Кіріспе
Теребовля (Теребовля; Trembowla;) – Украинаның батысындағы Тернополь облысы Тернополь ауданындағы шағын қала. Теребовляда Теребовля қалалық бірлестігінің әкімшілігі орналасқан, ол Украинаның қалалық бірлестіктерінің бірі. Халқы: 13 661 адам (2001 жыл). Теребовля – Киев Русі кезеңінде болған Теребовль елді мекенінен бастау алатын ежелгі қоныс. 1913 жылы қалада 10 000 адам тұрған, оның ішінде 4000 поляк, 3200 русиндер және 2800 еврей болған. 1929 жылы 7 015 адам тұрған, олардың көп бөлігі поляктар, украиндер және еврейлер еді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Трембоула Екінші Польша Республикасының Тарнополь воеводствосының аудан орталығы болды. Холокостқа дейін қалада 1486 еврей тұрған, олардың көпшілігі (шамамен 1100-і) 1943 жылдың 7 сәуірінде жақын орналасқан Плебановка ауылында немістер тарапынан атып өлтірді.
Terebovlia (Теребовля; Trembowla; ) is a small city in Ternopil Raion, Ternopil Oblast, western Ukraine. Terebovlia hosts the administration of Terebovlia urban hromada, one of the hromadas of Ukraine. Population: 13,661 (2001). Terebovlia is an ancient settlement that traces its roots to the settlement of Terebovl which existed in Kievan Rus'. In 1913 the city counted 10,000 residents, of whom 4,000 were Poles, 3,200 were Ruthenians and 2,800 were Jews. In 1929 there were 7,015 people, mostly Polish, Ukrainian and Jewish. Prior to World War II, Trembowla was a county seat within the Tarnopol Voivodeship of the Second Polish Republic. Prior to the Holocaust, the city was home to 1,486 Jews, and most of them (around 1,100) were shot by Germans in the nearby village of Plebanivka on April 7, 1943.
Тарих
Теребовлия – Батыс Украинадағы ең көне қалалардың бірі. Ол алғаш рет 1097 жылғы жылнамаларда (Бірінші жылнама) тіңкерілген. Қызыл Русь дәуірінде Теребовлия княздығының орталығы болған. Ол Теребовль (Трембоула) деп аталды. Теребовлия княздығына Галиция, Подолия және Буковинаның бүкіл оңтүстік-шығысындағы жерлер кірді. Польша королі Ұлы Казимир III, өз туысы Галицияның Болеслав Юрий II қайтыс болғаннан кейін Галичтің сюзереніне айналды, сонда қала Польшаның құрамына енді. 1430 жылы король Владислав II Ягеллоның тұсында Польшаға толық қосылды, ал оның ұлы Казимир IV Ягеллон қалаға шектеулі Магдебург құқықтарын берді. 1366 жылы Теребовлиядағы қамал қайта жаңартылғаннан кейін, Польша (Подолия воеводствосы) қаланы басқарды. Ол Польша Корольдігінің, кейін Польша-Литва Ұлтастығының молдавандық және влах шабуылдарына қарсы шекаралық бекіністер жүйесінің бір бөлігі болды. Кейін қала қырымдық татарлардың, османдықтардың және оңтүстік пен оңтүстік-шығыстан келген Запорожье казактарының жиі шабуылдарына қарсы тұрды. Шабуыл қаупіне байланысты Теребовлия қамалы, монастыры және шіркеулері қорғаныс құрылыстары ретінде салынды. Қала атақты старостаның және 16 ғасырдағы ең табысты татарларға қарсы поляк қолбасшысы Бернард Претвичтің резиденциясы болды, ол 1563 жылы осы жерде қайтыс болды. 1594 жылы украиндық казак көтерілісшісі Северин Налывайко қаланы тонады.
Хмельницкий көтерілісі
Хмельницкий көтерілісі кезінде Теребовл Подолиядағы күрес орталықтарының біріне айналды. Қалаға қырым татарлары, түріктер және олардың бұрынғы одақтастары, Запорожье казақтары жиі шабуыл жасады. Ең қирату шабуылдары 1498, 1508, 1515 және 1516 жылдары болды, нәтижесінде қала уақытша төмендеді. Бірақ қамал қорғаушылардың шағын тобы (80 әскер және 200 қала тұрғыны) король Ян III Собеский оларды құтқаруға келгенге дейін ұстап тұрды. Бұл оқиға Трембоула шайқасы ретінде белгілі. 1688 жылғы соңғы түрік шапқындығы кезінде қамал қирады.
Қазіргі тарих
1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін Трембоула 1918 жылға дейін Габсбург империясының Галисиясының құрамына кірді. 1918 жылдың 18 қарашасынан 1919 жылдың 9 маусымына дейін қала Батыс Украина Халық Республикасының бақылауында болды. Польша-Украина соғысынан кейін Трембоула қайтадан поляк үкіметінің билігіне көшті және Тарнополь воеводшалығындағы уезд орталығы болды. Соғыс аралық кезеңде қалада Кіші Польшаның 9-шы Улан полкі орналасқан. 1939 жылдың қыркүйегінде Совет Одағы қаламен бірге соғыс аралық Шығыс Польшаны басып алды. Кеңес үкіметі 1941 жылдың 22 маусымында басталған неміс шабуылына дейін билікте болды. Теребовлия 1941 жылдың 5 шілдесінен 1944 жылдың 22 наурызына дейін неміс оккупациясы астында болды. Ол нацистік Германияның Бас басқармасының Галисия округінің құрамында басқарылды. Қызыл Армияның 1-ші Украина майданының әскерлері қаланы қайта басып алғаннан кейін, ол 1944-1991 жылдар аралығында Кеңес Украинасының құрамына қайтадан кірді. Неміс оккупациясының алғашқы айларында украин полициясы қырық еврейді тұтқындап, азаптап, атқылап өлтірді. 1942 және 1943 жылдары немістер, украин полициясының көмегімен мыңдаған еврейлерді ұстады. Олар жаппай оқтап, мыңдаған адамды жазалап өлтірді. Азаттыққа қол жеткеннен кейін, еврей қауымының барлық мүшелерінен бес-алпыс адам ғана тірі қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Трембоула және айналасындағы аймақтарда этникалық поляктардың жаппай қырғыны да болды. Украиналық ұлтшылдар мен жергілікті украин шаруалары жасаған қылмыстарды тергеуден кейін, Польшаның Ұлттық естелік институты Тарнополь және Трембоула уездерінің аумағында 1002 адамның қаза тапқанын растады. Осының нәтижесінде, Польша мен Совет Украинасы арасындағы халық алмасудан кейін, 1945 жылы аман қалған поляктардың көп бөлігі қаланы тастап, Польшаның қайта құрылған аймақтарына көшіп кетті. 1991 жылы Теребовлия тәуелсіз Украинаның құрамына кірді. 2020 жылдың 18 шілдесіне дейін Теребовлия Теребовлия ауданының әкімшілік орталығы болды. Украинаның әкімшілік реформасының аясында аудан 2020 жылдың шілдесінде таратылды, бұл Тернополь облысының аудандарының санын үшке дейін азайтты. Теребовлия ауданының аумағы Тернополь ауданына біріктірілді.
Қызықты жерлер
Қалада 14 ғасырдың екінші жартысында Ұлы Казимир патша салған қамалдың қираған қалдықтары бар. 1534 жылы Краков воеводасы Анджей Течинский қамалдың аумағын кеңейтті, ал 1631 жылы Трембоула кастелланы Анджей Балабан оны тағы да кеңейтті. 1648 жылы қамал казактардың қолына түсті. Сонымен қатар, 1617 жылы Пьотр Озга құрған кармелит шіркеуі мен монастырь кешені де қызығушылық тудырады. Бұрын бұл кешенде Трембоула анасының бейнесі орналасқан, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Гданьскідегі Әулие Екатерина шіркеуіне көшірілді. Коммунистік билік кешенді фабрикаға, содан кейін мәдениет үйіне айналдырды. Қазіргі таңда ол православие шіркеуі. Қаладан оңтүстікке қарай үш шақырым жерде 17 ғасырға жататын базилиан монахтарының қорғаныс монастырының қираған қалдықтары сақталған. Оның құрылысы 1716 жылы аяқталды. Теребовлияда 1927 жылы сәулетші Адольф Шишко-Бохуш жобалаған Рим-католик шіркеуі де бар.