ден астам жауынгерді көргендерін айтса, ресми мәлімет бойынша ғимаратта 40 адам болған), сондай-ақ шабуылға қатысты шешім қабылдаған лауазымды тұлғалардың есімдері туралы нақты мәліметтер таба алмады. Сол айда бұрынғы тұтқындар мен қаза тапқандардың отбасыларынан құралған "Норд-Ост" ұйымының тең төрағасы Татьяна Карпова жаңа қылмыстық тергеу талап етті. Ол билік өмірге құқық бойынша міндеттемелерін орындамағанын мәлімдеді. Сондай-ақ, жарақат алғандарға тиісті медициналық көмек көрсетілмегені және аман қалғандардың болашақта денсаулықтарына қатысты мәселелер тууы мүмкін екені туралы алаңдаушылық білдірді. 2007 жылдың шілдесінде, кешірім сұраушылық оқиғада қаза тапқандардың туыстары Ресей Бас прокуратурасына жоғары лауазымды шенеуніктердің осы оқиғадағы өлім-жітімге жауапты болу мүмкіндігін тексеруді сұрады.
The official investigation that the Moscow City Prosecutor's Office had been carrying out for three and a half years failed to provide positive information on the gas agent that killed hostages, possible antidote to that agent, the number of hostages released by the operation, the number of militants who had seized the theater (hostages claimed that they saw more than 50 militants, whereas only 40 hostage takers were in the building according to the official version), and the names of officials who had made the decision about the assault. The same month, Tatiana Karpova, co chair of the Nord Ost Organization of former hostages and families of the dead, demanded a new criminal investigation. She claimed the authorities failed to meet their obligations related to right to life. She stated her concern about the lack of medical care for the injured, and future medical problems for the survivors. In July 2007, relatives of those who died in the hostage taking urged the Office of the Prosecutor General of Russia to investigate whether senior officials were responsible for the deaths.
ФСБ қатысы бар деген мәлімдемелер
Дума либералды-демократиялық "Оңшыл күштер одағы" партиясының театрды қоршау кезіндегі үкімет әрекеттерін зерттеу үшін тергеу комиссиясын құру туралы ұсынысын қарастырудан бас тартты. Оқиғаға қатысты тәуелсіз тергеуді ресейлік саясаткерлер Сергей Юшенков, Сергей Ковалев, журналист Анна Политковская, Гувер институтының ғалымы Джон Б. Данлоп және бұрынғы ФСБ офицерлері Александр Литвиненко мен Михаил Трепашкин жүргізді. Олардың мәліметінше, ФСБ террористік топтың Мәскеуге келгенін білген және оларды өздерінің агенті-провокаторы Ханпаша Теркібаев ("Абу Бакар") арқылы театрға бағыттап жіберген. Оның аты барымтаға алушылар тізімінде болған және ол театрдан тірі шыққан. 2003 жылдың сәуір айында Литвиненко Лондонға барған кезде Сергей Юшенковқа Теркібаев туралы ақпаратты ("Теркібаевтың ісі") берді. Юшенков бұл істі Политковскаяға жіберді, ол Теркібаевпен жеке сұхбаттаса алды. Бірнеше күннен кейін Юшенков Мәскеуде атылып өлтірілді. Теркібаев кейін Чечняда болған көлік апатында қаза тапты. 2003 жылдың маусымында Литвиненко австралиялық Dateline телебағдарламасына берген сұхбатында қоршауға қатысқан екі чечен соғысшысы – "Қанды Абдул" және "Абу Бакар" деп атаған – ФСБ-да жұмыс істегенін және агенттік оларды шабуыл жасауға итермелегенін мәлімдеді. Литвиненко: "[Қанды Абдул мен Абу Бакарды] өлген террористердің шіріп жатқан денелерінің арасынан іздегенде, олар табылған жоқ. ФСБ өз агенттерін алып кетті. Осылайша, ФСБ агенттері Чечендер арасынан ФСБ-ның бұйрығымен барлық оқиғаны ұйымдастырды, ал агенттер босатылды". Анна Политковская, Александр Хинштейн және басқа журналистер "Абу Бакарды" (дегенмен, бұл Теркібаев болуы мүмкін) ФСБ агенті және театрды қоршауды ұйымдастырушы деп сипаттады. Санобар Шерматова мен оның авторлары "Московские новости" газетінде Теркібаевтың бірнеше жыл бойы "ваххабилерге қарсы" қызметпен айналысқанын атап өтті. Джон Данлоп "Абу Бакарды" Руслан Елмурзаев деп атады, ал Михаил Трепашкин оның Чечня емес, Мәскеу тұрғыны болғанын және Мәскеудегі "Салют" қонақ үйінен қылмыстық әрекеттер жасағанын мәлімдеді. Театрты шабуылдаған кезде Елмурзаевтың қаза болмағаны туралы хабарлар тарады. Дубровкадағы келіссөздерге қатысқан режиссер Сергей Говорухин, ол Елмурзаевті ФСБ агенті деп есептейді, оның әлі де тірі екеніне сенімді. Ресейлік прокурорлар Елмурзаевтың денесін көрсетпеді, ал 2003 жылдың қазан айында Чечняға барған кезде ресейлік барлау қызметінің өкілдері оған Елмурзаевтің тірі және жақсы күйде Чечняда тұрғанын растады. Барымтаға алушылардың жетекшісі – марқұм және жаман атпен белгілі "ваххаби ұрлаушысы" Арби Бараевтың туысы Мовсар Бараев болды, оның ФСБ және ГРУ-мен байланысы бар екені хабарланды. 2003 жылдың қаңтар айында француз журналисі Анн Ниват Бараевтың барымтаға алу оқиғасынан екі ай бұрын тұтқындалғанын хабарлады. Бұл ақпарат дұрыс болса, Бараев театрды қоршаған кезде Ресейдің күзетінде болған. Ниват сондай-ақ, екі әйел барымтаға алушының да сол кезде Ресейдің күзетінде болғанын хабарлады, ал қайтыс болған Дума депутаты Юрий Щекочихин тағы бір әйел барымтаға алушының сол кезде тұтқында болғанын жазды. Театрға орнатылған бомбалар (және қоршау алдында Мәскеудің басқа жерлерінде) екі өзін-өзі өлтіру белбеуінен басқа, олар киюшілерге қауіпті болды, батареялар сияқты қажетті элементтерден құралмады, бұл театрды сәтті шабуылдау үшін қажетті жағдайды жасады. Мәскеу мэрі Юрий Лужковтың кеңсесі талаптарды жоққа шығарды, "шешен мәселесі және оның салдары Мәскеу билігінің құзырына жатпайды" деп мәлімдеді. Бұрынғы Мәскеу әкімшілігі әрбір бұрынғы барымтадағыға 50 000 рубль (1,570 доллар) және қаза тапқандардың туыстарына 100 000 рубль (3,140 доллар) өтемақы төлеуге келісті. Бір жағдайдан басқа барлық жағдайда Мәскеу қалалық соты өтемақы талаптарын қабылдамады. 2003 жылдың шілдесінде Ресей, Украина, Нидерланды және Қазақстаннан келген 80 талапкер адам Ресей билігінің оқиғаны басқаруы салдарынан олардың өмір сүру құқығы бұзылғанын айтып, Еуропалық адам құқықтары сотына жүгінді. 2007 жылдың сәуір айында талапкерлердің адвокаты Игорь Трунов ЕҚАЖ-да 2003 жылы Ресей үкіметіне қарсы берілген шағым бойынша тыңдаулар басталғанын хабарлады. Трунов Ресей азаматтары ғана емес, Украина, Нидерланды және Қазақстан азаматтары да Страсбург сотына шағымдарын бергенін айтты. Арыз берушілер адам құқықтарын бұзғаны үшін әрқайсысы 50 000 евро өтемақы талап етеді. 2007 жылдың желтоқсан айында сот істі қабылдады. 2008 жылдың 8 шілдесінде The Moscow Times газеті Ресей билігінің өтініші бойынша Еуропалық адам құқықтары сотындағы тыңдаулар Игорь Труновтың сөзіне сәйкес, "дағдарысты басқару жолдары туралы толық ақпарат беруге уәде бергендіктен" жабық түрде өтетінін хабарлады, соның ішінде "командостардың театрды шабуылдау кезінде қолданған нокаут газының құрамы". 2011 жылдың 20 желтоқсанында Еуропалық адам құқықтары соты шешімін жариялады, Ресейді 64 талапкерге барлығы 1,3 миллион евро өтемақы төлеуге міндеттеді. Сот Ресейдің барымта дағдарысын басқару кезінде Еуропалық конвенцияның 2-бабын бұзғанын да анықтады, "құтқару операциясын жеткіліксіз жоспарлау және жүргізу" және "құтқару операциясын тиімді тергеуді жүргізбеу" себепті, бірақ "билік тарапынан барымта дағдарысын күшпен шешу және газ қолдану туралы шешім қабылдағаны үшін Конвенцияның 2-бабы бұзылмаған" деп тапты.
The Duma refused to consider a proposal by the liberal democratic Union of Rightist Forces party to form an investigative commission charged with probing the government's actions in the theater siege. An independent investigation of the event was undertaken by Russian politicians Sergei Yushenkov, Sergei Kovalev, journalist Anna Politkovskaya, Hoover Institute scholar John B. Dunlop, and former FSB officers Aleksander Litvinenko and Mikhail Trepashkin. According to their version, the FSB knew about the terrorist group's arrival in Moscow and directed them to the theater through their agent provocateur Khanpasha Terkibayev ("Abu Bakar"), whose name was in the list of hostage takers and who left the theater alive. In April 2003 Litvinenko gave information about Terkibayev ("the Terkibayev file") to Sergei Yushenkov when he visited London. Yushenkov passed this file to Politkovskaya and she was able to interview Terkibayev in person. A few days later, Yushenkov was assassinated by gunfire in Moscow. Terkibayev was later killed in an apparent car crash in Chechnya. In June 2003, Litvinenko stated in an interview with the Australian television programme Dateline, that two of the Chechen militants involved in the siege—whom he named "Abdul the Bloody" and "Abu Bakar"—were working for the FSB, and that the agency manipulated the terrorists into staging the attack. Litvinenko said: "[w]hen they tried to find [Abdul the Bloody and Abu Bakar] among the rotting corpses of dead terrorists, they weren't there. The FSB got its agents out. So the FSB agents among Chechens organized the whole thing on FSB orders, and those agents were released". "Abu Bakar" (presumably Terkibayev) was also described as an FSB agent and organizer of the theater siege by Anna Politkovskaya, Alexander Khinshtein and other journalists. Sanobar Shermatova and a co author had pointed out in "Moskovskie novosti" that Terkibaev had for a number of years been involved in "anti Wahhabi" activities. John Dunlop identifies "Abu Bakar" as Ruslan Elmurzaev, claimed by Mikhail Trepaskin to have been a resident of Moscow, not Chechnya, and to have been involved in various criminal activities operating out of the Hotel Salyut in Moscow. There were reports that Elmurzaev had not been killed in the storming of the theater. Film director Sergei Govorukhin, one of the volunteer negotiators at Dubrovka, has said that he is convinced that Elmurzaev, who he identified as an FSB agent, is still alive. Russian prosecutors were unable to show Elmurzaev's corpse and during a visit to Chechnya in October 2003, Russian intelligence officers confirmed to him that Elmurzaev was alive and well and living in Chechnya. The titular leader of the hostage takers was one Movsar Baraev, the nephew of the late and infamous "Wahhabi kidnapper" Arbi Baraev, a figure reported to have shadowy connections to both the FSB and GRU. In January 2003, the French journalist Anne Nivat reported that Baraev had been arrested two months before the hostage taking incident. This information being true, Baraev was already in Russian custody when the theater siege occurred. Nivat also reported that two of the female hostage takers were also in Russian custody at the time of the siege while late Duma Deputy Yurii Shchekochikhin wrote that another female hostage taker was in custody at the time. Apart from two suicide belts, which were more of a danger to the wearers, the bombs placed in the theater (and elsewhere in Moscow prior to the siege) lacked essential elements like batteries; this provided the required conditions for the successful storming of the theater. Moscow Mayor Yuri Luzhkov's office denounced the suits, saying it could not be held responsible as "the Chechen issue and its consequences are not within the jurisdiction of the Moscow authorities in any way." The Moscow administration earlier agreed to pay 50,000 roubles ($1,570) in compensation to each former hostage and 100,000 roubles ($3,140) to relatives of those killed. In all but one of the cases, Moscow city courts rejected the compensation claims. In July 2003, 80 plaintiffs from Russia, Ukraine, the Netherlands, and Kazakhstan turned to the European Court for Human Rights, claiming that their right to life had been violated by Russian authorities' handling of the standoff. In April 2007, Igor Trunov, the claimants' advocate, reported that the ECHR had finally begun hearings into a complaint filed in 2003 by the victims against the Russian government. Trunov added that not only Russian citizens, but also those from Ukraine, the Netherlands, and Kazakhstan, filed complaints in the Strasbourg Court. The plaintiffs demand €50,000 each in compensation for the violation of their human rights. The case was accepted by the court in December 2007. On 8 July 2008, The Moscow Times reported that the hearings at the European Court of Human Rights will be closed to the public at the request of Russian authorities as, according to Igor Trunov, they "have promised full disclosure on how they handled the crisis", including "the makeup of the knockout gas used in the storming of the theater by commandos." On 20 December 2011, the European Court of Human Rights published its judgement in the case, ordering Russia to pay the 64 applicants a total of 1.3 million euros in compensation. The court also found that Russia had violated Article 2 of the European Convention on Human Rights when handling the hostage crisis, "with inadequate planning and conduct of the rescue operation", and with the "authorities' failure to conduct an effective investigation into the rescue operation", although the Court found that there had been "no violation of Article 2 of the Convention on account of the decision by the authorities to resolve the hostage crisis by force and to use the gas."
Химиялық агенттің құпиясы және кейіннен анықталуы
Жәбірленушілерді емдеуге тырысу қиындыққа ұшырады, себебі Ресей үкіметі дәрігерлерге қандай газ қолданылғанын хабарлаудан бас тартты. Ресми тергеу құжаттарында бұл зат "газ тәрізді зат" деп аталады. Басқа жағдайларда ол "белгісіз химиялық зат" деп сипатталады. Химиялық қару туралы конвенцияның мүше мемлекеті ретінде Ресей Федерациясы "адамдар мен жануарларға өлім, уақытша жарамсыздық немесе тұрақты зиян келтіре алатын химиялық қаруды әзірлеуге, жинақтауға, сақтауға және қолдануға, осы Конвенцияның мүше мемлекеттеріне тыйым салынған қандай да бір әрекеттерді ешқашан және ешқандай жағдайда жасауға" міндеттеме алды. Конвенция мемлекеттерді улы химиялық заттарды қолдану шарттарын орындауға міндеттейді, бұл зақымның дәрежесін және оның салдарларын азайтуға немесе жоюға мүмкіндік береді. (Конвенция "ішкі тәртіпсіздікті бақылауды қоса, құқық қорғау мақсатында" жас ағызу газы сияқты кейбір химиялық заттарды қолдануға рұқсат береді, бірақ "тәртіпсіздікке қарсы қолданылатын заттардың" әсері "әсер ету тоқтатылғаннан кейін қысқа мерзім ішінде жойылуын" талап етеді.) Баас партиясының Ирак президенті Саддам Хусейн телеарнада сөйлеген сөзінде осы шабуылды айыптап, оның АҚШ пен Израильге исламды әлсірету арқылы тиімді болатынын мәлімдеді: "Чечендердің Ресей мен ресейлік халықтың қолдауын жоғалтуы дұрыс емес. Біздің заманымыздың тирандары – сионизм мен Америка, Ресей, Қытай немесе Үндістан емес".
It was reported that efforts to treat victims were complicated because the Russian government refused to inform doctors what type of gas had been used. In the records of the official investigation, the agent is referred to as a "gaseous substance". In other cases, it is referred to as an "unidentified chemical substance". The Russian Federation, as a member state of the Chemical Weapons Convention, undertook "never and under no circumstances to carry out any activities prohibited to member states of this Convention to develop, to accumulate, to stockpile and to use chemical weapons that can cause death, temporary incapacitation, or permanent harm to humans or animals." The Convention obliges the states to fulfill the conditions of toxic chemicals' use that allow to exclude or considerably reduce the degree of injury and gravity of consequences. (The Convention allows the use of some chemical agents like tear gas for "law enforcement including domestic riot control", but requires that "riot control agents" have effects that "disappear within a short time following termination of exposure." Ba'athist IraqIraqi President Saddam Hussein condemned the attack in a television broadcast, arguing it would ultimately benefit the United States and Israel in undermining Islam: "It's not wise for the Chechens to lose the sympathy of Russia and the Russian people. The tyrant of our era is Zionism and America, and not Russia, China or India."
Танымал мәдениетте
2003 жылы HBO телеарнасы Дэн Ридтің «Мәскеудегі террор» атты деректі фильмін көрсетті. Кеңірдектермен сұхбаттар және дағдарыс кезінде театрдың ішінде және сыртында түсірілген кадрлар көрсетілді. 2004 жылы BBC телеарнасының «Көк горизонт» бағдарламасында театрға құйылған газ туралы деректі фильм жарық көрді. 2005 жылы Postal 2 ойыны үшін шыққан ресейлік DLC «Штопор ЖжОт» (Corkscrew Rules) аталымында оқиғаға сілтеме бар, онда басты кейіпкер театрға жасалған шабуыл кезінде террористер мен полициядан өзін қорғауы керек. 2006 жылы Наталья Пелевинаның жазған «Қолыңда» атты пьесасы Мәскеу театрының қоршауына арналған, алғаш рет Лондонның New End Theatre сахнасында қойылды. 2008 жылдың сәуір айында Пелевина Ресей билігінің Чечняға жақын Дагестанның астанасы Махачкала қаласындағы тұңғыш қойылымнан кейін пьесаға тыйым салғанын мәлімдеді. 2009 жылғы жазғы театр фестивалінде Тим Дж. Лордтың «Біз сені террорист деп жариялаймыз» атты пьесасы көрсетілді. 2015 жылы шыққан Tom Clancy's Rainbow Six Siege бірінші тұлғалық ойын дағдарысты және ФСБ-ның жауабын кешірушілерді құтқару режимінің шабыт көзі деп атайды. Netflix-тің «Money Heist» (La Casa de Papel) испандық драмалық сериалының 6-шы бөлімінде театр дағдарысы мен галотан газының қолданылуы туралы айтылады, сондай-ақ Путиннің кешірушілер мен террористердің тағдырына бейжай қарауы сынға алынады. Сериалда испан билігі кейіннен банкке шабуыл жасау үшін кешірушілерді ұстау кезінде галотан газын қолданады. «FBI: International» сериалының 1-ші маусымының 9-шы эпизодында Болгария билігі Софиядағы театрдың террористік кешірушілік оқиғасын шешу үшін уытты газды қолдануға тырысады, бірақ Федералдық тергеу бюросы, Болгария билігіне көмекке жіберілген, бұл әрекетке қарсы шығады. Соңында газ қолданылмай, жағдай реттеледі. 2020 жылғы «Конференция» (Конференция) фильмінде театр дағдарысынан аман қалған Наташа (Наталья Павленко) қайтадан театрға мемориалдық шара өткізуге келеді, сонда ол өмірден қалған өкінішімен және ажырасқан қызы мен күйеуімен бетпе-бет келеді. Фильмді орыс жазушысы және режиссері Игорь И. Твердовский түсірген. Кристофер Ноланның 2020 жылдың тамызында шыққан «Тенет» фильмі шабуылға негізделген прологпен басталады, деп фанаттар мен сыншылар пікір білдіреді.
In 2003, HBO broadcast Terror in Moscow, a documentary directed by Dan Reed. Interviews with hostages and footage taken inside and outside the theater during the crisis are shown. In 2004 a documentary by the BBC's Horizon investigated the gas that was pumped into the theater. A Russian DLC released in 2005 for Postal 2 known as "Штопор ЖжОт" (Corkscrew Rules) contains a reference to the attack, in a mission where the protagonist must defend himself from terrorists and police during an attack in a theater. The 2006 play In Your Hands is based on the events of the Moscow theater siege, written by Natalia Pelevine, opened in London at the New End Theatre. In April 2008, Pelevine said that Russian authorities had banned the play following its Russian debut in the city of Makhachkala, the capital of Dagestan near Chechnya. The play We Declare You a Terrorist, by Tim J. Lord and based upon the attack, premiered at the 2009 Summer Play Festival. The 2015 first person shooter game Tom Clancy's Rainbow Six Siege cites the crisis and FSB response as an inspiration for their hostage rescue game mode. Part III Episode 6 of the Netflix Spanish drama series Money Heist (La Casa de Papel) contains spoken references to the theater crisis and the use of halothane gas, with critique of Putin's indifference to the fates of the hostages and hostage takers. In the series, Spanish authorities eventually use halothane gas to assault a bank during a hostage crisis. In Season 1 Episode 9 of FBI: International, Bulgarian authorities nearly use poison gas to resolve a terrorist hostage taking in a theater in Sofia, which the Federal Bureau of Investigation, sent to assist Bulgarian authorities, strongly objects to. The standoff is ultimately resolved without the gas being deployed. The 2020 film Conference (Конференция) follows theater crisis survivor Natasha (Natalya Pavlenko) who returns to the theater to hold a memorial, finally able to confront her survivor's guilt and her estranged daughter and husband. The film is by Russian writer and director Igor I. Tverdovskiy. Christopher Nolan's movie Tenet, released in August 2020, opens with a prologue that fans and critics have speculated is based on the attack.