Эрроманго аралы: тарихы мен географиясы

Кіріспе

Вануату архипелагындағы төртінші ірі арал

Эрроманго Вануату архипелагындағы төртінші ірі арал болып табылады. Жер ауданы - 860 км², ол Тафеа провинциясының ең үлкен аралы, Вануатудың алты әкімшілік аймағының ең оңтүстігінде орналасқан.

Атауы

Эрромангоның өзіндегі Эрроманго атауы – Нелокомпне. "Эрроманго" атауының қалай кеңінен қолданысқа енгені туралы бірнеше әңгіме бар: біріншіден, Потнарвин аймағынан жеткен ауызша хабарға сәйкес, 1774 жылдың тамызында келген кезде капитан Джеймс Кукқа ямс сыйлап, оған (қазір жойылған) Сорунг тілінде "армай н’го, армай н’го" ("осы тағам жақсы") деп айтылып, ол бұл сөздерді аралдың аты деп жаңылысқан. Екінші әңгімені Кукпен бірге сапарлаған табиғат зерттеушісі Георг Форстер айтады. Ол "Ирроманга" атауын бес күннен кейін көршілес Танна аралына барғанда Фанноко есімді адамнан естігенін жазады. Кук өзінің сапары туралы есебінде аралдың атын атамайды, бірақ кейіннен ол бұл атауды Форстерден алғанын, және оны "Эрроманго" деп жазғанын мәлімдейді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Ерромангоға адамдар алғаш рет шамамен 3000 жыл бұрын, Лапита көші-қонының Оңтүстік-Шығыс Азиядан Меланезия аралдарына таралуының бір бөлігі ретінде қоныстанған. Лапита халқы өздерімен бірге шошқа мен тауық сияқты үй жануарларын, сондай-ақ ямс және нан жемісі сияқты тағамдық өсімдіктерді әкелді. Эрромангодағы Ифо және Понамла сияқты екі орны Лапита және Лапитадан кейінгі халықтардың қоныстанғанын көрсететін маңызды археологиялық куәліктерді табыс етті, олардың ішінде қыш сынықтары, ацздар, теңіз қабықшаларынан жасалған бұйымдар және тас пештер бар. Ерромангода тайпалық соғыстар мен дауылдардан қорғануға мүмкіндік берген көптеген үңгірлер кездеседі. Адамдар бұл үңгірлерді 2800–2400 жыл бұрын пайдаланған. Кейбір үңгірлерде тайпалық белгілер мен дәстүрлі әңгімелермен байланысты тас суреттері мен петроглифтері сақталған. Үңгірлер сонымен қатар жерлеу орындары ретінде де қолданылған.

Еуропалық байланыс

Джеймс Кук 1774 жылғы 4 тамызда қазіргі Потнарвиннің солтүстік-шығысындағы Ерромангаға қоныс тепкен алғашқы еуропалық болды. Кук пен оның десант тобы жергілікті ерлер тобынан шабуылға ұшырады, ал одан кейін болған қақтығыста Куктың бірнеше адамы жараланды және бірнеше ерромангалық қаза тапты. Осы оқиғадан кейін Кук Потнарвинге жақын жатқан түбекке «Дөңгелекбас» деген ат қойды. XIX ғасырда кит аулау кемелері аралға жиі келіп тұратын алғашқы кемелердің бірі болды. Белгілі болған алғашқы кеме 1804 жылы келген «Роза» болса, ал соңғысы 1887 жылы келген «Джон энд Уинтроп» американдық кемесі еді.

Сандал ағашы саудасы

1825 жылы саудагер және саяхаткер Питер Диллон аралдағы сандал ағашының (Santalum austrocaledonicum) мол қорын тапты. Бұл ағаш Қытайда хош иісті майымен және ою-өрнек үшін қолданылатын ағашымен бағаланатын еді. Дилон өзінің сауда тауарларының ерромангалықтарды олар үшін ағаш кесуге көндіруге жеткіліксіз екенін түсінді, сондықтан ол сандал ағашын жинамай кетті. Оның жаңалығы басқа шетелдіктерді де Ерромангоға ресурсты пайдалану үшін әкелді, бұл ерромангалықтар мен саудагерлер арасында қақтығыс тудырды. 1830 жылы Гавайи королі Камехамеха III, Эромангоның тағайындалған билеушісі Боки басшылығымен, 479 гавайлықты Эроманго мен оның сандал ағашын бақылауға алу үшін екі кемемен жіберді. Олардың Кук шығанағына келгендері, сандал ағашын пайдалануға ниеттенген басқа екі саудагерлер тобының келуімен бірге болды: екі кеме – «Даул» және «София», әрқайсысында 330 ротумандық жұмысшы, сондай-ақ «Снаппер» кемесінде 113 тонгалық жұмысшы бар еді. Барлығы гавайлік кемелер келгенге дейін жетті. Ерромангалықтар гавайлықтардың билікті басып алу әрекетіне қарсылық көрсетті, ал гавайлықтардың қастандық ниеті ерромангалықтарды басқа кіріп келгендер мен олардың полинезиялық экипаждарына қарсы қойды. Қызба ауруы тонгалық және гавайлық жұмысшылардың көпшілігін өлтірді, ал Гавайиге бар болғаны 20 гавайлық оралды және олардың сәтсіз әрекеттері туралы айтты. Сандал ағашының бағасының күрт төмендеуі көп ұзамай саудагерлердің көпшілігін 1840 жылдардың ортасына дейін тоқтатты, бірақ бағалар қайтадан өскен кезде де, жағалауда шабуыл қаупі, белгісіз рифтер, дауылдар мен найзағайлар сандал ағашы саудасын жоғары тәуекелді кәсіпке айналдырды. Роберт Таунс және Джеймс Падон сияқты кейбір саудагерлер шығындарын азайту үшін Эроманго немесе Жаңа Каледониядағы Анитум және Иль-де-Пинс сияқты жақын аралдарда бекеттер құрды. Бірақ 1865 жылға қарай Ерромангоның сандал ағашы қоры толығымен таусылып бітті.

Кіргізілген аурулар мен халық санының азаюы

Еуропалықтармен байланысқа дейін Ерромаңго халқының саны шамамен 5000 адамды құрады деп есептеледі, бірақ кейбір бағалаулар 20000 адамға дейін жетеді. Еуропалық келушілер тұмау, шешек және қызылша сияқты, жергілікті халықтың иммунитеті болмаған ауруларды әкелді. 1853 жылғы шешек және 1861 жылғы қызылша эпидемиясы кезінде Ерромаңго халқының 60 пайызы қайтыс болды. Миссионерлердің сол кездегі есептерінде осы індеттердің таралуына сандал ағашы саудагерлері кінәланды. Ерромаңголықтар Джордж Н. Гордон сияқты еуропалық және полинезиялық миссионерлерді, олардың ізбасарларын және басқа да келушілерді өлтіру арқылы кек қайтаруға тырысты.

Еңбек саудасы және қара құс

1863-1906 жылдар аралығында бұрынғы Жаңа Гебрид аралдарынан шамамен 40 000 адам Австралияның Квинсленд штатындағы мақта және қызыл қамыс плантацияларында мерзімі белгілі жұмысшы ретінде жұмыс істеу үшін кемелерге алынды. Тағы 10 000 адам Жаңа Каледониядағы никель кен орындарында және Фиджи, Самоа және Гавайи аралдарындағы плантацияларда жұмыс істеді. Көптеген арал тұрғындары алданып жұмысқа келді, ал кейбіреулері мәжбүрленіп, ал енді біреулері өз еріктерімен қатысты. Квинслендтегі меланезиялық жұмысшылардың ресми тізімінде кейбір ерромангтардың есімдері болғанымен, "қара құспен әкетілген" ерромангтардың нақты саны белгісіз. Дегенмен, 1906 жылы Ақ Австралия саясаты Меланезия еңбек саудасын тоқтатқаннан кейін 25 жыл өткен соң, Ерромаңго халқы бар болғаны 381 адамға дейін азайды.

Миссиялар мен адам жегіштер

1839 жылы қарашада Лондон миссионерлік қоғамының Джон Уильямс және оның серігі Джеймс Харрис Диллон шығанағында каннибализм құрбаны болды. 2009 жылдың қарашасында Британ Колумбия университетінің антропология мұражайы, Вануату пресвитериан шіркеуі және Вануату мәдени орталығы арасындағы ұзақ мерзімді ынтымақтастықтан кейін Уильямстың ұрпақтары 170 жыл бұрын олардың ата-бабаларын – Усо Натго тайпасын өлтіргендердің ұрпақтарымен келісу үшін Эрромангоға сапар шекті. Осы оқиғаның құрметіне Диллон шығанағы Уильямс шығанағы деп аталды. Қасиетті Джордж Никол Гордон, Канаданың Принс-Эдвард аралынан және оның әйелі Эллен Кэтрин Пауэлл, Ново-Шотландияның пресвитериан шіркеуінің Жаңа Гебрид аралдарындағы миссионерлері 1861 жылдың 20 мамырында Диллон шығанағында қаза тапты. Ерлі-зайыптылар туралы естелік 1863 жылы Новая Шотландияның Галифакс қаласында кітап түрінде жарық көрді. Барлығы Эрромангода алты миссионер қаза тапты. Диллон шығанағындағы Унпогкор ауылынан алынған ауызша тарихқа сәйкес, пастор Уильямс ол жерге келген кезде болып жатқан маңызды дәстүрлі рәсімге немқұрайлы қарағандықтан өлтірілді. 1879 жылғы "The Boy's Own Paper" журналында пастор Уильямс пен Харрис мырза (Англияға миссионер болу үшін бара жатқан адам) тағы бір кеменің экипажы жасаған "қылмыстық әрекеттен" кейін аралға келгендері үшін өлтірілді деп айтылады. (Бұл "қылмыстық әрекеттің" мәні мақалада көрсетілмеген.) Қауіпті жағдайды сезінген екеуі аралдан қашуға тырысқанда қаза тапты, олар қайықтан бірнеше метр қашықтықта жағалауда жергілікті тұрғындар тарапынан өлтірілді. Уильямс Оңтүстік Тынық мұхитындағы алғашқы христиан шейіті болғандықтан, Эрроманго миссионерлік жұмыстың ерекше орталығына айналды. Тағы бір миссионер, пастор Макнейр және оның әйелі 1871 жылы аурудан қайтыс болғанға дейін Диллон шығанағындағы аралда болды. 1869 жылы аралға келген Корольдік теңіз күштерінің капитаны жағдайдың қиын екенін, ұнның жетіспеушілігін, масалардың көптігін, жергілікті тұрғындардың қастандық ниеттерін және "қызумен бірге келген улағыш атмосфераны" сипаттады. 1872-1913 жылдар аралығында Эрромангода тұрған канадалық пресвитериан миссионері Х.А. Робертсон арал халқын миссионерлікке бейімдеуге қол жеткізді. Бұл аралдың дәстүрлі қоғамын өзгертті. Оның миссионерлік әрекеттері тиімді болды, өйткені ол дәстүрлі қоғамның ең күшті символдарына бағытталған сенімдер мен материалдық мәдениетті мұқият зерттеді. Ол көптеген заттарды жинап, оларды шетелдегі мұражайларға жіберді немесе шетелдегі қайырымдастық шараларында Эрроманголықтардың "артта қалғандығын" көрсету үшін пайдаланды. 1902 жылы Робертсон "Эрроманга: Шейіт арал" атты еңбегін жариялады. Бұл Эрроманго және оның халқы туралы алғашқы танымал еңбек болды. Ол Эрромангоны "Шейіт арал" деп жариялап, бұл идеяны бүкіл әлемге таратты. Робертсонның ізбасары, пастор Джеймс Д. Гордон, Эрроманголықтар арасында 1861 жылғы қызылша эпидемиясын христиан құдайы пастор Уильямс және басқа миссионерлерді өлтіргені үшін жаза ретінде жіберген деген сенімді таратып жүрді. Гордон бұл тактиканы жаңадан дінге өткендерді табудың бір жолы деп қарады, бірақ оның замандастарының кейбіреулері бұл әдіске қарсы болды. Бұл тактика Гордонға кері соқты, өйткені ол және оның әйелі эпидемия тоқтамай тұрған күйінде оған жауап ретінде өлтірілді. Уақыт өте келе, Гордонның аңызы Эрроманголықтар арасында аралға пресвитериан шіркеуі қарғыс атқан деген ұжымдық сенімге айналды. Бұл шіркеу мақұлдамаған мәдени көріністерден бас тартуға әкелді. Бұл "қарғысқа" деген сенім 2009 жылғы келісім рәсіміне дейін сақталды, ол Эрромангоның тарихын және мәдениетін Эрроманголықтардың көзқарасынан қайта қарауды бастады. Бір қатысушының айтуынша, "келісім бізге өз салтымыз бен дәстүрімізді қабылдауға мүмкіндік берді, бұрын біз мұны жасауға батылмадық, өйткені Эрроманго тарихымен байланысты кінә сезімі және дәстүрлі мәдениетті христиандыққа қарсы деп қарауға бейімділік болды".

John Williams of the London Missionary Society and fellow missionary James Harris were killed and eaten by cannibals at Dillons Bay in November 1839. In November 2009, after a lengthy collaboration between the Museum of Anthropology at the University of British Columbia, the Presbyterian church of Vanuatu and the Vanuatu Cultural Centre, Williams' descendants travelled to Erromango to reconcile with the descendants of those who killed their ancestor, the Uswo Natgo clan, 170 years earlier. To mark the occasion, Dillons Bay was renamed Williams Bay. The Rev. George Nicol Gordon, of Prince Edward Island, Canada and his wife, Ellen Catherine Powell, missionaries from the Presbyterian Church of Nova Scotia to the New Hebrides, were killed at Dillons Bay on May 20, 1861. A memoir of the couple appeared in book form, at Halifax, Nova Scotia in 1863. In total, six missionaries were killed on Erromango. An oral history from Unpogkor (Dillons Bay) says Rev. Williams was killed because he disrespected an important kastom ceremony that was taking place when he landed. The Boy's Own Paper (1879) states that Rev. Williams and a Mr. Harris (identified as a man traveling to England to become a missionary) were killed because they arrived on the island shortly after an "outrage" was committed by the crew of another vessel. (The nature of this "outrage" is not stated in the article.) The pair, realizing their danger, died during a failed attempt to escape the island, being killed by natives on shore a few yards from their boat. As Williams was the first Christian martyr in the south Pacific, Erromango became a particular focus for missionisation. Another missionary, Reverend McNair and his wife, were present on the island at Dillon's Bay until the former's death from illness in 1871. A Royal Navy captain visiting in 1869 described the conditions there as difficult, with scarce supplies of flour, clouds of mosquitoes, murderous threats from natives, and a "sweltering poisonous atmosphere, accompanied by fever and ague." Canadian Presbyterian missionary H. A. Robertson, resident on Erromango from 1872–1913, succeeded in missionising the island's population. This changed the traditional society of the island. His attempts at missionisation were effective because he carefully studied the beliefs and material culture in order to target the most powerful symbols of traditional society. He collected many objects and sent them to overseas museums or used them as curios in his overseas fundraising tours to demonstrate the 'backwardness' of Erromangans. In 1902, Robertson published Erromanga: the Martyr Isle, his description of his life as a missionary on the island. It was the first popular account of Erromango and its people. It promoted to a global audience the idea that Erromango was the 'Martyr's Island'. Robertson's predecessor, Rev. James D. Gordon, had spread the belief amongst Erromangans that the Christian God had sent the 1861 measles epidemic to punish them for the killing of Rev. Williams and the other missionaries. Gordon saw this as a means of gaining converts, though some of his contemporaries disapproved of this tactic. This tactic backfired on Gordon, as he and his wife were killed in reprisal for the epidemic, which continued unabated despite their deaths. Over time, Gordon's myth grew into a collective belief amongst Erromangans that the island had been cursed by the Presbyterian Church. This caused the abandonment of forms of cultural expression not sanctioned by the church. Belief in this 'curse' endured until the 2009 reconciliation ceremony, which initiated a re examination of Erromango's history and culture from an Erromangan point of view. According to a participant, "the reconciliation has freed us up to embrace our customs and traditions, which we couldn't do before because of the guilt attached to Erromango's history and the tendency to view traditional culture as the antithesis of Christianity".

Кейінгі тарих

2015 жылдың наурыз айының ортасында Эроманго және жақын орналасқан Танна аралдары «Пэм» циклонынан зардап шекті. Таннадан түскен хабарларға сәйкес, белгісіз саны адам қаза тапты, аралдың инфрақұрылымы мен тұрақты тұрғын үйлер толығымен қирады, ішуге жарамды су болмады.

География

Ерромаңгоның жалпы ауданы 891,9 км². Оның солтүстік-батыс ұшынан оңтүстік-шығысқа дейінгі арақашықтығы шамамен 48 км, ал ені 20 мен 30 км аралығында. Ең биік нүктесі – 886 м биіктіктегі Сантоп тауы. Арал 18°37' оңтүстік және 18°59' оңтүстік, сондай-ақ 168°59' шығыс және 168°20' шығыс бойламалықтары арасында орналасқан. Вете Манунг аралы Ерромаңгоның солтүстік-шығыс жағалауынан 15 км қашықтықта жатыр. Шығыс жағалауының ортасында Рантоп тауының жанартаулық конусынан пайда болған жарлық орналасқан. Шығыс жағалаудан 6 км жерде, шамамен 12 га аумақты құрайтын, Ветеману (ағылшын тілінде – Ешкі аралы) деп аталатын адам тұрмайтын кішкентай арал бар. Арал Вануату жаңбырлы ормандарының экорегионының бір бөлігі болып табылады, бұл Шығыс Меланезия аралдарының биогеографиялық аймағына кіреді. Аралдың жел соғатын (шығыс) жағының үштен екі бөлігін тығыз мәңгі жасыл орман жабады, ал солтүстік-батысында шөптесін далалар мен орманды жерлер кездеседі. Биік таулы жерлерде бұлтты орман өседі. Аралдағы өсімдіктердің көп бөлігі екіншілік өсімдіктер. Бұрын 19 ғасырда сандал ағашының негізгі көзі ретінде танымал болған, бірақ оның көп бөлігі тозығы жеткен. Мұнда каури және таман ағаштары да өседі. Ауқымды ормандар кесілген, бірақ көп бөлігі қалпына келіп жатыр, және осы саланың тұрақтылығын арттыру жұмыстары жүргізілуде. Еуропалық Одақтың қолдауымен "Бақытты жерлер" каури қорығы құрылған.

Геология

Эроманго, Вануату архипелагының көптеген аралдары сияқты, вулкандық текті. Ол кейінгі миоцен және жаңа кезеңдерге жататын базальт пен андезиттен тұрады және солтүстік-батысқа қарай жылжып жатқан плиоцендік жаңа вулкандық тізбегі бойында орналасқан. Аралдың көп бөлігі соңғы плейстоцен және голоцен кезеңдеріне жататын, көтерілген маржан рифінің әктас платформасымен шеңберленген.

Жанартаулық

Ерромаго 6-1 миллион жыл бұрынғы ұзаққа созылған вулкандық белсенділік кезінде қалыптасқан. Арал – тектоникалық көтеріліс нәтижесінде теңіз деңгейінен 100-300 метрге дейін көтерілген ежелгі су асты жанартауы. Бұл аралдың орталық, солтүстік және шығыс бөліктерінде эрозияға ұшыраған үш жанартау конусы орналасқан плато құрайды. Орталық бөлігі екі жанартауға бөлінген: батысында Мелкум тауы (758 м), шығысында Номпун Умпан (802 м). Аралдың солтүстігіндегі Уильям тауы (682 м) – 6 км ені және 600 метр тереңдігі бар кальдерасы бар стромобиан конусы. Шығыс жағалаудағы Кук шығанағының солтүстігінде орналасқан Сатанушы Басы түбегі – аралдағы ең жас вулкандық құрылым және Урап, Улену, Рантоп және Вахус деген төрт стратовулкандан тұрады. Түбек пен жақын орналасқан Ветеману арасындағы су асты жанартауы 1881 жылы соңғы рет атқылаған.

Халық саны

2009 жылғы соңғы санақ бойынша Ерромаңгоның халқы 1959 адамды құрады. Халықтың жылдық өсім көрсеткіші 2,2%, ал аралда барлығы 325 жеке үй шаруашылығы бар. Ең ірі ауылдар – Диллонс-Бей (Упогкор), Потнарвин және Ипота.

Тілдер

Еуроманго еуропалықтармен байланысқа дейін тілдік тұрғыдан әртүрлі болды. Бірақ байланыс орналысынан бері Еуроманго өзінің бастапқы тілдерінің 67%-дан 83%-ға дейін жоғалтты. Тынық мұхиты тілдерінің маманы Терри Кроулидің сөзіне қарағанда, арал «Австралияны есептемегенде, Океания аймағындағы тілдік жарақаты ең көп болған жер» деп аталады. Тілдердің бастапқы таралуы толыққанды құжатталмаған, бірақ бастапқыда кем дегенде төрт түрлі Еуроманго тілі болған: Enyau/Yocu, Ura (сондай-ақ Aryau деп те аталады), Utaha (Etiyo немесе Ifo деп те аталады) және Sorug/Sye (Sie немесе Siye деп те жазылады). Sorug және Utaha тілдері қазір жойылып, тек бірнеше қарт Ura тілінде сөйлейтіндер қалды. Бұл төрт тіл Оңтүстік Вануату тілдерінің Еуроманга тармағын құрайды. Құжаттаманың жетіспеуіне байланысты Sorug пен Sye екі бөлек тіл ме, әлде бір тілдің диалектілері ме екені белгісіз. Сонымен қатар, Novulamleg және Uravat деп аталатын екі қосымша сөйлеу түрінің болуына дәлелдер бар, бірақ олар диалектілік айырмашылықтар, бөлек тілдер, жерлердің немесе аймақтардың атаулары, рулардың немесе жай ғана сипаттамалық атаулар болғаны белгісіз. 19-ғасырдың ортасындағы эпидемиялар сериясынан кейін халықтың азаюы тілдік қайта құрылымдалуға әкелді. Халықтың азаюына байланысты өмір сүруге жарамсыз болған ауылдар басқаларға көшіп кетті немесе біріктірілді, ал арал халқы тарап кетті. Yocu/Enyau 19-ғасырдың соңында басым тіл болды, себебі ол миссионерлер орналасқан Диллон шығанағы аймағының тілі және алғашқы миссионерлік кітаптарда қолданылған тіл болды. Enyau/Yocu және Sorug/Sye 1870-1920 жылдар аралығында бірігіп, қазіргі Еуроманган тілін құрады. Кейбір тіл білімі мамандары бұл тілді Sye деп атайды, бірақ Еуромангода Eromaga nam ('Еуроманган тілі') атауы көбірек қолданылады. Еуроманган тілі Еуроманго үй шаруашылықтарының 90,4%-ында ана тілі ретінде қолданылады. Бес жастан асқан Еуроманго халқының 63,6%-ы Вануатудың жалпы тілі болып табылатын Бислама тілінде сауатты. 62,3%-ы ағылшын тілінде, ал 19,0%-ы Вануатудың екі ресми тілі – француз тілінде сауатты.

Erromango was linguistically diverse prior to European contact. Since contact, however, Erromango has lost between 67% and 83% of its original languages. The island "has the dubious honour of having suffered the greatest amount of linguistic devastation in the region of Oceania outside of Australia", according to Pacific linguist Terry Crowley. While the original distribution of languages is not well documented, there were originally at least four distinct Erromangan languages: Enyau/Yocu, Ura (also known as Aryau), Utaha (also known as Etiyo or Ifo) and Sorug/Sye (also spelt Sie or Siye). Sorug and Utaha are now extinct and only a few elderly Ura speakers remain. These four languages constitute the Erromanga branch of South Vanuatu languages. Due to a lack of documentation, it is unclear whether Sorug and Sye were two distinct languages or whether they were dialects of a single language. There is also evidence of two additional speech forms, Novulamleg and Uravat, though it is not known whether these were dialectical variants, distinct languages, place or area names, names of descent groups or simply descriptive names. The depopulation that followed the series of epidemics of the mid 19th century resulted in a linguistic realignment. Villages that were no longer viable because of population loss either relocated or amalgamated with others, and the island's population dispersed. Yocu/Enyau was the dominant language during the late 19th century, as it was the language of the Dillons Bay area where the missionaries were based, and the language used in the first missionary bibles. Enyau/Yocu and Sorug/Sye merged between the 1870s and 1920s to become modern Erromangan. Some linguists call this language Sye, however on Erromango nam Eromaga ('Erromangan language') is more common. Erromangan is spoken as the first language in 90.4% of Erromango's households. Of Erromangans over the age of five, 63.6% are literate in Bislama, Vanuatu's lingua franca. 62.3% are literate in English and 19.0% are literate in French, Vanuatu's two official languages.

Көлік

Аралда екі ұшу-қону жолағы бар: батыста Диллон шығанағы әуежайы және шығыста Ипота әуежайы.