Битиния патшасы Никомендес III Эвергеттің өмірі мен билігі

Кіріспе

Битиния патшасы (б.з.д. 127–94 ж.)

Никомед III Евэргет ("пейілді", ) – б.з.д. 127 жыл шамасынан б.з.д. 94 жылға дейін Битиния патшасы болған. Ол Битинияның Никомед II-нің ұлы және оның мұрагері еді.

Өмір

Мемнон Гераклейский Никомед IV-тің Никомед III-тің әйелі Нисадан туған ұлы екенін жазды, бірақ Граний Лицинианның айтуынша, Никомед IV оның бұрынғы әйелі Аристоникадан туған ұлы болған, ол ұлының дүниеге келгенінен тоғыз күн өткен соң қайтыс болды. Кейін ол Каппадокиялық Ариарат VI-ның қызы Нисаға үйленді, ал Понттың Митридат V-тің әпкесі Каппадокиялық Лаодикияға үйленді. Никомед III де, Ниса да Селевкид әулетінен, Селевкид империясынан тегін алып келген. Олардың Ныса есімді қызы болған болуы мүмкін. Никомедтің тағы бір ұлы, Сократ Хрест, Кизиктен келген Хагне атты кәнізден туған. Ол Сократ пен Хагнени 500 талантпен Кизикке жіберді. Оның үшінші әйелі – Каппадокиялық Лаодикия, оның бұрынғы қалың жеңгесі. Никомед пен Понттың Митридат VI одақ құрды. Соңғысы Пафлагонияға шапқындап, оның билеушісін, Пыламеннің ұрпағын қуды. Екі патша оны бөлісіп алды. Митридат VI 116 жылы Каппадокиялық Ариарат VI-ны (Лаодикияның күйеуі және Нисаның әкесі) Гордий өлтірді. Кейін ол Ариарат VI мен Лаодикияның кішкентай ұлдарын өлтіруді (яғни, өлтіруді) шешті, өйткені ол қастандықтан алған пайдасы, Каппадокияны басқару, егер олар оған қарсы шықса, жоғалуы мүмкін деп ойлады. Алайда Никомед "өзінің билеушісінің өлімінен қорғанышсыз қалған" Каппадокияға шапқындады. Митридат VI әпкесіне көмек жіберді, оның Никомедті Каппадокиядан қууына мүмкіндік берді. Бірақ Лаодикия Никомедке үйленуге келісім жасады. Ашулы Митридат Никомедті қуды және Лаодикияның ұлы Ариарат VII-ні таққа қайта отырғызды. Одан кейін ол Каппадокиялық Ариарат VII-ні өлтіріп, оның ұлын Гордийдің қамқорлығымен Каппадокия тағына Ариарат IX ретінде орнатты. 100 жылға дейін б.з.д., Ариарат VII өлтірілгеннен кейін Каппадокиялықтар Митридат VI-ға қарсы көтеріліп, оның ағасы, Каппадокиялық Ариарат VIII-ні, білімі үшін Пергамда болған, Каппадокияға шақырып, патша болуға шақырды. Митридат Каппадокияға шапқындап, оны қуды. Ариарат VIII 96 ж.б.з.д. қайтыс болды. Оның өлімімен оның әулеті жойылды. Никомед III Митридаттың Битинияға шапқындауынан қорқып, Лаодикияның үшінші ұлы бар деп ойлап, жас жігітке Рим сенатынан Битинияның (немесе, көбінесе, Каппадокияның) тағына үміттенуге нұсқау берді. Ол Лаодикияны өзінің Никомедтің ұлы екенін куәландыру үшін Римге жіберді. Митридат бұл туралы естігенде, Гордийді Римге жіберді, ол Каппадокиядағы Ариарат IX-тың тағына отыруын заңдастыру үшін, бұл адамның Римнің одақтасы болған және 130 жылы Пергамдағы Эумен III-ке қарсы соғыста Римді қолдаған кезде қайтыс болған Каппадокиялық Ариарат V-тің ұрпағы екенін мәлімдеді. Сенат екі патшаның да қастандық жасағанын көрді. Ол Митридатқа Каппадокиядан кетуге және "оны жұбату үшін" Никомед III-ке де Пафлагониядан кетуге бұйрық берді. 102 ж.б.з.д. Дельфи қаласынан шығарылған жарлықтың мәтіні сақталған. Бұл мәселе Никомед патша мен патшайым Лаодикияның қаладан келген өкілдеріне отыз құлдың тапсырмасын беру туралы еді. Жарлықта Никомед пен Лаодикияны құрметтеу туралы да ережелер болды. Бұл заңда Пит Аполлонының ғибадатханасындағы ең көрнекті орынға патша мен патшайымның мүсіндерін орнату, екі монарх пен олардың ұрпақтарына проксини, Дельфи оракулына бірінші кезекте кіру және әділдік алу, салықтан босату, қаланың ойындарында артықшылықты орын алу және басқа да артықшылықтар көзделген. Диодор Сицилийский Никомед III-тен 104 жылы Галлия Трансалпинадағы Цимбри мен Тевтондармен болған Цимбри соғысы кезінде консул Гай Мариусқа әскер беруді сұрағанда, ол бұл өтінішті қабылдамай, "битиниялықтардың көпшілігі салық жинаушылар құл ретінде алып кетіп, провинцияларға тарады" деп жауап берді. Рим сенаты осы ақпаратқа сүйене отырып, "Римнің кез келген одақтастарына жататын ерікті адамды ешбір провинцияда құл болуға мәжбүрлеуге болмайды, ал преторлардың олардың бостандыққа шығуына қамқорлық жасауы керек" деген жарлық шығарды.

Memnon of Heraclea wrote that Nicomedes IV was the son of Nicomedes III with his wife Nysa but according to Granius Licinianus, Nicomedes IV was his son by an earlier wife called Aristonica who died nine days after her son's birth. He then married Nysa, the daughter of Ariarathes VI of Cappadocia and, Laodice of Cappadocia, the sister of Mithridates V of Pontus. Both Nicomedes III and Nysa shared a lineage from the Seleucid dynasty of the Seleucid Empire. He and Nysa likely had a daughter also named Nysa. Nicomedes also had another son, Socrates Chrestus, from a concubine called Hagne who was from Cyzicus. He sent Socrates and Hagne to Cyzicus with 500 talents. His third wife was Laodice of Cappadocia, his former mother in law. Nicomedes and Mithridates VI of Pontus made an alliance. The latter invaded Paphlagonia and drove its ruler, who descended from Pylaemenes, out. The two kings partitioned it among themselves. Mithridates VI had Ariarathes VI of Cappadocia (the husband of Laodice and father of Nysa) murdered by a certain Gordius in 116 BC. Afterwards he decided to remove (i. e. murder) the young sons of Ariarathes VI and Laodice as he thought that his gains from the murder, the control of Cappadocia, might be lost if they would turn against him. However, Nicomedes invaded Cappadocia "while it was left defenceless by the death of its sovereign." Mithridates VI sent assistance to his sister “on pretence of affection for her, to enable her to drive Nicomedes out of Cappadocia.” However, Laodice made an agreement to marry Nicomedes An angry Mithridates drove Nicomedes out and restored Ariarathes VII, the son of Laodice. After this he murdered Ariarathes VII of Cappadocia and installed his son on the Cappadocian throne as Ariarathes IX under the guardianship of Gordius. In 100 BC, after the murder of Ariarathes VII the Cappadocians revolted against Mithridates VI and called his for brother, Ariarathes VIII of Cappadocia, who was in Pergamon for his education, to return to Cappadocia to become king. Mithridates invaded Cappadocia and drove him out. Ariarathes VIII died in 96 BC. With his death, his dynasty died out. Nicomedes III now feared that Mithridates would invade Bithynia. He pretended that Laodice had a third son from him and instructed a young man to apply for the throne of Bithynia (or, more likely, the Cappadocian throne, see note) from the Roman senate. He sent Laodice to Rome to testify that he was Nicomedes' son. When Mithridates heard about this, he sent Gordius to Rome to legitimise his enthronement of Ariarathes IX in Cappadocia by claiming this man was a descendant of Ariarathes V of Cappadocia, who had been an ally of Rome and who died in 130 BC when he supported Rome in a war against Eumenes III of Pergamon. The senate saw the scheming by both kings. It ordered Mithridates to leave Cappadocia and, "to console him", also ordered Nicomedes III to leave Paphlagonia. The text of a decree issued in 102 B. C by the city of Delphi has survived. It concerned the assignment of tasks for thirty slaves which king Nicomedes and queen Laodice provided when the city sent delegates to them to ask them for slaves. The decree also made arrangements for honouring Nicomedes and Laodice. It provided for the erection of a statue of the king and one of queen in the most prominent place in the temple of Pythian Apollo and for the grant to the two monarchs and their descendants of proxeny, priority of access to the oracle of Delphi and in receiving justice, tax exemption, privileged seating at the city's games and other privileges that were given to other proxenoi and benefactors of the city who were given same rights as its citizens, except for public office, and free trade in the city. Diodorus Siculus wrote that when Nicomedes III was asked to provide troops for the consul Gaius Marius during the Cimbrian War with the Cimbri and Teutones in Gallia Transalpina in 104 BC, he turned down the request, saying in his reply that "most of the Bithynians had been taken away as slaves by the tax collectors, and were dispersed throughout the provinces." The Roman senate acted on this information and decreed that "no freeman belonging to any of the Roman allies should in any province be forced to be a slave, and that the praetors should take care to see that they were all set free."