Кіріспе
Жупан – VII ғасырдан XXI ғасырға дейін Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның бірнеше мемлекеттерінде қолданылған ақсүйек және әкімшілік атақ. Ол (Хорватияда қазір де) жупа (немесе жупа, жупания) әкімшілік бірлігінің басшысы болды. Бұл термин мажарлар тарапынан испан ретінде қабылданып, одан әрі тарады.
Župan is a noble and administrative title used in several states in Central and Southeastern Europe between the 7th century and the 21st century. It was (and in Croatia still is) the leader of the administrative unit župa (or zhupa, županija). The term in turn was adopted by the Hungarians as ispán and spread further.
Атаудың шығу тегі
Атаудың нақты шығу тегі анықталмаған және бірнеше гипотеза бар: славян (Франц Миклошич), түркі авар (А. Брукнер), иран (Ф. Алтейм), прото-индоевропалық (В. Мачек), индоевропалық (Д. Драгоевич), иллирия-фракий (К. Оштир), ежелгі балқан (М. Будимир) және тағы басқалар. Атақ, негізінен, славян халықтары мен олардың ықпалында болған көршілері арасында сақталған. Паннониялық аварлар арасында немесе авар тілінде кездесуі расталмаған. Атаудың шығу тегі атақ иесінің шығу тегімен міндетті түрде байланысты емес. 2009 жылы А. Алемани *ču(b) pān атағының, көбінесе солтүстік-шығыс иран аймағында, шығыс және орталық азиялық – čupan, ал батыс және еуропалық – župan тегі бар екенін айтты. Шығыс чупаны алғаш рет кездесетіні, бірақ әдетте, 588 жылғы бактриялық шартта, онда екі «басшы» (σωπανο, "sopano") есімдері айтылады; Батыс түрктері (582–657) арасында бесінші Шуниши Дуолу тайпасының басшысы чубан чуо (čupan čor) болса, бесінші Гешу Нушиби тайпасының басшысы чубан сиджин (čupan irkin) болды, ал чуо мен сиджин – әр тайпа басшысының стандартты атауы, қағаннан (хағаннан) төмен, бірақ бәгден жоғары. Дегенмен, көне түркі рун жазуларында чупан туралы еске алу жоқ; шамамен 8 ғасырға жататын Куча маңындағы қытай құжатында бірнеше адамның (көзделген Тохарилер) әкесінің есімі Бай және титулы чубан деп көрсетілген; сол ғасырда Хотан провинциясының қытай құжаттарында чибан сөзі және төмен дәрежелі чаупам титулы туралы айтылады; алғашқы (Ескі) түркі құжатында чупан титулын тіркеген – 9-11 ғасырларға жататын Түрпаннан шыққан ұйғыр жарлығы. 11 ғасыр ғалымы Махмуд әл-Кашгаридің «Диуану л-Луғат ат-Түрк» еңбегінде чупан – ауыл басшысының көмекшісі. Батыс жупан туралы алғашқы белгілі мәлімет 777 жылы Бавария герцогі Тассило III-нің Кремсмюнстер аббаттығының жарғысында кездеседі, онда монастырь Талиуп және Спаруна бастаған славяндар тобына берілген, олардың мекені Иопан Фиссоның ант бойынша көрсеткен шекараларының астында орналасқан; Буйла жазуындағы зо(о)пан, Нагишентмиклостың қазынасынан табылған әртүрлі және хронологиялық тұрғыдан белгісіз (7-немесе 8-ғасыр) біріктірілген құбырлы тостағандағы жазу; 7 ғасырға жататын латын және луспан тіліндегі супан: ζουπανος (zoupanos) – бірінші болгар империясының астанасы Велики Преславта табылған күміс тостағанда (893–972), грек және кириллицалық жазулардағы (Codex Suprasliensis); 852 жылы хорват герцогі Трпимирдің Путальдағы Святого Георгия шіркеуінің латын жарғысындағы zuppanis; 10 ғасырда Ибн Руста еңбегінде айтылған, әдетте Ақ Хорваттарға жатқызылатын, корольдің орынбасарының атауы sūt.ğ немесе sūb.ğ, оның бұрмаланған мәтіні кейбір авторлар sūbanğ (дереу түркілік sū beḫ) деп түсіндіреді; Константин VII-нің 10 ғасырлық «De Administrando Imperio» еңбегінде хорваттар, сербтер және Далмацияның басқа да славян халықтары ζουπάνους (zoupanous), «Патшалары жоқ, тек жупан, ақсақалдар болды, басқа славян аймақтарындағыдай» деп есептелген; сондай-ақ, хорват мемлекеті 11 ζουπανίας (zoupanias) әкімшілік аймақтарына бөлінген, оның үстіне үш аймақ βοάνος (boanos) немесе μπάνος (b/mpanos) (Бан) билігінде болған; және жеке айтылған ζουπανου (zoupanou) Белое Траваниядан. Кейіннен сербтер арасында да уақытша жоғары басшының атауына айналды – ζουπανος μεγας (zoupanos megas, Ұлы Жупан); чех деректерінде supani (1187).
Этимология
Белоруссия, Чехия, Польша, Словакия және Украина тілдерінде župan сөзінен “шебер, мырза, господин” мағынасын білдіретін pan сөзі туындаған. Франц Альтейм бұл атауды ирандық түбір *fsu pāna-дан шығарды, ол парфян тілінде šuβān, парсы тілінде šupān және šubān болып дамыған; бұл сөздердің бәрі “көшпеші” мағынасын білдіреді. Герхард Доерфер Махмуд әл-Кашгаридің чупанының ирандық текті болуы мүмкін екенін ұсынды, оны жаңа парсы тіліндегі šubān сөзімен байланыстырып, әдеттегідей š әрпін č әрпімен алмастыруды атап өтті. Омельян Прицак *fsu pāna-ны авар қызметінде “(адам) малын бағушы” ретінде қарастырды, славян халқын оқ-дәрі ретінде пайдаланды. Кейбір ғалымдар оны ежелгі иран тіліндегі ašurpan/aszurpan сөзінен шығарды, яғни “үлкен билеуші, ақсүйек” мағынасын білдіреді. Бұл Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы славян және иран мәдениеттерінің бірінші ғасырлардағы өзара әрекеттесуімен байланысты болуы мүмкін. Карл Брюгман ортақ славян тіліндегі *županъ сөзін “аудан, кішкентай әкімшілік аймақ” мағынасын білдіретін župa сөзінен шығарды, < *geupā, осы сөзді Skt. gopā (көшпеші, күзетші) сөзімен салыстырды, ол gopaya (қорғау, сақтау) сөзінен, gup немесе тіпті go pā (мал бағушы), Avestan gufra (терең, жасырын) сөздерінен туындаған. Олег Трубачёв оны *gupana (gopaya-дан, малдың күзетшісі) сөзінен шығарды. Карл Генрих Менгес župan сөзін алтай тіліндегі čupan сөзінің славяндық түрі деп есептеді (өзі иран тілінен алынған), мағынасы “тайпа, қауым” дегеннен “аудан”ға өзгерген. Амброжи Богоцкий, Бохумил Википель және Георг Холцердің зерттеулеріне сүйене отырып, 2007 жылы Франжо Смильянич бұл терминнің шығу тегіне авариялықтардың ықпалын жоққа шығарды. Ол славян тайпаларының қалдықтары авар билігі кезінде сақталған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Алеманьдың сөзіне сәйкес, (Ескі) түрік тіліндегі ču(b) сөзі Хотанның cū және қытайдың zhou (префектура) сөздерінен алынған, бұл ирандықтар қоныстанған Орталық Азия аймақтарына қолданылатын қытайлық аумақтық әкімшілік бірлік еді, бірақ оның бұрынғы мағынасы кішкентай арал, қалашық, аймақ, Ханнан Суй әулетіне дейінгі облыстық губернатор болып табылады. Алемань атап көрсеткендей, егер сол zhou-лардың кейбіреулерінде Орталық Азия ирандықтарының қоныстары болған болса, čupan атағы *ču(b) pān (cu(b) немесе zhou-ды қорғау) қытайлық zhoumu-дың ирандық нұсқасы (қорғаушы қараңыз) болған. Пани жұрнағы (авест және көне парсы тілдерінен алынған “пат”, “қорғаушы”; “қорғау, күтім жасау”) Маних Партияның Турпаннан алынған мәтіндерінде жақсы сақталған, Соғдия және Хотан тілдерінде де аз қолданылады. Ол атаудың regio және ректор екенін тұжырымдады, егер čupan аварлар арқылы алынған сөз болса (ортақ славян сөзі župa-дан емес), олардың байланысы župan-дағы č > ž ауысуын түсіндіруі мүмкін. Аварлармен байланыс туралы теориялар көптеген ғалымдар тарапынан дәлелдердің жетіспеуіне және терминнің екі топтың бірге өмір сүрген аймағынан тыс славян аумақтарында кездесуіне байланысты жоққа шығарылды. Жұпан атауымен этимологиялық байланысы бар топонимдер Ресейдің Новгород қаласындағы Županovo kolo және Украинадағы Župany kolo.
Атау мен бөлімді қолдану
Атауы кеңінен таралды, бірақ әрқашан нақты институционалдық анықтамасы болған жоқ. Славян тайпалары бауырластықтарға бөлінді, әрқайсысы белгілі бір отбасыларды қамтыды. Тайпаның қоныстанған жері – жупа, ал оның басшысы – жупан аталды. Бірінші Болгар империясының жупандары, бұрынғы копан, дәстүрлі түрде славян басшылары, немесе жергілікті тайпа мен округ басшылары ретінде қарастырылады. Жүпан атағы Валахия және Молдавияда (қазіргі Румынияда) да қолданылған, бірақ тек "мырза" мағынасында қолданылып, әкімшілік қызметтері болған жоқ.
Босния
Сербия мен Хорватия сияқты, Боснияның ерте орта ғасырдағы билеушілері де жупан деп аталды. Финеге сәйкес, билік мұрагерлікпен берілген, ал жупан тиынға немесе патшаға бағынышты болған, соғыс кезінде оларға көмектесуге міндетті еді.
Қазақстан
Жүпания басшылары ретінде, жүпандардың ең маңызды рөлі олардың мемлекеттік билік функциясы болды. Олар халықтың бастауы (primates populi), патшаның (немесе герцогтың) ресми қызметшілерін таңдайтын аристократиялық топ еді. Бұл жүпандар, ең болжамдысы, текті немесе тайпалық құрылымға жатқан, тарихнамада Хорватияның он екі текті руы ретінде белгілі, олар Pacta conventa және Супетар Картулярінде айтылған. Супетар Картулярінде және Дукля діни қызметкерінің хроникасының хорват тіліндегі редакциясында олар «ақылды сапиенциро» және «ақсақал» (starac) деп аталды, бұл король Коломанмен келісімге он екі «ақсақал жүпан» барғанын көрсетеді. Хорват герцогы Мунцимирдің (892 ж.) жарғысына сәйкес, түрлі ресми лауазымдарды анықтауға болады: герцог сарайында жұмыс істейтін жүпандар (Budimiro zuppani palatii, Prisna maccererarii, Pruade zuppano cauallario, Zelestro zuppano camerario, Zestededo zuppano pincernario, Bolledrago zuppano carnicario, Budimiro zuppano comitisse, Augina zuppano armigeri), аумақтық ұйымның құрамындағы жүпандар (Zelllerico zuppano Cleoniae, Sibidrago zuppano Clesae) немесе тек лауазымымен текті жүпандар (Petro zuppano, Pribritreco filius Petri zuppano). Жүпандар көбінесе тарихи құжаттарда куәгер ретінде ғана тіркелді, қандай да бір міндеттері көрсетілмеді. 12-13 ғасырлар аралығындағы кезең жүпан атағының терминологиялық өзгеруімен және оның тайпалық жерлерден тысқары таралуымен сипатталады. Латын құжаттарындағы жүпанның (iupanus) бұрынғы әлеуметтік статусы comes атағымен ауыстырылды. Латынша comes термині 14 және 15 ғасырларда Хорватияда екі түрлі жолмен аударылды: шпан және кнез. Біріншісі жүпаниядағы патшалық лауазымды тұлғаны білдірсе, екіншісі – патшалық биліктен босатылған жүпанияның мұрагерлік иесін білдірді. Осылайша термин өзінің бұрынғы тайпалық мәнін жоғалтып, жаңа әкімшілік мағынаға ие болды, ал кнез атағымен бұрынғы хорват тайпалары (genus) жүпания жерлеріне мұрагерлік құқықтарды сақтап қалды.
Венгрия
Венгрия Корольдігінің патшалық сарайында бірнеше "испан" болды: "nádorispán" (палатин), "udvarispán" (сарай испаны), "kápolna ispán" (капелла испаны), және қаржылық иерархияның "испандары" ("harmincadispán", "pénzverőispán", "sókamaraispán", "urburaispán"). Сол сияқты этникалық топтардың басшыларын да "испан" деп атаған, мысалы "besenyők ispánja" (бесермен испаны) және "székelyispán" (секел испаны).
Сербия
Финаның сөзіне сүйенсек, губернаторлық мұрагерлікпен берілген, ал жупан серб князіне бағынышты болды және соғыста оған көмектесуге міндетті еді. Ескі жупан атағы жойылды және оның орнына грек тілінен келген кефалия (кефале, "бас, ие") атағы енгізілді.
Словакия
Жупан атағы Словакиядағы өздік басқару аймақтарының (župa) президенттеріне берілетін бейресми есім ретінде кеңінен қолданылады.
Словения
Словенияда župan – 212 муниципалитеттің әкімдерінің ресми атауы. Италиядағы словен тілінде сөйлейтін муниципалитеттерде županstvo термині муниципалдық басқаруды білдіреді (испан тіліндегі ayuntamiento-ға ұқсас), ал Словенияда бұл қолданыс қолданыстан шыққан. 19-шы ғасырға дейін župan атауы ауыл ақсақалын білдірген. 1849 жылы Австрия империясында қазіргі заманғы муниципалдық басқару енгізілгеннен кейін, ол әкімдерге арналған ресми словен атағына айналды. Словениядағы приходтардың атауы – župnija, осы этимологиямен байланысты. Приходтың діни қызметкері – župnik деп аталады. Županija атауы Венгрияның округтерін білдіреді (бұл терминді тарихи тұрғыдан 10-шы ғасырдан 1918 жылға дейін Венгрия Корольдігінің құрамында болған Прекмурье словендері қолданған).